Pesach

Ten artykuł dotyczy święta. Zobacz też: inne znaczenia słowa pascha.
Pesach
פֶּסַח
Shmura Matzo.jpg
Maca (Shmurah matzah) spożywana podczas paschalnego sederu
Dzieńod 15 dnia nisan 7 lub 8 dni (marzec-kwiecień)
Religiejudaizm
Upamiętniawyzwolenie Żydów z niewoli egipskiej
Symbole

maca

Inne nazwyPejsech (jid.)

Pascha (gr.)
Pasach
Święto Wiosny (hebr.: Chag ha-Awiw)
Święto Przaśników lub Święto Macy[1] (hebr. Chag ha-macot)
Święto Wolności (hebr. Chag ha-Cherut – חג החרות)
Żydowska Wielkanoc
Pascha żydowska

Pesach[2][3][4][5][6] (hebr. פֶּסַח najprawdopodobniej: przejść nad[7], ew. przejście[8], pominięty, oszczędzony), Pejsech (jid.)[2], Pascha (gr.)[3][9], Pasach[7], Święto Wiosny (hebr.: Chag ha-Awiw), Święto Przaśników[2][3] lub Święto Macy[1] (hebr. Chag ha-macot)[2][3], Święto Wolności (hebr. Chag ha-Cherut –חג החרות)[1], lokalnie w Polsce także nazywane Żydowską Wielkanocą[2], a w literaturze chrześcijańskiej Paschą lub Paschą żydowską[10][11][12][13] – najważniejsze i najstarsze święto żydowskie cyklu rocznego obchodzone na pamiątkę wyzwolenia Izraelitów z niewoli egipskiej. Nazwa święta najprawdopodobniej związana jest z biblijnymi opisami „przejścia” (Boga nad domami Izraelitów w Egipcie, Izraelitów przez morze) lub „ominięcia” w czasie wspomnianej, ostatniej z plag egipskich tych domów Izraelitów, których odrzwia były pokropione krwią baranka. Święto rozpoczyna się 15 dnia miesiąca nisan. W Izraelu (Erec Jisrael) i judaizmie reformowanym trwa 7 dni, natomiast w diasporze – ze względu na brak pewności, czy w danym kraju nów księżyca przypada w tym samym czasie co w Palestynie – 8 dni. Główne uroczystości odbywają się w pierwszym (w diasporze także i w drugim) dniu (Leil ha Seder). Centralnym wydarzeniem jest wieczerza sederowa z odczytywaniem Hagady – historii wyjścia z Egiptu, która rozpoczyna się od słów: „Byliśmy niewolnikami faraona w Egipcie...”. Pesach jest przez Żydów nazywany także świętem wolności (z’man cheruteinu). Dzień siódmy święta Pesach (lub ósmy w diasporze) upamiętnia przejście Żydów przez Jam SufMorze Czerwone. W drugim dniu Pesach, czyli 16 nisan, rozpoczyna się „liczenie omeru” (sfirat ha-omer) – tradycyjne, publiczne odliczanie kolejnych 49 dni do Szawuot (Święto Tygodni, zwane też Świętem Żniw), kiedy składana była ofiara z pszenicy.

XIV wieczna iluminacja – wyjście z Egiptu (manuskrypt Rylands Haggadah)

Historia święta

Pierwotnie Pesach – obchodzone jeszcze przed wyjściem Izraelitów z Egiptu – było świętem łączącym zwyczaj ludów pasterskich składających ofiary z pierworodnego baranka lub koźlęcia, z celebrowanym przez ludy rolnicze wiosennym Świętem Przaśników (hebr. Chag ha-Macot), które z kolei wiązało się z cyklem odradzającej się przyrody oraz początkiem zbiorów jęczmienia i ofiarowania pierwszego chleba z nowych zbiorów[2][3]. Literalnie, biblijny przekaz wskazuje na datę 14 dnia miesiąca nisan[14], gdy Izraelici składali ofiarę z baranka, a po zmroku spożywali w gronie rodzinnym uroczystą wieczerzę[2]. Zgodnie z żydowskim sposobem liczenia czasu, owa wieczerza odbywała się już następnego dnia, bowiem judaistyczna tradycja nawiązując do biblijnego opisu stworzenia świata („I tak upłynął wieczór i poranek - dzień...” – kolejno: pierwszy, drugi, trzeci...) uznawała, że „dzień” trwa od zmroku poprzedniego dnia do następnego zachodu słońca[15][16]. Księga Wyjścia wiąże zwyczaj składania ofiary z baranka i spożycie go z niekwaszonym chlebem (macą) oraz gorzkimi ziołami, z boskim nakazem, który Izraelitom tuż przez ucieczką z Egiptu przekazali Mojżesz i Aaron. Od tego czasu Pesach stała się świętem wyzwolenia z niewoli. Od czasów króla Ezechiasza Pesach stało się świętem pielgrzymim. Podczas głównych uroczystości, które gromadziły w Świątyni w Jerozolimie tłumy pielgrzymów, lewici składali ofiary z baranków i odśpiewywano Hallel. W pozostałe dni uroczystości nazywano „Świętem Mac” (hebr. Chag ha-Maccot)[2]. Od czasu zburzenia Drugiej Świątyni w I w. zaprzestano składania krwawych ofiar[3]. W Biblii zachowane są liczne opisy święta: Wj 12; Lb 9,1–14; Joz 5,10–12; 2 Krl 23,21–23; 2 Krn 35,1–19; 30-31; Ezd 6,19–22[17].

Zasadnicza forma święta została sformułowana w pochodzącym z przełomu II i III w. traktacie Miszny Pesachim[18]. Traktat skodyfikował wcześniejsze elementy tradycji oraz przekazy środowiska soferów i faryzeuszy[2]. Echa opisu uczty paschalnej Izraelitów (w noc ostatniej plagi w Egipcie), podczas którego pito wino, odnotowała także apokryficzna Księga Jubileuszów[19]. Pesach sukcesywnie zaczęła nabierać istotnego znaczenia dla żydowskiej autoidentyfikacji[2].

Do czasu zburzenia Świątyni Jerozolimskiej w 70 roku funkcjonowało także Pesach Szeni czyli Drugie Pesach, które mogło być świętowane 14 dnia ijar przez osoby, które podczas Pesach (14 nisan) nie mogły uczestniczyć w składaniu ofiary z powodu nieczystości rytualnej lub nieobecności w Jerozolimie. Biblia tylko raz (Diwre Hajamim Bet2 Krn 30) wspomina o „obchodzeniu Paschy w drugim miesiącu”, gdyż król Ezechiasz wraz z naczelnikami i ludnością nie mogli sprawować Pesach w miesiącu nisan, bowiem kapłani jeszcze nie dostąpili oczyszczenia, a lud nie zebrał się w Jerozolimie. Od czasu zburzenia Świątyni w dniu 14 nisan nie składa się już ofiary z baranka i przy obchodzeniu Pesach nie jest wymagana rytualna czystość, a święto obchodzi się wszędzie, gdzie są Żydzi. Tym samym nie było potrzeby obchodzenia Pesach Szeni[20][21].

Pesach jest przez Żydów nazywany także „świętem wolności” (z’man cheruteinu)[22].

Inne języki
Alemannisch: Pessach
asturianu: Pésaj
башҡортса: Песах
беларуская: Песах
беларуская (тарашкевіца)‎: Пэсах
български: Пасха
Boarisch: Pessach
bosanski: Pesah
català: Péssah
Cebuano: Pesaḥ
čeština: Pesach
dansk: Pesach
Deutsch: Pessach
English: Passover
español: Pésaj
Esperanto: Pesaĥo
euskara: Pessah
فارسی: پسح
français: Pessa'h
galego: Pessach
한국어: 유월절
hrvatski: Pasha
Bahasa Indonesia: Paskah Yahudi
italiano: Pesach
עברית: פסח
ქართული: ფესახი
Ladino: Pesah
latviešu: Pesahs
lietuvių: Pascha
magyar: Pészah
македонски: Пасха
Malagasy: Paska jiosy
მარგალური: ფესახი
Bahasa Melayu: Paskah Yahudi
Nederlands: Pesach
日本語: 過越
norsk: Pesach
norsk nynorsk: Pesah
پنجابی: پیساخ
ភាសាខ្មែរ: បុណ្យរំលង
português: Pessach
română: Pesah
русский: Песах
Scots: Passower
Simple English: Passover
slovenčina: Pesach
slovenščina: Pasha
српски / srpski: Пасха
srpskohrvatski / српскохрватски: Pasha
suomi: Pesah
svenska: Pesach
Tagalog: Pesaḥ
தமிழ்: பாஸ்கா
ไทย: ปัสคา
українська: Песах
اردو: عید فسح
Tiếng Việt: Lễ Vượt Qua
ייִדיש: פסח
Zazaki: Pesax
中文: 逾越節