Paryż

Ten artykuł dotyczy stolicy Francji. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Paryż
Paris
Ilustracja
Widok Paryża
Herb Flaga
Herb Flaga
Dewiza: Fluctuat nec mergitur
(z łac. Choć fale nim miotają, nie tonie)
Państwo   Francja
Region Blason France moderne.svg Île-de-France
Departament Paris
Mer Anne Hidalgo ( PS)
Powierzchnia 105,4 km²
Wysokość min. 28 – max. 131 m n.p.m.
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

2 243 833 [1]
21 288 os./km²
Nr kierunkowy 14
Kod pocztowy 75001-75020 (w zależności od numeru dzielnicy)
Tablice rejestracyjne 75
Podział miasta 20 dzielnic
Położenie na mapie Francji
Mapa lokalizacyjna Francji
Paryż
Paryż
Ziemia48°52′N 2°21′E/48°52′N 2°21′E/2,350000
Strona internetowa
Portal Portal Francja

Paryż ( fr. Paris  i) – stolica i największe miasto Francji, położona w centrum Basenu Paryskiego, nad Sekwaną (La Seine). Miasto stanowi centrum polityczne, ekonomiczne i kulturalne kraju.

W granicach administracyjnych Paryża zamieszkuje ponad 2 mln osób (według danych z 2010 było to 2 243 833 [1]), w tzw. Wielkim Paryżu ok. 10 mln, a w całym zespole miejskim ponad 12 mln (w 2007 paryską przestrzeń aglomeracji zamieszkiwało 12 067 000 osób). Aglomeracja paryska konkuruje tym samym pod względem liczby ludności w Unii Europejskiej z Londynem.

Paryż, który stanowi osobny departament o numerze 75, jest jednocześnie stolicą regionu administracyjnego Île-de-France. Oprócz departamentu paryskiego w jego skład wchodzą departamenty: Essonne (91), Hauts-de-Seine (92), Seine-Saint-Denis (93), Seine-et-Marne (77), Val-de-Marne (94), Val-d’Oise (95) oraz Yvelines (78).

Miasto ma układ koncentryczny z rozchodzącymi się gwiaździście bulwarami. Jego oś stanowi wcięta dolina Sekwany, która dzieli Paryż na dwie części: prawobrzeżną (północną) Rive Droite oraz lewobrzeżną (południową) Rive Gauche.

Historia

 Osobny artykuł: Historia Paryża.

Historyczne centrum Paryża stanowi wyspa Île de la Cité na Sekwanie, na której położony jest m.in. Palais de Justice oraz katedra Notre-Dame de Paris. Jest ona połączona z mniejszą wyspą Île Saint-Louis.

Paryż był pierwotnie osadą celtycką, głównym ośrodkiem plemienia Paryzjów (łac. Parisii), którzy zasiedlili Île de la Cité w III wieku p.n.e. [2] W 52 r. p.n.e. przybyli tu Rzymianie. Miasto znane było wówczas pod nazwą Lutetia – co oznacza podmokłe miejsce [2]. Niedługo później miasto zaczęło się rozwijać na lewym brzegu Sekwany (dzisiejsza Dzielnica Łacińska). Powoli coraz częściej używano jedynie nazwy Paris. Przez cały okres starożytności Paryż był mało znaczącą osadą i pozostawał w cieniu takich miast jak Lyon czy Bordeaux.

Rzymianie władali miastem aż do 508, kiedy to Chlodwig I, król Franków, założyciel dynastii Merowingów uczynił je swoją stolicą (przeniesioną z Tournai). Najazdy wikingów w VIII wieku zmusiły mieszkańców do postawienia fortecy. Mimo to 28 marca 845 miasto zostało złupione. Czterdzieści lat później miasto wytrzymało kolejny najazd wikingów (od 25 listopada 885 do października 886). Słabość karolińskich królów Francji doprowadziła do wzrostu potęgi książąt Paryża. W 987 królem Francji obrany został Hugo Kapet.

W XI wieku Paryż został znacząco rozbudowany na prawym brzegu. W XII i XIII wieku, a zwłaszcza za rządów Filipa II nastąpił szybki rozwój miasta. Powstała pierwsza forteca Luwru oraz ważniejsze paryskie kościoły, w tym katedra Notre Dame. Paryż stał się też żywym ośrodkiem życia intelektualnego – powstał tu w XII w. Uniwersytet Paryski – jeden z pierwszych średniowiecznych uniwersytetów, nazywany później zwyczajowo Sorboną [3]. Miasto przeżywało okres rozwoju jako ośrodek handlu oraz centrum naukowe, co zostało przerwane przez epidemię Czarnej Śmierci oraz wojnę stuletnią.

Po wyparciu Anglików, za panowania Walezjuszy, nastąpił bujny rozkwit kulturalny Paryża, choć władcy z tej dynastii często przebywali poza miastem, w zamkach w Dolinie Loary. Franciszek I rozbudował Luwr, był też mecenasem sztuki i sprowadził do Paryża wielu artystów. W II połowie XVI wieku zaostrzył się konflikt między katolikami i hugenotami, co doprowadziło do rzezi zwanej Nocą św. Bartłomieja. W rezultacie wojen religijnych tron objął Henryk IV, pierwszy z dynastii Burbonów; przy tej okazji wygłosił słynne zdanie: „Paryż wart jest mszy”.

Burbonowie kontynuowali rozbudowę miasta, stawiając wiele znaczących budynków. Powstawały nowe dzielnice. Rozwój Paryża nie został zahamowany mimo przeniesienia, przez Ludwika XIV, siedziby królewskiej do pobliskiego Wersalu. Rozwijał się przemysł. Wyburzono mury miejskie, na ich miejscu powstały tzw. Wielkie Bulwary. W połowie XVII wieku Paryż miał już około pół miliona mieszkańców. Za panowania Ludwika XV w Paryżu utworzono straż pożarną (1722) i pierwszy urząd pocztowy (1738). Miasto stało się wielkim ośrodkiem kulturalnym i intelektualnym.

14 lipca 1789 wybuchła rewolucja francuska, którą zapoczątkowało zdobycie paryskiego więzienia Bastylii. W jej następstwie stracono króla Ludwika XVI i powołano republikę. Paryż był sceną kolejnych przewrotów. Pozostał stolicą Francji w okresie rządów Napoleona Bonaparte i restauracji Burbonów. Za panowania Ludwika Filipa nastąpił gwałtowny rozwój miasta, jak i całej Francji, przeżywającej rewolucję przemysłową. Okres monarchii lipcowej był też czasem wielkiego rozkwitu kulturalnego – w Paryżu żyli i tworzyli wielcy poeci, pisarze i artyści okresu romantyzmu, nie tylko francuscy.

Paryskie demonstracje w 1848 roku rozpoczęły Wiosnę Ludów, a we Francji spowodowały powstanie II Republiki. Po dojściu do władzy Napoleona III i ogłoszeniu II Cesarstwa rozpoczęto wielką przebudowę Paryża, nadzorowaną przez Georges’a Haussmanna. Obecny wygląd centrum miasta jest w dużej mierze efektem tych działań. Monumentalne budynki miały świadczyć o znaczeniu Paryża, aspirującego do miana „stolicy świata”.

W roku 1870 wybuchła wojna francusko-pruska; po klęsce pod Sedanem proklamowano III Republikę. Podczas długotrwałego oblężenia Paryża przez wojska pruskie miasto doznało największych zniszczeń w swojej nowożytnej historii. Stolica Francji skapitulowała 28 stycznia 1871 roku. Niedługo potem, 18 marca, wybuchła Komuna Paryska.

Mimo wojny i zawirowań politycznych pod koniec XIX wieku Paryż zaczął przeżywać okres rozkwitu, zwany belle époque. Podczas jednej z wystaw światowych, które w Paryżu gościły kilkukrotnie, powstał jeden z symboli miasta – wieża Eiffla (1889). W 1900 roku ruszyła pierwsza linia metra. Na przełomie XIX i XX wieku Paryż był uważany za artystyczną stolicę świata; tu powstały nowe prądy w sztuce, jak impresjonizm, kubizm i fowizm, a później dadaizm i surrealizm. Duży wpływ na architekturę miasta wywarła secesja. W roku 1900 w Paryżu zorganizowano igrzyska olimpijskie, które ponownie zagościły w mieście w 1924 roku.

W czasie I wojny światowej wojska niemieckie zostały odparte, zanim podeszły pod Paryż. Okres międzywojenny to dalszy rozwój miasta – w 1931 roku liczba mieszkańców Paryża sięgnęła blisko 2,9 miliona. Aby złagodzić problemy z brakiem mieszkań, jeszcze w latach dwudziestych zrealizowano projekt budownictwa socjalnego.

Podczas II wojny światowej w 1940 roku Wehrmachtowi udało się praktycznie bez walki zająć miasto, które znalazło się w strefie okupowanej przez III Rzeszę. Okupacja zakończyła się wyzwoleniem w roku 1944.

17 października 1961 roku, w następstwie zamieszek i demonstracji związanych z wyzwoleniem się Algierii, policja paryska dokonała masakry Algierczyków. Prawdopodobnie zginęło od 50 do 200 osób, wielu było rannych. W maju 1968 roku doszło w Paryżu do protestów i strajków studenckich.

Po II wojnie światowej Paryż utracił swoją pozycję kulturalnej stolicy świata, ale pozostał ważnym ośrodkiem życia intelektualnego i artystycznego. Duży wpływ na rozwój miasta miały inwestycje poczynione za rządów prezydentów Georges’a Pompidou i François Mitterranda.

Merowie Paryża

Poniżej znajduje się lista merów Paryża po 1977 r.:

 Osobny artykuł: Merowie Paryża.
Inne języki
Acèh: Paris
Адыгэбзэ: Париж
адыгабзэ: Париж
Afrikaans: Parys
Alemannisch: Paris
አማርኛ: ፓሪስ
Ænglisc: Paris
العربية: باريس
aragonés: París
ܐܪܡܝܐ: ܦܐܪܝܣ
armãneashti: Parij
arpetan: Paris
asturianu: París
Avañe'ẽ: Parĩ
авар: Париж
Aymar aru: Paris
azərbaycanca: Paris
تۆرکجه: پاریس
bamanankan: Paris
বাংলা: প্যারিস
Bân-lâm-gú: Pa-lí
башҡортса: Париж
беларуская: Парыж
беларуская (тарашкевіца)‎: Парыж
भोजपुरी: पैरिस
Bikol Central: Paris
Bislama: Paris
български: Париж
Boarisch: Paris
བོད་ཡིག: ཕ་རི།
bosanski: Pariz
brezhoneg: Pariz
буряад: Парис
català: París
Чӑвашла: Парис
Cebuano: Paris
čeština: Paříž
Chamoru: Paris
Chavacano de Zamboanga: Paris
Chi-Chewa: Paris
chiShona: Paris
corsu: Parighji
Cymraeg: Paris
dansk: Paris
davvisámegiella: Paris
Deitsch: Paris
Deutsch: Paris
dolnoserbski: Paris
eesti: Pariis
Ελληνικά: Παρίσι
emiliàn e rumagnòl: Parì
English: Paris
эрзянь: Париж ош
español: París
Esperanto: Parizo
estremeñu: París
euskara: Paris
eʋegbe: Paris
فارسی: پاریس
Fiji Hindi: Paris
føroyskt: Paris
français: Paris
Frysk: Parys
Fulfulde: Pari
furlan: Parîs
Gaeilge: Páras
Gaelg: Paarys
Gagauz: Paris
Gàidhlig: Paris
galego: París
贛語: 巴黎
گیلکی: پاريس
ગુજરાતી: પેરિસ
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐍀𐌰𐍂𐌹𐍃
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: Paris
客家語/Hak-kâ-ngî: Pâ-lì
Hausa: Paris
Hawaiʻi: Palika
Հայերեն: Փարիզ
हिन्दी: पेरिस
hornjoserbsce: Paris
hrvatski: Pariz
Ido: Paris
Ilokano: Paris
Bahasa Indonesia: Paris
interlingua: Paris
Interlingue: Paris
Ирон: Париж
isiZulu: IParisi
íslenska: París
italiano: Parigi
עברית: פריז
Basa Jawa: Paris
kalaallisut: Paris
ಕನ್ನಡ: ಪ್ಯಾರಿಸ್
Kapampangan: Paris
къарачай-малкъар: Париж
ქართული: პარიზი
kaszëbsczi: Pariz
қазақша: Париж
kernowek: Paris
Kinyarwanda: Paris
Kirundi: Paris
Kiswahili: Paris
коми: Париж
Kongo: Paris
Kreyòl ayisyen: Pari
Kurdî: Parîs
Кыргызча: Париж
кырык мары: Париж
Ladino: Paris
лезги: Париж
ລາວ: ປາລີ
لۊری شومالی: شأر پاریس
Latina: Lutetia
latviešu: Parīze
Lëtzebuergesch: Paräis
lietuvių: Paryžius
Ligure: Pariggi
Limburgs: Paries
lingála: Pari
Livvinkarjala: Pariižu
la .lojban.: paris
Luganda: Paris
lumbaart: Paris
magyar: Párizs
मैथिली: पेरिस
македонски: Париз
Malagasy: Paris
മലയാളം: പാരിസ്
Malti: Pariġi
Māori: Parī
मराठी: पॅरिस
მარგალური: პარიზი
مصرى: باريس
مازِرونی: پاریس
Bahasa Melayu: Paris
Baso Minangkabau: Paris
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Bă-là̤
Mirandés: Paris
монгол: Парис
မြန်မာဘာသာ: ပါရီမြို့
Nāhuatl: Paris
Dorerin Naoero: Paris
Nederlands: Parijs
Nedersaksies: Paries
नेपाली: पेरिस
नेपाल भाषा: पेरिस
日本語: パリ
Napulitano: Parigge
нохчийн: Париж
Nordfriisk: Paris
Norfuk / Pitkern: Paris
norsk: Paris
norsk nynorsk: Paris
Nouormand: Paris
Novial: Paris
occitan: París
олык марий: Париж
ଓଡ଼ିଆ: ପ୍ୟାରିସ
Oromoo: Paaris
oʻzbekcha/ўзбекча: Parij
ਪੰਜਾਬੀ: ਪੈਰਿਸ
پنجابی: پیرس
Papiamentu: Paris
پښتو: پاريس
Patois: Paris
Перем Коми: Париж
ភាសាខ្មែរ: ប៉ារីស
Picard: Paris
Piemontèis: Paris
Tok Pisin: Paris
Plattdüütsch: Paris
Ποντιακά: Παρίσι
português: Paris
Qaraqalpaqsha: Parij
qırımtatarca: Paris
reo tahiti: Paris
română: Paris
Romani: Paris
rumantsch: Paris
Runa Simi: Paris
русиньскый: Паріж
русский: Париж
саха тыла: Париж
Gagana Samoa: Pale
sardu: Parigi
Scots: Paris
Seeltersk: Paris (Stääd)
Sesotho: Paris
shqip: Parisi
sicilianu: Pariggi
සිංහල: පැරිස්
Simple English: Paris
slovenčina: Paríž
slovenščina: Pariz
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Парижь
ślůnski: Paryż
Soomaaliga: Baariis
کوردی: پاریس
Sranantongo: Paris
српски / srpski: Париз
srpskohrvatski / српскохрватски: Pariz
Basa Sunda: Paris
suomi: Pariisi
svenska: Paris
Tagalog: Paris
தமிழ்: பாரிஸ்
Taqbaylit: Paris (Fransa)
tarandíne: Parigge
татарча/tatarça: Париж
తెలుగు: పారిస్
tetun: París
ไทย: ปารีส
тоҷикӣ: Порис
Tsetsêhestâhese: Paris
Türkçe: Paris
Türkmençe: Pariž
Twi: Paris
тыва дыл: Париж
удмурт: Париж
українська: Париж
اردو: پیرس
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: پارىژ
Vahcuengh: Bahliz
vèneto: Parixe
vepsän kel’: Pariž
Tiếng Việt: Paris
Volapük: Paris
Võro: Pariis
walon: Paris
文言: 巴黎
West-Vlams: Parys
Winaray: Paris
Wolof: Pari
吴语: 巴黎
ייִדיש: פאריז
Yorùbá: Parisi
粵語: 巴黎
Zazaki: Paris
Zeêuws: Paries
žemaitėška: Parīžios
中文: 巴黎
डोटेली: पेरिस
Kabɩyɛ: Paarii