Narodowy socjalizm

Narodowy socjalizm, nazizm (skrót od niem. Nationalsozialismus), czasem określany również jako hitleryzm (od nazwiska Adolfa Hitlera) – rasistowska, antykomunistyczna, antydemokratyczna i antysemicka ideologia Niemieckiej Narodowosocjalistycznej Partii Robotników (NSDAP). Niemiecka skrajna odmiana faszyzmu[1], opierająca się na darwinizmie społecznym, biologicznym rasizmie, w szczególności na antysemityzmie, wyrosła na gruncie militaryzmu pruskiego i niemieckiego szowinizmu, czerpiąca z haseł zarówno nacjonalistycznych, jak i socjalnych, trudna do jednoznacznego uplasowania na klasycznej osi prawica-lewica[2][3][4], a łatwiejsza do umiejscowienia z pomocą podziału dwuosiowego[5]. Ideologia państwowa w czasie sprawowania władzy w totalitarnych Niemczech przez NSDAP w latach 1933–1945.

Szerzenie propagandy narodowo-socjalistycznej oraz używanie symboli narodowego socjalizmu jest w Niemczech (i Austrii) prawnie zakazane od 1945 roku[6]. Także w innych państwach, w tym w Polsce[7], istnieją podobne zakazy. W praktyce współcześnie istnieją marginalne grupki neonazistowskie, a z części założeń idei nazistowskiej czerpią organizacje takie jak Narodowodemokratyczna Partia Niemiec czy Złoty Świt[8].

Ideologami narodowego socjalizmu byli: Adolf Hitler (Mein Kampf), Alfred Rosenberg (Mit dwudziestego wieku (oryg. Der Mythus des 20. Jahrhunderts)) oraz Joseph Goebbels.

Pozycja na scenie politycznej, frakcje konserwatywne i radykalne

Ideologia

Nazwa narodowy socjalizm pojawiła się w programie założonej w 1919 roku Niemieckiej Partii Robotniczej (DAP), która w 1920 roku zmieniła nazwę na NSDAP. Zwolennicy partii określali się jako naziści. Formy tej po 1920 r. używali także przeciwnicy ideologii [9]. Badacze nazwę doktryny przypisują konserwatywnemu myślicielowi Oswaldowi Spenglerowi, który w eseju Duch pruski a socjalizm (1919)[10] przedstawił własną koncepcję terminu socjalizm, odmienną od powszechnie z nim kojarzonym socjalizmem naukowym lewicy rewolucyjnej [11]. Perspektywa Spenglera przedstawiała wielowiekowe zmagania Niemiec o korzystną pozycję wśród innych narodów i walkę o dominację nad nimi mającą charakter narodowej rewolucji[12]. Tak pojęty socjalizm narodu niemieckiego przeciwstawiono parlamentaryzmowi brytyjskiemu, określonemu jako nieskuteczny, a także marksizmowi, który uznano za czynnik konfliktujący elity konserwatywne oraz zwykłych pracowników[13].

Większość badaczy definiuje nazizm jako formę skrajnej prawicy[14]. Nie jest to jednak zgodne z definicją twórcy systemu. Adolf Hitler przedstawiał nazizm jako ideologię, która nie jest ani prawicowa, ani lewicowa, lecz synkretyczna[15][16]. Hitler w Mein Kampf atakował zarówno niemieckich polityków lewicowych, jak i prawicowych[17]. Naziści znaleźli się po I wojnie światowej pod silnym wpływem takich poglądów, jak nacjonalizm, pogarda wobec traktatu wersalskiego oraz antymarksizm, antyliberalizm i antysemityzm[18]. Początkowo po wojnie światowej niemieccy nacjonaliści byli zdominowani przez monarchistów. Jednak jej młodsze pokolenie związane było z nacjonalizmem volkistowskim, który był bardziej radykalny i nie kładł nacisku na przywrócenie monarchii niemieckiej[19]. Chcieli oni zlikwidować Republikę Weimarską i utworzyć nowe radykalne, silne państwo niemieckie, oparte na etyce walki, które mogłoby ożywić ducha 1914 związanego z ideą niemieckiej jedności narodowej (Volksgemeinschaft)[19]. Kluczem ideologii nazistowskiej był antysemityzm, a jego głównym nurtem był początkowo antymarksizm[19].

Plakat propagandowy z 1920 roku – rycerz krzyżacki symbolizujący Niemców walczy z żołnierzem polskim. Powstrzymywany przez socjalistę w czerwonej czapce frygijskiej

Nazizm miał w założeniu odwrócić niemieckich robotników po I wojnie światowej od ideologii komunistycznej i przyciągnąć ich do nacjonalizmu volkistowskiego[20]. W praktyce jego bazę stanowili zrujnowani chłopi, weterani I wojny światowej i przedsiębiorcy. Ruch odwoływał się do oddziałów Freikorps które walczyły w czasie rewolucji listopadowej z socjalistycznymi rewolucjonistami ze Związku Spartakusa i socjaldemokratami. Podstawą ideologii był volkizm stanowiący element dotychczasowej niemieckiej myśli konserwatywnej. Stąd też założenia ideologicznie nazizmu często określane są jako prawicowe[21][22]. Nazizm wprowadzał w życie zasady antyliberalnego kolektywizmu który stał się wizytówką kultury publicznej III Rzeszy i promował etniczny fundamentalizm[23][24].

Frakcje

W NSDAP działały zarówno frakcje konserwatywne, jak i radykalne. Konserwatyści skupieni byli wokół Hermanna Göringa. Zachęcali oni Hitlera do sojuszu z kapitalistami i reakcjonistami[25]. Inni konserwatyści skupieni byli wokół Heinricha Himmlera i Reinharda Heydricha[25]. Do partii Hitlera przyłączyli się synowie cesarza Wilhelma II, książę Eitel Friedrich i książę Oskar. Chcieli oni, aby naziści restaurowali monarchię[26]. Naziści, monarchistyczna skrajna prawica i Niemiecka Narodowa Partia Ludowa oraz środowiska oficerów o nastawieniu monarchistycznym i przemysłowców zawarły w dniu 11 października 1931 roku sojusz skierowany przeciwko Republice Weimarskiej. Oficjalnie nadano mu nazwę Front Narodowy, lecz znany jest pod powszechną nazwą Frontu Harzburskiego[27]. Choć NSDAP i monarchistyczna Niemiecka Narodowa Partia Ludowa współpracowały ze sobą, partie te wzajemnie oskarżały się o reakcyjność i socjalizm[28][29].

Radykałowie, tacy jak Joseph Goebbels, byli wrogami kapitalizmu, bo widzieli w nim dominację Żydów. Część z najbardziej radykalnych frakcji została rozbita. Jednym z największych radykałów był Otto Strasser, który uważał, że Hitler przyjął kapitalizm. Strasser uważał, że kapitalizm Hitlera trzeba zastąpić niemieckim, solidarystycznym, narodowym socjalizmem. Strasseryści uznali spór ideowy za przejaw „walki strasseryzmu z hitleryzmem”[30]. Innym z radykałów był Ernst Röhm, później zabity przez Hitlera, który chciał, aby przejęcie władzy przez nazistów przeobraziło się w rewolucję[31]. Zwolennicy tego stanowiska uważali, że rok 1933 nie przyniósł zmian systemowych.

Hitler do konfliktów między konserwatystami a radykałami odnosił się pragmatycznie. Akceptował on własność prywatną i kapitalizm tak długo, jak szły one w parze z celami państwa hitlerowskiego. Jeżeli jednak kapitalistyczne przedsiębiorstwo prywatne sprzeciwiało się celom nazistowskim, starano się je zniszczyć[25]. Po przejęciu władzy, zwolennicy Röhma, skupieni w SA, zaatakowali, bez zgody Hitlera, osoby związane z kręgami reakcyjnymi. Hitler uznał wtedy, że radykałowie stanowią zagrożenie dla sojuszu nazistów z konserwatywnym prezydentem Paulem von Hindenburgiem i konserwatywnie nastawionymi kręgami armii[32]. W rezultacie na rozkaz Hitlera zabito Röhma i innych radykalnych członków SA, a wydarzenie to przeszło do historii jako noc długich noży[32].

Jedną z kluczowych cech nazizmu był antykomunizm. Jesienią 1944 roku Alfred Rosenberg powołał Zespół Roboczy do Badań Światowego Zagrożenia Bolszewizmem. Hitlerowcy planowali też utworzenie Instytutu Antymarksistowskiego[33].

Inne języki
Alemannisch: Nationalsozialismus
العربية: نازية
aragonés: Nazismo
asturianu: Nazismu
azərbaycanca: Nasional Sosializm
تۆرکجه: نازیسم
বাংলা: নাৎসিবাদ
беларуская (тарашкевіца)‎: Нацыянал-сацыялізм
bosanski: Nacizam
brezhoneg: Naziegezh
català: Nazisme
čeština: Nacismus
Cymraeg: Natsïaeth
dansk: Nazisme
Ελληνικά: Ναζισμός
English: Nazism
español: Nazismo
Esperanto: Naziismo
فارسی: نازیسم
français: Nazisme
Gaeilge: Naitsíochas
galego: Nazismo
ગુજરાતી: નાઝીવાદ
한국어: 나치즘
हिन्दी: नाज़ीवाद
hornjoserbsce: Nacionalsocializm
Bahasa Indonesia: Nazisme
interlingua: Nazismo
Interlingue: Nationalsocialisme
íslenska: Nasismi
עברית: נאציזם
ಕನ್ನಡ: ನಾಜಿಸಮ್
қазақша: Нацизм
Latina: Nazismus
lietuvių: Nacizmas
मराठी: नाझीवाद
مصرى: نازيه
नेपाली: नाजीवाद
日本語: ナチズム
Napulitano: Nazzismo
norsk nynorsk: Nazisme
occitan: Nazisme
ਪੰਜਾਬੀ: ਨਾਜ਼ੀਵਾਦ
Piemontèis: Nasism
português: Nazismo
română: Nazism
русиньскый: Націзм
саха тыла: Нацизм
Scots: Nazism
shqip: Nazizmi
sicilianu: Nazzismu
Simple English: Nazism
سنڌي: نازيت
slovenčina: Nacizmus
slovenščina: Nacionalsocializem
српски / srpski: Нацизам
srpskohrvatski / српскохрватски: Nacionalsocijalizam
svenska: Nazism
Tagalog: Nazismo
தமிழ்: நாசிசம்
తెలుగు: నాజీయిజం
тоҷикӣ: Нозисм
اردو: نازیت
Tiếng Việt: Chủ nghĩa quốc xã
Volapük: Netasogädim
walon: Nazisse
Winaray: Nazismo
ייִדיש: נאציזם
粵語: 納粹
žemaitėška: Nacėzmos
中文: 纳粹主义
Lingua Franca Nova: Nazisme