Napoleon Bonaparte

Ten artykuł dotyczy cesarza. Zobacz też: dramat Napoleon Bonaparte.
Napoleon Bonaparte
Napoleon I
ilustracja
Cesarz Francuzów
Okres panowania od 20 marca 1815
do 22 czerwca 1815
Poprzednik Ludwik XVIII
Następca Napoleon II (tytularny)
Ludwik XVIII (de facto)
Cesarz Francuzów
Okres panowania od 18 maja 1804
do 4/ 6/ 11 kwietnia 1814
Koronacja 2 grudnia 1804
Poprzednik Ludwik XVIII
Następca Napoleon II (tytularny)
Ludwik XVIII (de facto)
I Konsul Francji
Okres panowania od 10 listopada 1799
do 18 maja 1804
Poprzednik Dyrektoriat
Następca on sam jako cesarz
Król Włoch
Okres panowania od 17 marca 1805
do 4/ 6/ 11 kwietnia 1814
Koronacja 26 maja 1805
Poprzednik on sam jako prezydent
Prezydent Włoch
Okres panowania od 26 stycznia 1802
do 17 marca 1805
Następca on sam jako król
Protektor Związku Reńskiego
Okres panowania od 12 lipca 1806
do 19 października 1813
Mediator Związku Szwajcarskiego
Okres panowania od 19 lutego 1803
do 19 października 1813
Dane biograficzne
Dynastia Bonapartowie
Data i miejsce urodzenia 15 sierpnia 1769
Ajaccio, Korsyka, Francja
Data i miejsce śmierci 5 maja 1821
Wyspa Św. Heleny,
Anglia
Ojciec Carlo Maria Buonaparte
Matka Letycja Buonaparte
Żona Józefina de Beauharnais
od 1796
do 1810
Żona Maria Ludwika Austriaczka
od 1810
do 1821
Dzieci Napoleon II Bonaparte
Odznaczenia
Krzyż Wielki Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Order Korony Żelaznej I klasy (Włochy) Wielki Mistrz Orderu Trzech Złotych Run Order Zjednoczenia (Francja) Order Orła Czarnego (Prusy) Order św. Huberta (Bawaria) Wstęga Trzech Orderów (Portugalia) Krzyż Wielki Orderu Chrystusa Krzyż Wielki Orderu Avis (Portugalia) Krzyż Wielki Orderu św. Jakuba od Miecza (Portugalia) Order Złotego Runa (Hiszpania) Order Unii (Królestwo Holandii) Krzyż Wielki Orderu Korony Wirtemberskiej Krzyż Wielki Orderu Świętego Józefa (Toskania) Order św. Andrzeja (Imperium Rosyjskie) Order Świętego Aleksandra Newskiego (Imperium Rosyjskie) Order Korony Rucianej (Saksonia) Order Ludwika (Hesja) Order Obojga Sycylii (Neapol) Order Królewski Hiszpanii Order Słonia (Dania) Order Lwa i Słońca (Persja) dla obcokrajowców Order Wierności (Badenia) Krzyż Wielki Orderu Korony Westfalii (Królestwo Westfalii) Krzyż Wielki Orderu Świętego Stefana Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Leopolda Order Królewski Serafinów (Szwecja)

Napoléon Bonaparte (wym. fr. [napoleˈɔ̃ bɔnɑˈpaʁt], pierwotnie wł. Napoleone Buonaparte), Napoleon I (ur. 15 sierpnia 1769 w Ajaccio na Korsyce, zm. 5 maja 1821 w Longwood na Wyspie Św. Heleny) – francuski wojskowy, Pierwszy Konsul Republiki Francuskiej 1799–1804, cesarz Francuzów w latach 1804–1814 i 1815, prezydent (1802–1805), a następnie król Włoch (1805–1814), Suweren Wyspy Elba (11 kwietnia 1814 – 20 marca 1815)

Pełny tytuł cesarski Napoleona brzmiał: „Napoleon, z łaski Boga i Konstytucji cesarz Francuzów, król Włoch, protektor Związku Reńskiego, mediator Konfederacji Szwajcarskiej, etc., etc., etc.” [1].

Młodość i początki kariery wojskowej

Porucznik Napoleon Buonaparte
Herb rodu Buonaparte
Maison Bonaparte (Casa Buonaparte) w Ajaccio – dom rodzinny i miejsce narodzin Cesarza

Urodził się w Ajaccio na Korsyce w szlacheckiej rodzinie pochodzenia włoskiego, Carla Marii Buonapartego i jego żony Letycji. Miał liczne rodzeństwo: braci Józefa, Ludwika, Lucjana i Hieronima, oraz trzy siostry: Karolinę Bonaparte-Murat, Paulinę Bonaparte-Borghese i Elizę Bonaparte-Baciocchi. 21 lipca 1771 roku został ochrzczony jako katolik, w katedrze Ajaccio. Buonapartowie mieszkali w swoim rodzinnym domu zwanym Maison Bonaparte.

W styczniu 1779 roku został zapisany do seminarium duchownego w Autun, gdzie uczył się języka francuskiego. Uczęszczał do niej trzy miesiące. Rektor seminarium, ksiądz Chardon wspominał go jako poważnego i zamyślonego. Nie nauczył się jednak poprawnej wymowy francuskiej i mówił z korsykańskim akcentem. Dzięki protekcji gubernatora Korsyki, 23 kwietnia 1779 [2] roku został przyjęty do szkoły wojskowej w Brienne-le-Château. Był jednym z pięćdziesięciu królewskich stypendystów – na łączną liczbę stu dziesięciu uczniów. Wykładane przedmioty to między innymi matematyka, łacina, francuski, niemiecki, historia, geografia, fizyka, budowa fortyfikacji, uzbrojenie, szermierka, taniec i muzyka. Tam zyskał opinię samotnika, który wolał naukę od towarzystwa lepiej sytuowanych kolegów. Jego ulubionym zajęciem było czytanie książek. Często zaszywał się w bibliotece i studiował dzieła Polibiusza, Plutarcha, Flawiusza Arriana i Kwintusa Rufusa [3]. Od 1784 roku kontynuował naukę w l’École Militaire w Paryżu. Po zakończeniu nauki w 1786 roku, ze stopniem podporucznika, został przydzielony do służby w artylerii. Po śmierci ojca, mając 16 lat, zajął się bratem Ludwikiem, który odtąd z nim mieszkał w różnych koszarach i pobierał od niego nauki.

Po wybuchu rewolucji francuskiej nie od razu opowiedział się po jej stronie. Zgłosił się do korsykańskich powstańców Paolego, ten go jednak nie przyjął, więc przeszedł na stronę francuską. W kwietniu 1791 roku został awansowany na porucznika. Kiedy Paoli w maju 1793 roku wywołał antyfrancuskie powstanie rodzina Bonapartych musiała uciekać z wyspy.

Oblężenie Tulonu

 Osobny artykuł: Oblężenie Tulonu (1793).

W lipcu 1793 roku, Bonaparte opublikował pro-republikański pamflet pt. Le souper de Beaucaire (Kolacja w Beaucaire), którym zjednał sobie wsparcie Augustyna Robespierre’a, młodszego brata lidera Rewolucji, Maksymiliana Robespierre’a. Z pomocą swojego korsykańskiego znajomego, Antoine Christophe Salicetiego, Bonaparte został zaprzysiężony kapitanem artylerii sił rewolucyjnych podczas oblężenia Tulonu [4].

Zaadaptował plan obsadzenia artylerią wzgórza niedaleko miasta w celu dosiężenia nabrzeża miasta i zmuszenia Anglików do odwrotu, którzy bronili miasta z morza. Atak z tej pozycji umożliwił zajęcie miasta, jednak w trakcie natarcia Napoleon został ranny w udo. Dzięki temu sukcesowi został mianowany generałem brygady mając zaledwie 24 lata. Będąc zauważonym przez Komitet Ocalenia Publicznego został przydzielony do wojsk artyleryjskich w Armii Włoch [5].

Napoleon czekając na potwierdzenie swoich apanaży z Armii Włoch przeprowadzał inspekcje nadmorskich fortyfikacji niedaleko Marsylii. Opracował także plany ataku na Królestwo Sardynii, jako część francuskiej odpowiedzi na działania Pierwszej Koalicji. Augustyn Robespierre i Saliceti byli gotowi wysłuchać propozycji świeżo mianowanego generała [6].

Francuska armia przeprowadziła plan Napoleona w bitwie pod Saorgio w kwietniu 1794 roku, zajmując tereny Królestwa Piemontu i Sardynii na wysokości górskiego miasta Ormea. Z tej pozycji Armia Francuska idąc na zachód oflankowała Armię Sardyńsko-Austriacką zlokalizowaną wokół Saorge. Po tej kampanii, Augustin Robespierre wysłał generała Bonaparte z misją dyplomatyczną do Genui w celu zbadania intencji Republiki wobec Francji [7].

13 Vendémiaire

Po upadku jakobinów, z którymi był związany, znalazł się chwilowo w więzieniu, a potem przez kilkanaście miesięcy pozostawał bez przydziału. Dopiero lider Dyrektoriatu Paul Barras, który pamiętał Napoleona z okresu oblężenia Tulonu, powołał go do objęcia dowództwa nad oddziałami broniącymi Republiki w czasie rojalistycznego powstania 13 Vendémiaire (5 października 1795 roku). Pozwoliło to Napoleonowi kolejny raz wykazać się skutecznością, przez zastosowanie w walkach ulicznych artylerii. Po tym wydarzeniu został mianowany dowódcą wojsk wewnętrznych i generałem dywizji. 9 marca 1796 roku, mając 27 lat, poślubił owdowiałą arystokratkę Józefinę de Beauharnais, która po śmierci swojego męża była kochanką Barrasa i kilku innych wpływowych polityków. To wówczas zmienił nazwisko, nadając mu francuską pisownię i wymowę. Kilka dni po ślubie z Józefiną, Napoleon objął dowództwo nad wojskami francuskimi walczącymi z Austriakami na terytorium północnej Italii i spekulowano, że stało się tak dzięki znajomościom Józefiny.

Inne języki
Адыгэбзэ: Наполеон I
Alemannisch: Napoléon Bonaparte
azərbaycanca: Napoleon Bonapart
Bân-lâm-gú: Napoléon 1-sè
башҡортса: Наполеон I
беларуская (тарашкевіца)‎: Напалеон I Банапарт
Bikol Central: Napoleon I
български: Наполеон I
brezhoneg: Napoleon Iañ
Cebuano: Napoleon I
Chavacano de Zamboanga: Napoleon
Chi-Chewa: Napoleon
eesti: Napoleon I
Ελληνικά: Ναπολέων Α΄
emiliàn e rumagnòl: Napulèòṅ
English: Napoleon
français: Napoléon Ier
贛語: 拿破崙
Gĩkũyũ: Napoleon
客家語/Hak-kâ-ngî: Napoleon 1-sṳ
Bahasa Indonesia: Napoleon Bonaparte
interlingua: Napoléon Bonaparte
Kreyòl ayisyen: Napoléon Bonaparte
لۊری شومالی: ناپئلون بئناپارت
Lëtzebuergesch: Napoléon Bonaparte
Livvinkarjala: Napoleon I
la .lojban.: napoleon
македонски: Наполеон Бонапарт
Malagasy: Napoleon
مازِرونی: ناپلئون
Bahasa Melayu: Napoleon Bonaparte
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Napoléon Bonaparte
မြန်မာဘာသာ: နပိုလီယန်
Dorerin Naoero: Napoleon Bonaparte
Nederlands: Napoleon Bonaparte
Nedersaksies: Napoleon Bonaparte
нохчийн: Наполеон I
Nordfriisk: Napoleon Bonaparte
norsk nynorsk: Napoléon Bonaparte
Oromoo: Napoleon
oʻzbekcha/ўзбекча: Napoleon Bonapart
ਪੰਜਾਬੀ: ਨਪੋਲੀਅਨ
پنجابی: نیپولین
Piemontèis: Napoleon Bon-a-part
Plattdüütsch: Napoléon Bonaparte
Qaraqalpaqsha: Napoleon I Bonapart
română: Napoleon I
русиньскый: Наполеон І
русский: Наполеон I
Gagana Samoa: Napoelon
Scots: Napoleon
Simple English: Napoleon
slovenčina: Napoleon Bonaparte
slovenščina: Napoleon Bonaparte
Soomaaliga: Napoleon Bonaparte
srpskohrvatski / српскохрватски: Napoleon I Bonaparte
Basa Sunda: Napoleon Bonaparte
suomi: Napoleon I
svenska: Napoleon I
Taqbaylit: Napoleon
татарча/tatarça: Наполеон Бонапарт
తెలుగు: నెపోలియన్
ᏣᎳᎩ: Napoleon
тыва дыл: Наполеон I
удмурт: Наполеон
اردو: نپولین
vepsän kel’: Napoleon I Bonapart
Tiếng Việt: Napoléon Bonaparte
Võro: Napoleon I
West-Vlams: Napoleong
Winaray: Napoleon
吴语: 拿破仑
Xitsonga: Napoleon
粵語: 拿破崙
Zeêuws: Napoleon
žemaitėška: Napaleuons