Max Weber

Ten artykuł dotyczy naukowca. Zobacz też: inne osoby o tym imieniu i nazwisku.
Max Weber
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 21 kwietnia 1864
Erfurt ( Związek Niemiecki)
Data i miejsce śmierci 14 czerwca 1920
Monachium ( Republika Weimarska)
Zawód prawnik, ekonomista, socjolog
Narodowość niemiecka

Karl Emil MaximilianMaxWeber (ur. 21 kwietnia 1864, zm. 14 czerwca 1920) – niemiecki socjolog, filozof, prawnik i ekonomista, którego idee miały ogromny wpływ na teorię socjologiczną i badania społeczne. Wraz z Émilem Durkheimem i Karolem Marksem jest uznawany za ojca socjologii. Brat socjologa Alfreda Webera, mąż socjolożki Marianne Weber.

Twórczość Webera jest bardzo bogata: był autorem wielu wpływowych i szeroko dyskutowanych tez z zakresu ogólnej teorii społecznej, metodologii nauk społecznych, socjologii gospodarczej, religii, polityki i prawa, a także historycznej.

W zakresie metodologii Weber był przedstawicielem metodologicznego antypozytywizmu, to znaczy uznawał, że nauki społeczne powinny się opierać na swoistej metodologii, opartej na rozumieniu (niem. Verstehen) i konstruowaniu typów idealnych.

W swoich badaniach nad ewolucją społeczeństw starał się zdiagnozować procesy, które doprowadziły do powstania kapitalizmu i społeczeństw nowoczesnych. Wskazywał na zasadniczą rolę racjonalizacji, sekularyzacji i „odczarowania świata”.

Szeroko znane i komentowane było jego połączenie socjologii gospodarczej i socjologii religii, przedstawione w pracy Etyka protestancka a duch kapitalizmu. Weber wskazywał w niej na ścisły związek rozwoju kapitalizmu z wartościami protestanckimi.

W wykładzie Polityka jako zawód i powołanie Weber określił państwo jako organizację roszczącą sobie „ prawo monopolu na wywieranie prawomocnej przemocy fizycznej [1]. Weber dokonał także wpływowej klasyfikacji panowania politycznego, na panowanie tradycyjne, legalne i charyzmatyczne. Wskazywał, że wraz z rozwojem biurokracji nowoczesne państwo coraz bardziej opiera się na racjonalnej, legalistycznej władzy.

Weber był również aktywnym politykiem okresu międzywojennego. Po I wojnie światowej był jednym z założycieli Niemieckiej Partii Demokratycznej. Bez powodzenia ubiegał się o miejsce w parlamencie. Brał udział w komisji przygotowującej konstytucję weimarską (1919).

Biografia

Życie rodzinne i wczesne dzieciństwo

Rodzina Weberów. Max pierwszy z prawej (ok. 1888)

Karl Emil Maximilian Weber urodził się w 1864 roku w Erfurcie [2]. Był najstarszym z siedmiorga dzieci Maxa Webera (ojca), bogatego i znaczącego urzędnika, członka Partii Narodowo-Liberalnej, i jego żony Helene (z d. Fallenstein), której rodzina pochodziła z francuskich hugenotów [2].

Max Weber (ojciec) był zaangażowany w życie publiczne, a w jego domu obecni byli przedstawiciele świata akademickiego i politycznego [2]. Max Weber (syn) wraz z rodzeństwem, między innymi bratem Alfredem, który również został socjologiem i ekonomistą, wzrastali w żywej intelektualnie atmosferze. Na Boże Narodzenie 1876 roku 13-letni Max podarował swoim rodzicom dwa historyczne eseje na temat historii Niemiec i imperium rzymskiego [3]. W szkole był znudzony i rozczarowany postawą nauczycieli, którym okazywał lekceważenie. Potajemnie czytał Goethego [4] [5], który wywarł na nim ogromne wrażenie i wpłynął na jego myśl i metodologię [6]. Na rozwój intelektualny Webera wpływ miały również narastająca przedwojenna atmosfera, jak i napięcie pomiędzy postawą ojca, czerpiącego przyjemność z życia doczesnego, a matki, ascetycznej, bogobojnej kalwinistki [7].

Bracia Max, Alfred i Karl Weberowie (1879)

Edukacja

W 1882 roku Weber rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Ruprechta i Karola w Heidelbergu [8]. Po roku służby wojskowej przeniósł się na Uniwersytet Fryderyka Wilhelma w Berlinie [4]. Po kilku latach, spędzonych głównie na „piciu piwa oraz szermierce”, Weber zbliżył się do matki, tracąc kontakt z ojcem [7] [9]. W trakcie studiów, pracował jednocześnie jako asystent w kancelarii [4]. W 1886 zdał egzamin referendarski. W 1889 obronił doktorat z historii prawa pt. Die Entwicklung des Solidarhaftprinzips und des Sondervermögens der offenen Handelsgesellschaft aus den Haushalts- und Gewerbegemeinschaften in den italienischen Städten. Praca ta została w tym samym roku opublikowana jako część rozprawy na temat średniowiecznych korporacji handlowych (Zur Geschichte der Handelsgesellschaften im Mittelalter) [10]. Dwa lata później Weber opublikował rozprawę habilitację pt. Die römische Agrargeschichte in ihrer Bedeutung für das Staats- und Privatrecht [11], został privatdozentem i rozpoczął pracę na berlińskim uniwersytecie [12].

Wczesna działalność publiczna

Portret Marianne Weber autorstwa Marie David (1896)

Po ukończeniu habilitacji Weber zainteresował się współczesną polityką społeczną. W 1888 wstąpił do Verein für Socialpolitik [13], stowarzyszenia niemieckich ekonomistów, związanego ze szkołą historyczną, i którego członkowie widzieli w gospodarce instrument służący rozwiązywaniu problemów społecznych i które zapoczątkowało szerokie stosowanie badań statystycznych w ekonomii. Weber zaangażował się również politycznie, dołączając do Ewangelickiego Kongresu Społecznej [14]. W 1890 roku Verein rozpoczęło badania nad „kwestią polską” ( Ostflucht). Ludność polska napływała do przeżywających industrializację miast wschodnich Niemiec, zmieniając ich strukturę ludnościową [2]. Weber przewodził projektowi badawczemu nad tym procesem i napisał dużą część raportu końcowego [2] [13]. Raport spotkał się z zainteresowaniem i zapoczątkował renomę Webera jako socjologa [2]. Od 1893 do 1899 Weber należał do Związku Wszechniemieckiego, organizacji, która prowadziła kampanię przeciwko napływowi migracji polskich robotników. To na ile Weber popierał politykę germanizacji Polaków i politykę nacjonalistyczną, jest przedmiotem sporów wśród badaczy [15] [16]. Np. w pracy Der Nationalstaat und die Volkswirtschaftspolitik (1895) wprost krytykował imigrację Polaków i obwiniał za to klasę junkrów, realizujących swoje egoistyczne interesy [17].

Max Weber i jego żona Marianne w 1894

W 1893 roku poślubił swoją daleką kuzynkę Mariannę Schnitger, późniejszą działaczkę feministyczną i socjolożkę [2]. Po śmierci Maxa Marianne zebrała i opublikowała jego notatki i dzieła rozproszone pod postacią zwartych publikacji. Jest ważnym źródłem dla zrozumienia jego życia i myśli, jak również niezależną badaczką [18]. Nie mieli dzieci i ich małżeństwo często uznaje się za nieskonsumowane [9]. Małżeństwo dało Weberowi długo oczekiwaną niezależność finansową i pozwoliło mu w końcu opuścić dom rodzinny. Małżeństwo przeprowadziło się do Fryburga, gdzie w 1894 Weber został mianowany profesorem ekonomii na tamtejszym uniwersytecie. W 1896 Max Weber został profesorem ekonomii na Uniwersytecie Ruprechta i Karola w Heidelbergu, gdzie zgromadził wokół siebie tak zwane koło Webera, do którego należeli jego żona Marianna, Georg Jellinek, Ernst Troeltsch, Werner Sombart, Marc Bloch, Robert Michels i György Lukács [2]. Jego zainteresowania obejmowały wtedy ekonomię i historię prawa [19]. Cały czas pozostawał też aktywny Verein i Kongresie Ewangelickim [2].

W 1897 roku Weber pokłócił się poważnie z ojcem. Ten zmarł po dwóch miesiącach, bez pojednania się z synem [2] [20]. Po tym wydarzeniu Weber zaczął miewać nastroje depresyjne, stał się nerwowy i cierpiał na bezsenność. Zaciążyło to na wypełnianiu przez niego obowiązków profesorskich [4] [11]. Jego stan zmusił go do ograniczenia dydaktyki, a w końcu do przerwania kursu jesienią 1899 roku. Lato i jesień 1900 Weber spędził w sanatorium. Następnie wraz z żoną wyjechali do Włoch, gdzie pozostali do kwietnia 1902 roku, kiedy Weber powrócił do wykładów w Heidelbergu. W 1903 po raz kolejny przerwał wykłady i nie podjął ich aż do 1919. Pogłębiające się schorzenia psychiczne Webera były dokumentowane przez Marianne w szczegółowym dzienniku. Dziennik został przez nią później zniszczony, ponieważ Marianna obawiała się, że informacje te mogą posłużyć nazistom do dyskredytacji dorobku jej męża [2].

Późniejsza kariera

Po dużej produktywności we wczesnych latach 90 XIX w., między 1898 a 1902 Weber nie opublikował żadnej pracy i w końcu zrezygnował z bycia profesorem (1903). Uwolniony od obowiązków, w tym samym roku przyjął stanowisko zastępcy redaktora w Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik [21], gdzie pracował z Edgarem Jaffé i Wernerem Sombartem [2] [22]. Jego zainteresowania przesunęły się w kierunku podstawowych problemów nauk społecznych, a prace z tego okresu mają nadal ogromne znaczenie dla badaczy [19]. W 1904, Weber zaczął publikować w czasopiśmie niektóre ze swoich najbardziej wpływowych prac, w szczególności esej Etyka protestancka a duch kapitalizmu [23]. Praca ta jest najbardziej znanym dziełem Webera i stała się podstawą jego późniejszych badań nad wpływem kultury i religii na rozwój systemów gospodarczych [24].

W 1904 Weber odwiedził Stany Zjednoczone i brał udział w Kongresie Sztuk i Nauk podczas wystawy światowej w Saint Louis. Pomimo częściowej poprawy w stanie zdrowia, Weber uważał, że nie może powrócić do normalnej dydaktyki. Jego dochody zapewniały praca w charakterze prywatnego nauczyciela oraz otrzymany spadek (1907) [12] [21]. W 1909 roku rozczarowany współpracą z Verein für Socialpolitik, współtworzył Niemieckie Towarzystwo Socjologiczne (Deutsche Gesellschaft für Soziologie, DGS) w którym został pierwszym skarbnikiem [2]. W 1912 zrezygnował jednak z członkostwa [2]. W 1910 roku napisał tekst poświęcony "socjologii prasy" wstępny raport liczący siedem stron. Tekst stanowi kompletny program badawczy dotyczący mediów zapowiadający analizowanie zawodów związanych z komunikacją. Zauważa, że czytelnicy w różnych krajach nie mają takich samych oczekiwań i że te oczekiwania bardziej modelują gazety niż gazety modelują swoich czytelników. Dokonał analizę specyficznego wpływu mediów na nowoczesnego człowieka, pewien sposób postrzegania świata zewnętrznego, który wynika z ciągłej konfrontacji z wielością punktów widzenia.

Działalność polityczna

W 1912 roku Weber dążył do stworzenia partii łączącej socjaldemokratów i liberałów. Działalność ta była nieudana, częściowo z powodu nieufności wielu liberałów wobec socjaldemokratycznych idei rewolucyjnych.

Max Weber (z przodu) z Ernstem Tollerem (1917)

Weber miał 50 lat w momencie wybuchu I wojny światowej. Zgłosił się do służby i został przydzielony jako rezerwowy oficer kierujący organizacją szpitali wojskowych w Heidelbergu. Funkcję tę sprawował do końca roku 1915 [21] [25]. Pogląd Webera na wojnę i ekspansję Cesarstwa Niemieckiego uległ zmianie podczas trwania konfliktu [25] [26]. Początkowo popierał nacjonalistyczną retorykę i politykę wojenną, chociaż robił to z pewnym wahaniem. Z czasem został jednym z najbardziej znaczących przeciwników militarnej polityki Keisera [2]. Publicznie krytykował aneksję Belgii i nieograniczoną wojnę podwodną. Popierał reformę konstytucyjną, demokratyzacją oraz powszechne prawo wyborcze [2].

W 1918 Weber dołączył do Rady Robotników i Żołnierzy w Heidelbergu. Był członkiem niemieckiej delegacji pokojowej w Paryżu i doradcą poufnego komitetu do sprawy reformy konstytucyjnej, która opracowała projekt Konstytucji weimarskiej. Wzorując się na modelu amerykańskim, Weber popierał silną, pochodzącą z wyboru, władzę prezydencką, która równoważyłaby władzę administracji. Popierał również kontrowersyjny art. 48 konstytucji weimarskiej, przyznający prezydentowi specjalne kompetencje w stanach nadzwyczajnych. Zostały one później użyte przez Adolfa Hitlera do zawieszenia Konstytucji, tłumienia opozycji, ustanowienia władzy opartej na dekretach i umocnienia dyktatury [27].

Weber bezskutecznie starał się o wybór do parlamentu, startując jako członek (i współzałożyciel) Niemieckiej Partii Demokratycznej [2] [28]. Był przeciwnikiem zarówno niemieckiej rewolucji listopadowej z lat 1918–1919, jak i ratyfikacji traktatu wersalskiego, dwóch wydarzeń definiujących scenę polityczną tej epoki. Jego stanowisko w tych sprawach spowodowało, że choć rozważano jego kandydaturę na ministra lub ambasadora Friedrich Ebert, socjaldemokratyczny prezydent Niemiec, nie zdecydował się na nominację. W konsekwencji Weber cieszył się powszechnym szacunkiem w niemieckiej polityce, lecz jego wpływ polityczny był niewielki [2]. W styczniu 1919 Weber i jego partia ponieśli klęskę w wyborach. Po tym fakcie, Weber wygłosił jeden ze swoich najsłynniejszych wykładów: Polityka jako zawód i powołanie [29].

Sprawa polska

Weber był aktywnym ideologiem działań skierowanych przeciw Polakom i kulturze polskiej na ziemiach znajdujących się pod panowaniem pruskim. Uważał, iż Polacy, zachowując swoją tożsamość, nie mogą być obywatelami państwa niemieckiego, które w jego przekonaniu powinno się opierać na wspólnej kulturze (Kulturstaat). W związku z powyższym publicznie popierał zdecydowane działania germanizacyjne w wymiarze administracyjnym, ekonomicznym i kulturowym. Aktywnie wspierał swoimi wystąpieniami „ Hakatę”, dostarczając jednocześnie jej ideologom naukowych uzasadnień. W późniejszym okresie wyrażał także opinie o nieprzystawalności do niemieckiej tożsamości katolików i Żydów [30].

Ostatnie lata

Grób Webera w Heidelbergu

Rozczarowany polityką, Weber powrócił do wykładów akademickich, początkowo na Uniwersytecie Wiedeńskim, a po 1919 na Uniwersytecie Ludwika i Maksymiliana w Monachium. Jego wykłady z tego okresu zostały następnie zebrane i wydane. W Monachium stworzył pierwszy w Niemczech instytut socjologii, pomimo formalnego braku profesury z tej dziedziny. W czasie rewolucji listopadowej spotkał się z negatywnymi reakcjami środowiska naukowego oraz studentów, do tego stopnia, że część prawicowych studentów wszczynała protesty przed jego domem. Zmarł 14 czerwca 1920 w Monachium na zapalenie płuc, będące powikłaniami po zachorowaniu na hiszpankę. Pozostawił niedokończoną Gospodarkę i społeczeństwo, swoje opus magnum. Dzieło zostało wydane pośmiertnie w latach 1921–1922, a w jego opracowaniu aktywny udział brała Marianne Weber.

Inne języki
Afrikaans: Max Weber
Alemannisch: Max Weber
አማርኛ: ማክስ ቬበር
العربية: ماكس فيبر
aragonés: Max Weber
asturianu: Max Weber
azərbaycanca: Maks Veber
تۆرکجه: ماکس وبر
Bân-lâm-gú: Max Weber
башҡортса: Макс Вебер
беларуская: Макс Вебер
беларуская (тарашкевіца)‎: Макс Вэбэр
български: Макс Вебер
bosanski: Max Weber
brezhoneg: Max Weber
буряад: Макс Вебер
català: Max Weber
čeština: Max Weber
Cymraeg: Max Weber
dansk: Max Weber
Deutsch: Max Weber
eesti: Max Weber
Ελληνικά: Μαξ Βέμπερ
English: Max Weber
español: Max Weber
Esperanto: Max Weber
euskara: Max Weber
فارسی: ماکس وبر
Fiji Hindi: Max Weber
français: Max Weber
Frysk: Max Weber
galego: Max Weber
贛語: 韋伯
한국어: 막스 베버
Հայերեն: Մաքս Վեբեր
हिन्दी: मैक्स वेबर
hrvatski: Max Weber
Ilokano: Max Weber
Bahasa Indonesia: Maximilian Weber
interlingua: Max Weber
íslenska: Max Weber
italiano: Max Weber
עברית: מקס ובר
ქართული: მაქს ვებერი
қазақша: Макс Вебер
kernowek: Max Weber
Kiswahili: Max Weber
Kurdî: Max Weber
Кыргызча: Макс Вебер
latviešu: Makss Vēbers
Lëtzebuergesch: Max Weber
lietuvių: Max Weber
Limburgs: Max Weber
magyar: Max Weber
Malagasy: Max Weber
მარგალური: მაქს ვებერი
Bahasa Melayu: Max Weber
нохчийн: Вебер, Макс
norsk: Max Weber
norsk nynorsk: Max Weber
Novial: Max Weber
occitan: Max Weber
oʻzbekcha/ўзбекча: Max Weber
ਪੰਜਾਬੀ: ਮੈਕਸ ਵੈਬਰ
پنجابی: میکس ویبر
Patois: Max Weba
Piemontèis: Max Weber
português: Max Weber
română: Max Weber
русиньскый: Макс Вебер
русский: Вебер, Макс
Scots: Max Weber
shqip: Max Weber
sicilianu: Max Weber
Simple English: Max Weber
slovenčina: Max Weber
slovenščina: Max Weber
српски / srpski: Maks Veber
srpskohrvatski / српскохрватски: Max Weber
suomi: Max Weber
svenska: Max Weber
Tagalog: Max Weber
татарча/tatarça: Maks Weber
Türkçe: Max Weber
українська: Макс Вебер
vèneto: Max Weber
Tiếng Việt: Max Weber
Winaray: Max Weber
ייִדיש: מאקס וועבער
Yorùbá: Max Weber
粵語: 韋伯
Zazaki: Max Weber
žemaitėška: Max Weber
Kabɩyɛ: Max Weber