Ludwik Węgierski

Ludwik Węgierski
Ludwik I Wielki
Z Bożej łaski Król Węgier, Dalmacji, Chorwacji, Ramy, Serbii, Galicji, Lodomerii, Komanii, Bułgarii, Polski; Książę Salerno; Pan Monte Sant’ Angelo
ilustracja
wizerunek herbu
Król Węgier i Chorwacji
Okres panowaniaod 21 lipca 1342
do 10 września 1382
PoprzednikKarol I Robert
NastępcaMaria Andegaweńska
Król Polski
Okres panowaniaod 17 listopada 1370
do 10 września 1382
PoprzednikKazimierz III Wielki
NastępcaJadwiga Andegaweńska
Dane biograficzne
DynastiaAndegawenowie (Kapetyngowie)
Data i miejsce urodzenia5 marca 1326
Wyszehrad
Data i miejsce śmierci10 września 1382
Trnawa
OjciecKarol I Robert
MatkaElżbieta Łokietkówna
ŻonaMałgorzata Luksemburska
Elżbieta Bośniaczka
DzieciMaria Andegaweńska (?)
Katarzyna Andegaweńska
Maria Andegaweńska
Jadwiga Andegaweńska
Mapa Polski za panowania Ludwika Węgierskiego
Ludwik Węgierski z wizerunków królów polskich autorstwa Aleksandra Lessera.
Herb Ludwika z XIV w.

Ludwik Węgierski, na Węgrzech znany jako Ludwik I Wielki (węg. I. Nagy Lajos) (ur. 5 marca 1326 w Wyszegradzie, zm. 10 września 1382 w Trnawie) – król Węgier w latach 1342–1382, król Polski w latach 1370–1382.

Życiorys

Pochodzenie

Ludwik pochodził z rodu Andegawenów (gałąź Kapetyngów) – dynastii rządzącej Węgrami od 1308 do 1382. Jego ojcem był król Węgier Karol Robert, a matką Elżbieta Łokietkówna, córka króla Polski Władysława I Łokietka i siostra Kazimierza III Wielkiego. Na mocy układów pomiędzy Węgrami i Polską dynastia andegaweńska miała prawo przejąć tron polski w wypadku śmierci Kazimierza Wielkiego, gdyby ten nie pozostawił dziedzica płci męskiej. Elżbieta była głównym doradcą Ludwika, a jej pozycja na Węgrzech była bardzo silna. Ludwik wstąpił na tron węgierski po śmierci ojca Karola Roberta w 1342[potrzebny przypis].

Panowanie na Węgrzech

Pierwszym krokiem w polityce Ludwika była próba opanowania Neapolu w latach 1343–1344, gdzie panowała królowa Joanna I, podejrzewana o przyczynienie się do śmierci swego męża Andrzeja, brata Ludwika. Po niepowodzeniu działań dyplomatycznych król podjął dwie wyprawy wojenne w latach 1347/1348 i w 1350. Udało mu się opanować kraj, ale nie zdołał się w nim utrzymać. Ostatecznie tron neapolitański przypadł Karolowi z Durazzo, kuzynowi Ludwika[potrzebny przypis].

Lata 1351–1352 przyniosły z kolei zaangażowanie się Ludwika w sprawy Rusi halicko-włodzimierskiej. Pomógł królowi Kazimierzowi Wielkiemu w zdobyciu jej części (m.in. został ranny podczas oblężenia Bełza w 1352[1]) i przyłączeniu do Polski, przy czym zastrzegł sobie prawo jej wykupu, w razie gdyby po Kazimierzu dziedziczył jego legalny potomek[potrzebny przypis].

Było to związane z planami dynastycznymi obu królów. Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego męscy potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje[potrzebny przypis].

Zapewniwszy sobie prawa sukcesyjne w Polsce, Ludwik powrócił do aktywnej polityki na Bałkanach i jeszcze w grudniu tego samego roku (1355) zhołdował Serbię, część Bułgarii oraz na pewien czas również Bośnię. Po wojnach z Republiką Wenecką Ludwik opanował także Dalmację z Dubrownikiem i wzmacniał swą pozycję na Adriatyku[potrzebny przypis].

Panowanie w Polsce

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Jeszcze w 1370 roku Kiejstut wraz z Lubartem zajęli ziemię włodzimierską, niszcząc zamek we Włodzimierzu Wołyńskim, Brandenburgia zajęła zamki w Santoku i Drezdenku, a Siemowit III zerwał zależność lenną i zajął zamki w Płocku, Sochaczewie, Rawie, Gostyninie. Mimo to król Ludwik po objeździe Wielkopolski i Małopolski 8 grudnia wyjechał na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. swojej matce Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce z Szubina[potrzebny przypis].

Jako król Polski Ludwik na zjeździe we Wrocławiu w marcu 1372 zrzekł się praw do Śląska, co było związane z podpisaniem pokoju z Czechami. W 1373 hołd lenny złożył Ludwikowi książę Janusz I Starszy. We wrześniu 1373 oraz w latach 1375–1377 na Ziemi Dobrzyńskiej i Kujawach trwały starcia wojsk Ludwika z księciem Władysławem Białym, walczącym o zwrot ojcowizny, co zakończyło się wykupieniem przez Ludwika z jego rąk księstwa gniewkowskiego za 10 tys. florenów[potrzebny przypis].

Ludwik miał jednak poważny problem, nie miał dziedzica męskiego, dwukrotnie żonaty najpierw Małgorzatą Luksemburską, córką cesarza Niemieckiego i króla Czech, Karola IV Luksemburga, nie doczekał się potomstwa, z drugą żoną Elżbietą Bośniaczką, miał trzy córki: Katarzynę, Marię i Jadwigę[potrzebny przypis].

O ile problem ten na Węgrzech nie był taki wielki, to w Polsce zapewnienie córkom sukcesji wydawało się niemożliwe, gdyż w Polsce nie dziedziczyło się po kądzieli, zatem dynastia andegaweńska mogła tu panować tylko mając potomka płci męskiej[potrzebny przypis].

W zamian za zgodę na sukcesję swoich córek do tronu polskiego w dniu 17 września 1374 Ludwik wydał dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana)[potrzebny przypis].

We wrześniu 1376 Litwini pod wodzą Kiejstuta, Lubarta i Jerzego bełskiego najechali na Lubelszczyznę, ziemię sandomierską, Małopolskę po Tarnów i północno-zachodnią część Rusi Halickiej niszcząc je i uprowadzając ludzi w niewolę. W wyniku najazdu Polska utraciła przejściowo ziemię bełską i chełmską. W 1377 Ludwik podjął wyprawę odwetową oblegając z Węgrami zamek w Bełzie, a Małopolanie i Sieradzanie wraz książętami śląskimi: palatynem węgierskim Władysławem Opolczykiem, Bolesławem III i Konradem II oleśnickim, odbili Chełm, Horodło, Grabowiec i Sewołoż[potrzebny przypis].

W 1378 roku powstało łacińskie biskupstwo w Kamieńcu Podolskim[potrzebny przypis].

W związku z buntem Bartosza z Odolanowa herbu Nałęcz w 1382 margrabia Zygmunt Luksemburski razem z wojskiem Ludwika zajął zamki w Koźminie, Nabyszycach i Koźmińcu i rozpoczął oblężenie zamku w Odolanowie, w trakcie którego obie strony dowiedziały się o śmierci króla Ludwika. Wkrótce wybuchła Wojna Grzymalitów z Nałęczami[potrzebny przypis].

Śmierć

Ludwik zmarł w Trnawie w nocy z 10 na 11 września 1382. Pochowany został w katedrze w Székesfehérvár (Białogród Stołeczny) na Węgrzech[potrzebny przypis].

Ocena panowania

Na Węgrzech Ludwik otrzymał przydomek „Wielki” i uchodzi za jednego z najwybitniejszych władców tego kraju. W polityce wewnętrznej doprowadził do zrównania w prawach magnatów i szlachty węgierskiej za pomocą tzw. decretum unicum wydanego 11 grudnia 1351. Założył też uniwersytet w Peczu. W Polsce nie cieszył się nigdy zbytnią popularnością, ale doprowadził m.in. do rozwoju handlu i zapobiegł rozpadowi królestwa[potrzebny przypis].

Inne języki
Bân-lâm-gú: Ludwik Węgierski
беларуская: Людовік Венгерскі
беларуская (тарашкевіца)‎: Людвік I Вялікі
български: Лайош I Велики
eesti: Lajos I
فارسی: لایوش یکم
한국어: 러요시 1세
Bahasa Indonesia: Lajos I dari Hongaria
日本語: ラヨシュ1世
oʻzbekcha/ўзбекча: Layosh Buyuk
português: Luís I da Hungria
slovenščina: Ludvik I. Ogrski
српски / srpski: Лајош I Анжујски
srpskohrvatski / српскохрватски: Ludovik I. Veliki
українська: Людовик Угорський