Liść

Ten artykuł dotyczy anatomii i morfologii roślin. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Blaszka asymilacyjna liścia z nerwacją pierzastą
Źródłem zielonego koloru liści asymilacyjnych jest chlorofil, czyli barwnik wykorzystywany w fotosyntezie
Liście asymilacyjne buka

Liść ( łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej ( pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą pochłanianie odpowiedniej ilości promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji, gutacji i wymianie gazowej. Liście wyspecjalizowane w fotosyntezie określane są mianem liści zielonych oraz liści listowia [1]. Nierzadko organy te pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

Morfologia

Większość liści składa się z różnokształtnej, zwykle spłaszczonej blaszki liściowej osadzonej bezpośrednio (liść siedzący, bezogonkowy) lub za pomocą ogonka liściowego (liść ogonkowy) na łodydze. Ogonek liściowy lub bezpośrednio blaszka liściowa umieszczone są na łodydze za pomocą tzw. nasady liścia. U niektórych roślin (np. u przedstawicieli rodzin wiechlinowate, rdestowate, selerowate) dolna część liścia rozrasta się w pochwę liściową. Pełni ona funkcję wzmacniającą łodygę (wiechlinowate), zwiększa powierzchnię asymilacyjną (selerowate) lub pełni funkcje spichrzowe i ochronne ( cebula zwyczajna). U traw i turzycowatych liście na granicy pochwy i blaszki liściowej mają języczek liściowy. U nasady liści, zwłaszcza tych zaopatrywanych przez trzy ślady liściowe, wykształcają się przylistki (zwykle dwa). U niektórych roślin tropikalnych na końcu blaszki liściowej wykształcają się tzw. wylistki służące do odprowadzania wody z powierzchni liścia.

Liście asymilacyjne są zwykle spłaszczone grzbieto-brzusznie. Do wyjątków należą liście spłaszczone bocznie (np. u kosaćca Iris) lub cylindryczne (np. u wielu gatunków z rodzaju czosnek (Allium). Dolna strona liścia zwana jest odosiową lub grzbietową (w pąku kwiatowym znajduje się na górze). Górna strona liścia zwana jest doosiową lub brzuszną [2].

Cechy takie jak unerwienie (użyłkowanie), czyli układ wiązek przewodzących i usytuowanie liścia na łodydze są często cechami charakterystycznymi gatunków, podobnie jak: kształt liścia, jego brzegu, nasady i zakończenia.

Ulistnienie: a. skrętoległe, b. nakrzyżległe, c. naprzeciwległe, d. okółkowe

Ulistnienie (filotaksja)

 Osobny artykuł: Ulistnienie.

Ulistnienie to sposób, w jaki liście rozmieszczone są na łodydze, z uwzględnieniem ich pozycji względem siebie. Gdy z węzła wyrasta jeden liść mówi się o skrętoległym ustawieniu liści (linia łącząca ich nasady obiega łodygę spiralnie). Odmianą tego ulistnienia jest ulistnienie naprzemianległe (liście wyrastają przemiennie w dwóch rzędach). Jeżeli z jednego węzła wyrasta kilka liści – ulistnienie określa się jako okółkowe, które w przypadku 2 liści w węźle nazywa się naprzeciwległym lub nakrzyżległym. Przy ułożeniu naprzeciwległym wszystkie pary liści na łodydze znajdują się w jednej płaszczyźnie. Przy ułożeniu nakrzyżległym – oś pary liści ustawiona jest pod kątem 90 stopni w stosunku do par leżących powyżej i poniżej. W przypadku skrócenia łodygi liście mogą tworzyć różyczkę liściową (rozetę) sprawiając wrażenie wyrastania z jednego miejsca.

Nasada liścia: a. długoogonkowy, b. bezogonkowy lub siedzący, c. obejmujący łodygę, d. z przylistkami, e. z pochwą liściową

Ułożenie liści poziome, prostopadle do łodygi, określa się jak planofilne, podczas gdy pionowe jako erektofilne. W naturze pokrywa roślinna zwykle ma liście o różnym ułożeniu. Przy znaczącej przewadze ułożenia poziomego jest ona planofilna, przy znaczącej pionowego erektofilna. Natomiast, gdy najwięcej liści ułożonych jest skośnie, jest to układ plagiofilny, a układ ekstremofilny oznacza, że podobnie dużo jest liści ułożonych pionowo i poziomo, a liści ułożonych skośnie jest mało [3].

Osadzenie liścia

Wyróżnia się liście ogonkowe i siedzące. Zarówno liście ogonkowe, jak i bez ogonka, mogą przy nasadzie tworzyć tak zwaną pochwę liściową (u rdestowatych gatkę). Liście mogą mieć u nasady przylistki lub nie. Zarówno liście siedzące (częściej), jak i ogonkowe (rzadziej) mogą mieć nasadę obejmującą łodygę (też uszkami lub ostrogami), obrastającą zupełnie łodygę lub zbiegającą.

Kształt liścia

 Osobny artykuł: Kształt liścia.

Ze względu na kształt liście dzielą się na: nitkowate, szczeciniaste, igłowate, równowąskie, lancetowate, klinowate, trójkątne, rombowate, łopatkowate, jajowate, eliptyczne, okrągłe (ogonek osadzony bocznie), tarczowate (ogonek osadzony centralnie wobec blaszki). Ze względu na kształt i rodzaj nasady blaszki liściowej wyróżnia się liście nerkowate, sercowate, strzałkowate i oszczepowate. Do określeń kształtu dodaje się często przedrostki precyzujące proporcję długości do szerokości liścia, np. szeroko-, wąsko-, podłużnie- (lancetowaty, jajowaty) lub odwrotnie jajowaty.

W opisach kształtu liści ważną rolę odgrywa też kształt nasady, wierzchołka i brzegu blaszki liściowej oraz rodzaj powierzchni liścia (gładka, naga [czasem owoszczona], szorstka, pokryta włoskami [pojedynczymi, podzielonymi, kutnerowatymi]).

Podział blaszki liściowej

Ze względu na podział liścia i wykształcanie różnej liczby blaszek liściowych wyróżnia się:

  • Liście pojedyncze (proste) – z jedną blaszką liściową. Blaszka ta może być jednak wcinana, lecz wcięcia zwykle nie sięgają centralnej wiązki przewodzącej (nerwu głównego). Liście sieczne, u których wcięcia sięgają nerwu głównego, odróżnić można od złożonych po tym, że odpadają w całości.
Blaszki liści złożonych: a. liść trójlistkowy, b. dłoniasto złożony, c. wachlarzowatopalczasty, d. parzystopierzasty, e. nieparzystopierzasty z wąsami, f. podwójnie nieparzystopierzasty
  • Liście złożone – mają wiele blaszek liściowych ( listków) osadzonych na wspólnej osi, czyli osadce. Listki opadają osobno. Są charakterystyczne dla niektórych rodzin roślin naczyniowych (np. dla bobowatych) oraz podklasy paproci. Wśród liści złożonych wyróżnia się:
    • dłoniasto złożone – listki promieniście odchodzą od końca ogonka liściowego (np. konopie Cannabis, kasztanowiec Aesculus),
      • trójlistkowe dłoniasto złożone – trzy listki odchodzą od końca ogonka liściowego lub nasady liścia (np. koniczyna Trifolium),
    • pierzasto złożone – listki umieszczone są wzdłuż pojedynczej osadki,
      • nieparzystopierzaste – osadka jest zakończona listkiem (np. jesion Fraxinus, może być też wąs czepny jak u grochu Pisum),
        • trójlistkowe nieparzystopierzaste – tylko 1 para bocznych listków na osadce i jeden listek na końcu osadki (oddalony od listków bocznych) – np. u lucerny Medicago,
      • parzystopierzaste – osadka nie jest zakończona listkiem (np. mahoniowiec Swietenia)
    • przerywanopierzaste – listki duże poprzedzielane są listkami małymi (np. glistnik Chelidonium),
    • wielokrotnie złożone – poza główną osią (osadką) mają oś 2, czasem 3 rzędu i odpowiednio listki ułożone na dodatkowych, bocznych osiach liści (np. marchew Daucus, długosz Osmunda).
Inne języki
Afrikaans: Blaar
Alemannisch: Blatt (Pflanze)
Ænglisc: Lēaf
العربية: ورقة نبات
aragonés: Fuella
armãneashti: Frândzâ
অসমীয়া: পাত
asturianu: Fueya
Aymar aru: Laphi
azərbaycanca: Yarpaq
বাংলা: পাতা
Bân-lâm-gú: Hio̍h-á
беларуская: Ліст
беларуская (тарашкевіца)‎: Лісьце
български: Лист
Boarisch: Bladdl
བོད་ཡིག: ལོ་མ།
bosanski: List
brezhoneg: Deil
català: Fulla
čeština: List
chiShona: Shizha
corsu: Foglia
Cymraeg: Deilen
dolnoserbski: Łopjeno
eesti: Leht
English: Leaf
español: Hoja
Esperanto: Folio
euskara: Hosto
فارسی: برگ
français: Feuille
Gaeilge: Duilleog
Gaelg: Duillag
Gàidhlig: Duilleag
galego: Folla
한국어:
Հայերեն: Տերև
हिन्दी: पत्ती
hornjoserbsce: Łopjeno
hrvatski: List
Ido: Folio
Bahasa Indonesia: Daun
interlingua: Folio
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᐊᑭᕈᐊᕈᖅ
íslenska: Lauf
italiano: Foglia
עברית: עלה
Basa Jawa: Godhong
ಕನ್ನಡ: ಎಲೆ
ქართული: ფოთოლი
қазақша: Жапырақ
Kiswahili: Jani
Kreyòl ayisyen: Fèy
Kurdî: Pel
Кыргызча: Жалбырак
Latina: Folium
latviešu: Lapas
Lëtzebuergesch: Blat (Planz)
lietuvių: Lapas
lumbaart: Fòia
македонски: Лист (ботаника)
Malagasy: Ravinkazo
മലയാളം: ഇല
मराठी: पान
مازِرونی: ولگ
Bahasa Melayu: Daun
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Niŏh-niŏh
Nāhuatl: Izhuatl
Nederlands: Blad
日本語:
Napulitano: Fronna
norsk: Blad
norsk nynorsk: Lauv
Nouormand: Fielle
occitan: Fuèlha
oʻzbekcha/ўзбекча: Barg
ਪੰਜਾਬੀ: ਪੱਤਾ
پنجابی: پتہ
پښتو: پاڼه
português: Folha
română: Frunză
Runa Simi: Raphi
русский: Лист
саха тыла: Сэбирдэх
Scots: Leaf
shqip: Gjethja
sicilianu: Fogghia
සිංහල: කොළ
Simple English: Leaf
سنڌي: پن
slovenčina: List (botanika)
slovenščina: Rastlinski list
Soomaaliga: Caleen
کوردی: گەڵا
српски / srpski: Лист
srpskohrvatski / српскохрватски: List
Basa Sunda: Daun
svenska: Blad
தமிழ்: இலை
తెలుగు: పత్రము
ไทย: ใบไม้
тоҷикӣ: Барг
Türkçe: Yaprak
українська: Листок
اردو: پتا
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: يوپۇرماق
vèneto: Fogia
Tiếng Việt:
walon: Foye
Winaray: Dahon
ייִדיש: בלאט
粵語:
žemaitėška: Laps
中文:
Kabɩyɛ: Hayʊʊ