Księżyc

Ten artykuł dotyczy satelity Ziemi. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Księżyc Astronomiczny symbol Księżyca
Kliknij obrazek, aby go powiększyć
Księżyc widziany z Ziemi
Charakterystyka orbity
Półoś wielka384 400 km
(0,0026 au)
Obwód orbity2 413 402 km
(0,016 au)
Mimośród0,0554
Perygeum363 104 km
(0,0024 au)
Apogeum405 696 km
(0,0027 au)
Obieg syderyczny27,321 661 d
(27d7h43m)
Obieg synodyczny29,530 588 d
(29d12h44m2,8s)
Średnia prędkość orbitalna1,022 km/s
Maks. prędkość orbitalna1,082 km/s
Min. prędkość orbitalna0,968 km/s
Inklinacja
względem płaszczyzny równika ziemskiego
pomiędzy
28,60° a 18,30°
(5,145 396° do ekliptyki)
Długość węzła wstępującegoWykonuje ruch precesyjny wsteczny wzdłuż ekliptyki z okresem 6793,5 dnia (18,6 lat)
Długość perygeum orbityWykonuje ruch precesyjny prosty z okresem 3232,6054 dnia (8,85 lat)
Jest satelitąZiemi
Charakterystyka fizyczna
Średnica równikowa3476,2 km[1]
(0,2725 Ziemi)
Średnica biegunowa3472,0 km
(0,2731 Ziemi)
Promień1737,064 km
(0,2727 Ziemi)
Spłaszczenie0,0012
Powierzchnia3,793×107 km²
(0,074362 Ziemi)
Odległość od Ziemi384 403 km
Objętość2,197×1010 km³
(0,020 Ziemi)
Masa7,347 673×1022 kg
(0,0123 Ziemi)
Gęstość3,344 g/cm³
Przyspieszenie grawitacyjne na równiku1,622 m/s²
(0,1654 Ziemi)
Prędkość ucieczki2,38 km/s
Okres obrotu wokół własnej osi27,321 661 d
(synchroniczny z okresem obiegu)
Prędkość obrotu16,655 km/h
(na równiku)
Nachylenie osipomiędzy
3,60° a 6,69°
(1,5424° do ekliptyki)
Rektascensja
na biegunie północnym
266,8577°
(17h47m26s)
Deklinacja65,6411°
Albedo0,12
Jasność w pełni-12,74 mag
Średnica kątowa tarczy widziana z Ziemi
  • perygeum: 33’28″
  • apogeum: 29’55″
Temp. powierzchni
  • min. 40 K
  • średnia 250 K
  • maks. 396 K
Skład chemiczny
Tlen43%
Krzem21%
Glin10%
Wapń9%
Żelazo9%
Magnez5%
Tytan2%
Nikiel0,6%
Sód0,3%
Chrom0,2%
Potas0,1%
Mangan0,1%
Siarka0,1%
Fosfor500 ppm
Węgiel100 ppm
Azot100 ppm
Wodór50 ppm
Hel20 ppm
Charakterystyka atmosfery
Ciśnienie atmosferyczne3×10−13 kPa
Hel25%
Neon25%
Wodór23%
Argon20%
Metan

Amoniak
Dwutlenek węgla

śladowe

Księżyc (łac. Luna, stgr. Σελήνη Selḗnē; pol. fraz. „Srebrny Glob”[2], „srebrny glob”; pol. przest. gw. poet. „miesiąc”[2][3]; pol. przest. poet. „luna”[2][4]) – jedyny naturalny satelita Ziemi (nie licząc tzw. księżyców Kordylewskiego, które są obiektami pyłowymi i przez niektórych badaczy uważane za obiekty przejściowe). Jest piątym co do wielkości księżycem w Układzie Słonecznym. Przeciętna odległość od środka Ziemi do środka Księżyca to 384 399 km, co stanowi mniej więcej trzydziestokrotność średnicy ziemskiej. Średnica Księżyca wynosi 3474 km[5], nieco więcej niż 1/4 średnicy Ziemi. Oznacza to, że objętość Księżyca wynosi około 1/50 objętości kuli ziemskiej. Przyspieszenie grawitacyjne na jego powierzchni jest blisko 6 razy słabsze niż na Ziemi. Księżyc wykonuje pełny obieg wokół Ziemi w ciągu 27,3 dnia (tzw. miesiąc syderyczny), a okresowe zmiany w geometrii układu Ziemia–Księżyc–Słońce powodują występowanie powtarzających się w cyklu 29,53-dniowym (tzw. miesiąc synodyczny) faz Księżyca.

Księżyc to jedyne ciało niebieskie, do którego podróżowali i na którym wylądowali ludzie. Do tej pory na księżycowym globie stanęło 12 osób[6]. Pierwszym sztucznym obiektem w historii, który przeleciał blisko Księżyca, była wystrzelona przez Związek Radziecki sonda kosmiczna Łuna 1; Łuna 2 jako pierwszy statek osiągnęła powierzchnię ziemskiego satelity, zaś Łuna 3 jeszcze w tym samym roku, co poprzedniczki – 1959 – wykonała pierwsze zdjęcia niewidocznej z Ziemi strony Księżyca. Pierwszym statkiem, który przeprowadził udane miękkie lądowanie była Łuna 9, zaś pierwszym bezzałogowym pojazdem umieszczonym na orbicie Księżyca – Łuna 10 (oba w 1966)[7]. Amerykański program Apollo obejmował misje załogowe, zakończone 6 lądowaniami w latach 1969–1972. Eksploracja powierzchni Księżyca przez ludzi została przerwana wraz z zakończeniem lotów Apollo, ostatnią misją bezzałogową była radziecka Łuna 24 w 1976 roku. Dopiero w 2013 roku na powierzchni Księżyca wylądowała chińska sonda Chang’e 3 z łazikiem Yutu[8].

Nazwa i etymologia

W przeciwieństwie do naturalnych satelitów innych planet, ziemski nie ma innej polskiej nazwy niż właśnie „Księżyc” (pisane wielką literą).

Starosłowiańska nazwa księżyc, czyli książę, pierwotnie odnosiła się jedynie do młodego Księżyca (między nowiem a pierwszą kwadrą), jako syna „starego” miesiąca[9]; ogólną nazwą był wówczas miesiąc – słowo będące derywatem od praindoeuropejskiej nazwy Księżyca, która może mieć związek z rdzeniem *mē-, oznaczającym mierzenie (czasu)[10][11]. „Księżyc” przyjął się jako ogólne określenie ziemskiego satelity nieco później[11].

Nazwy niektórych pojęć i terminów związanych z Księżycem wywodzą się ze słów oznaczających „Księżyc” po grecku (stgr. Σελήνη Selene) i po łacinie (łac. Luna). Słowa te były imionami bogiń uosabiających księżyc: Selene w mitologii greckiej[12][13] i Luny w mitologii rzymskiej[14][15]. Pochodzące od nich terminy to np.: selenologia, selenofizyka (fizyka księżycowa), selenodezja (geodezja księżycowa – termin ukuty w 1967 roku w związku z licznymi misjami księżycowymi), selenografia (geografia księżycowa), selenonautyka (astronautyka księżycowa), Selenita (domniemany mieszkaniec Księżyca); od drugiego z imion pochodzą: lunochemia, lunacja, lunarny oraz łunochod.

Położenie na powierzchni Księżyca określa się za pomocą współrzędnych selenograficznych.

Inne języki
Адыгэбзэ: Мазэ
Afrikaans: Maan
Alemannisch: Mond
አማርኛ: ጨረቃ
Ænglisc: Mōna
Аҧсшәа: Амза
العربية: القمر
aragonés: Luna
ܐܪܡܝܐ: ܣܗܪܐ
armãneashti: Lunâ
arpetan: Lena
অসমীয়া: চন্দ্ৰ
asturianu: Lluna
Avañe'ẽ: Jasy
azərbaycanca: Ay
تۆرکجه: آی
বাংলা: চাঁদ
Bân-lâm-gú: Goe̍h-niû
башҡортса: Ай (юлдаш)
беларуская (тарашкевіца)‎: Месяц (спадарожнік)
भोजपुरी: चंद्रमा
български: Луна
Boarisch: Mond
བོད་ཡིག: ཟླ་བ།
brezhoneg: Loar
буряад: Һара
català: Lluna
čeština: Měsíc
corsu: Luna
Cymraeg: Lleuad
dansk: Månen
davvisámegiella: Mánnu
Deutsch: Mond
ދިވެހިބަސް: ހަނދު
Diné bizaad: Ooljééʼ
eesti: Kuu
Ελληνικά: Σελήνη
emiliàn e rumagnòl: Lónna
English: Moon
español: Luna
Esperanto: Luno
estremeñu: Luna
euskara: Ilargia
فارسی: ماه
Fiji Hindi: Chandarma
føroyskt: Mánin
français: Lune
Fulfulde: Lewru
furlan: Lune
Gaeilge: An Ghealach
Gaelg: Yn Eayst
Gàidhlig: Gealach
galego: Lúa
贛語: 月光
ગુજરાતી: ચંદ્ર
客家語/Hak-kâ-ngî: Ngie̍t-khiù
한국어:
Hausa: Wata
Hawaiʻi: Mahina
Հայերեն: Լուսին
हिन्दी: चन्द्रमा
hornjoserbsce: Měsačk
hrvatski: Mjesec
Ido: Luno
Ilokano: Bulan
Bahasa Indonesia: Bulan
interlingua: Luna
Interlingue: Lune
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᑕᖅᑭᖅ
isiZulu: Inyanga
íslenska: Tunglið
italiano: Luna
עברית: הירח
Basa Jawa: Rembulan
kalaallisut: Qaammat
ಕನ್ನಡ: ಚಂದ್ರ
Kapampangan: Bulan
ქართული: მთვარე
कॉशुर / کٲشُر: ज़ून
kaszëbsczi: Miesądz
қазақша: Ай (серік)
kernowek: Loor
коми: Тӧлысь
Kreyòl ayisyen: Lalin
kurdî: Heyv
Кыргызча: Ай
Ladino: Luna
лезги: Варз
Latina: Luna
latviešu: Mēness
Lëtzebuergesch: Äerdmound
lietuvių: Mėnulis
Ligure: Lunn-a
Limburgs: Maon
la .lojban.: lunra
lumbaart: Lüna
magyar: Hold
македонски: Месечина
Malagasy: Volana
മലയാളം: ചന്ദ്രൻ
Malti: Qamar
मराठी: चंद्र
მარგალური: თუთა (ალმაშარე)
مصرى: قمر
Bahasa Melayu: Bulan (satelit)
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Nguŏk-giù
Mirandés: Luna
мокшень: Ков
монгол: Сар
မြန်မာဘာသာ: လ(ကမ္ဘာရံဂြိုဟ်)
Nāhuatl: Metztli
Dorerin Naoero: Maraman
Nederlands: Maan
Nedersaksies: Maone (eerde)
नेपाली: चन्द्रमा
नेपाल भाषा: तिमिला
日本語:
Napulitano: Luna
Nordfriisk: Moune
norsk: Månen
norsk nynorsk: Månen
Nouormand: Leune
Novial: Lune
ꆇꉙ:
occitan: Luna
ଓଡ଼ିଆ: ଜହ୍ନ
oʻzbekcha/ўзбекча: Oy
ਪੰਜਾਬੀ: ਚੰਦਰਮਾ
پنجابی: چن
پښتو: سپوږمۍ
Patois: Muun
Перем Коми: Тӧлісь
ភាសាខ្មែរ: ព្រះចន្ទ
Piemontèis: Lun-a
Plattdüütsch: Maand (Eer)
Ποντιακά: Φέγγος
português: Lua
Qaraqalpaqsha: Ay
qırımtatarca: Ay (kök cismi)
Ripoarisch: Moond (Ääd)
română: Luna
rumantsch: Glina
Runa Simi: Killa
русиньскый: Місяць (сателіт)
русский: Луна
саха тыла: Ый
संस्कृतम्: चन्द्रः
sardu: Luna
Scots: Muin
Seeltersk: Moune
shqip: Hëna
sicilianu: Luna
Simple English: Moon
سنڌي: چنڊ
slovenčina: Mesiac
slovenščina: Luna
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Мѣсѧць
ślůnski: Mjeśůnczek
Soomaaliga: Bil
کوردی: مانگ
српски / srpski: Месец
srpskohrvatski / српскохрватски: Mjesec
Basa Sunda: Bulan (satelit)
suomi: Kuu
svenska: Månen
தமிழ்: நிலா
Taqbaylit: Ayyur (itri)
татарча/tatarça: Ай (иярчен)
తెలుగు: చంద్రుడు
тоҷикӣ: Моҳтоб
Tsetsêhestâhese: Taa'é-eše'he
ತುಳು: ಚಂದ್ರೆ
Türkçe: Ay
Türkmençe: Aý (hemra)
тыва дыл: Ай
українська: Місяць (супутник)
اردو: چاند
Vahcuengh: Ronghndwen
vèneto: Łuna
vepsän kel’: Kudmaine
Tiếng Việt: Mặt Trăng
Volapük: Mun
Võro: Kuu
walon: Lune
文言:
West-Vlams: Moane
吴语: 月球
ייִדיש: לבנה
Yorùbá: Òṣùpá
粵語: 月光
Zeêuws: Maen (Aerde)
žemaitėška: Mienolis
中文: 月球
डोटेली: चन्द्रमा
Kabɩyɛ: Fenaɣ
Lingua Franca Nova: Luna