Język irlandzki

Gaeilge na hÉireann
Obszar Irlandia (głównie zachodnia) i inne
Liczba mówiących około 140 tysięcy (język ojczysty)
około 1,77 miliona (podstawowa znajomość)
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
* Języki celtyckie
** Języki goidelskie (q-celtyckie)
***Język irlandzki
Pismo/ alfabet łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Irlandia, Irlandia Północna; Unia Europejska
Regulowany przez Foras na Gaeilge
Kody języka
ISO 639-1 ga
ISO 639-2 gle
ISO 639-3 gle
SIL GLI
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Irlandia – rejony zamieszkane współcześnie przez ludność irlandzkojęzyczną ( Gaeltacht) – kolor zielony

Język irlandzki, język iryjski (Gaeilge, wym. [ ˈ ɡ e ː l ʲ ɟ ə ]) – język z grupy goidelskiej języków celtyckich. Język narodowy Irlandczyków uznany został za język urzędowy niepodległej Irlandii (obok angielskiego). W 2011 około 1,77 miliona mieszkańców Irlandii zadeklarowało, że posiada jakąkolwiek znajomość swojego języka narodowego, wyniesioną głównie ze szkolnych lekcji. Na co dzień używa go ok. 77 tys. osób, z czego ponad 66 tysięcy w regionach Gaeltacht, zaś liczba osób deklarujących używanie języka rzadziej niż codziennie wynosi ponad 700 tysięcy [1].

Wiele nazwisk i nazw miejscowości irlandzkich pochodzi z właśnie tego języka, np.:

  • BelfastBéal Feirste – Zatoka piaszczystych brzegów,
  • CorkCorcaigh – Bagno,
  • EnnisInis – Wyspa.

Do zapisu języka irlandzkiego używa się alfabetu łacińskiego. Do niedawna w powszechnym użyciu był dość odmienny od powszechnie przyjętego w piśmie łacińskim krój liter, nazywany alfabetem irlandzkim, który także obecnie jest używany, aczkolwiek sporadycznie . We wczesnym średniowieczu do zapisu języka (staro)irlandzkiego używane było pismo ogamiczne. Najstarsze inskrypcje zapisane właśnie tym pismem pochodzą z V wieku.

Przodkiem języka irlandzkiego jest język staroirlandzki, który dał początek także szkockiemu gaelickiemu oraz językowi manx. Shelta to język mieszany powstały w wyniku intensywnego angielsko-irlandzkiego kontaktu językowego.

Historia języka

Historia języka irlandzkiego sięga 2500 lat. Najstarsze zapisy zachowały się na grobowcach w piśmie ogamicznym. O języku staroirlandzkim można mówić dopiero począwszy od VII wieku n.e. Był to język bogatej literatury, głównie poezji i epiki. Język ten przetrwał do X wieku, kiedy to na tyle różnił się już od języka mówionego niższych warstw społecznych, że poza tworzoną w ośrodkach monastycznych literaturą, był już praktycznie językiem martwym. Na bazie dialektów mówionych rozwinął się wówczas język średnioirlandzki, istniejący aż do XIII wieku.

Przez kolejne 400 lat używano normy literackiej języka irlandzkiego określanej często mianem języka wczesnonowoirlandzkiego lub klasycznego irlandzkiego. Był to przede wszystkim język literatury, szczególnie w końcowym okresie swojego rozwoju znacznie różnił się od języka mówionego.

Począwszy od XVII wieku, głównie z powodu utraty przez Irlandię suwerenności na rzecz Anglii, literatura w języku irlandzkim zaczęła zanikać, a wraz z nią ów sztuczny literacki język. Prowadzone przez Anglików próby zniszczenia całej kultury irlandzkiej (m.in. poprzez wprowadzenie szkolnictwa angielskiego) przyczyniły się też do powolnego upadku mówionych dialektów irlandzkich. Dzieła dopełnił wielki głód spowodowany zarazą ziemniaczaną w latach 1846-1848, kiedy wielu Irlandczyków opuściło ojczyznę, udając się za ocean. Prawdopodobnie jeszcze w 1600 roku język irlandzki był jedynym środkiem komunikacji na całej wyspie z wyjątkiem głównych, opanowanych przez Anglików ośrodków miejskich na wschodnim wybrzeżu. W 1851 roku pierwszy powszechny spis ludności ujawnił, że językiem tym posługuje się niespełna jedna czwarta mieszkańców wyspy. Byli to głównie ubodzy wieśniacy, nieumiejący czytać i pisać.

Język irlandzki jawił się w połowie XIX wieku jako język ubogich warstw społecznych, co w połączeniu z negatywnym nastawieniem kleru katolickiego (widzącego w nim narzędzie prozelityzmu protestanckiego [2]), przyczyniło się do jego dalszego odwrotu na rzecz języka angielskiego. Dopiero pod koniec XIX i na początku XX wieku język irlandzki wrócił do łask. Powstały pierwsze instytucje zajmujące się jego propagowaniem, takie jak Liga Gaelicka (irl. Conradh na Gaeilge) pod przewodnictwem Douglasa Hyde’a. Od czasu ogłoszenia przez Irlandię niepodległości w 1922 roku rozpoczęto działania mające na celu obronę języka.

W 1998 irlandzki stał się językiem urzędowym w Irlandii Północnej.

Obecnie władze irlandzkie dążą do upowszechnienia języka irlandzkiego. W 2003 roku przyjęto w ustawę o oficjalnym języku (Official Languages Act 2003), na mocy której m.in. ustalono, że wszystkie obiekty geograficzne w Irlandii muszą posiadać nazwy irlandzkie (proces ich nadawania ma zakończyć się w 2013 roku). Nazwy te mogą pojawiać się w oficjalnych dokumentach urzędowych (także angielskojęzycznych), a w przyszłości nazwy angielskie mogą być pomijane na urzędowych mapach topograficznych i znakach drogowych [3].

Od 1 stycznia 2007 roku język irlandzki jest także jednym z 23 oficjalnych języków Unii Europejskiej.

Obecna sytuacja

Tablica informacyjna w języku irlandzkim (sprzed reformy) i angielskim.
Współczesny znak drogowy „Uwaga dzieci”.
Napisy w języku irlandzkim i angielskim na lotnisku w Dublinie.

Irlandzki jest dziś językiem powszechnie nauczanym w szkołach, a spora część Irlandczyków deklaruje, że potrafi się nim do pewnego stopnia posługiwać. W całej Irlandii (od 2005 roku także w Irlandii Północnej) dostępny jest kanał telewizyjny ( TG4) nadający program telewizyjny wyłącznie w języku irlandzkim. Istnieją także stacje radiowe oraz ukazują się w tym języku książki i czasopisma.

Tym niemniej jednak bardzo niewielka część społeczeństwa irlandzkiego używa języka irlandzkiego na co dzień, za co odpowiadają kolejne rządy irlandzkie, niezainteresowane przez wiele lat ojczystym językiem. Dopiero w ostatnich kilku latach irlandzcy politycy zaczęli wdrażać programy na rzecz zachowania i rozwoju języka irlandzkiego.

Zaliczenie testu ze znajomości języka irlandzkiego konieczne jest m.in. przy ubieganiu się o pracę w Garda (policji), szkole czy przy egzaminach wstępnych na część uniwersytetów (w Dublinie i Galway).

19 grudnia 2006 rząd irlandzki przyjął 13-punktową strategię, która ma w ciągu 20 lat uczynić Irlandię krajem całkowicie dwujęzycznym.

Inne języki
Afrikaans: Iers-Gaelies
Alemannisch: Irische Sprache
አማርኛ: አየርላንድኛ
Ænglisc: Īrisc sprǣc
العربية: لغة أيرلندية
aragonés: Idioma irlandés
asturianu: Irlandés
azərbaycanca: İrland dili
Bân-lâm-gú: Ài-ní-lân-gí
беларуская: Ірландская мова
беларуская (тарашкевіца)‎: Ірляндзкая мова
भोजपुरी: आयरिश भाषा
български: Ирландски език
Boarisch: Irische Sproch
bosanski: Irski jezik
brezhoneg: Iwerzhoneg
Чӑвашла: Айриш чĕлхи
čeština: Irština
Cymraeg: Gwyddeleg
davvisámegiella: Iirragiella
dolnoserbski: Iršćina
eesti: Iiri keel
Esperanto: Irlanda lingvo
Fiji Hindi: Irish language
føroyskt: Írskt mál
français: Irlandais
Frysk: Iersk
Gaeilge: An Ghaeilge
Gaelg: Yernish
客家語/Hak-kâ-ngî: Ireland-ngî
한국어: 아일랜드어
Հայերեն: Իռլանդերեն
हिन्दी: आयरिश भाषा
hornjoserbsce: Iršćina
hrvatski: Irski jezik
Bahasa Indonesia: Bahasa Irlandia
interlingua: Lingua irlandese
íslenska: Írska
עברית: אירית
kernowek: Wordhonek
Кыргызча: Ирланд тили
latviešu: Īru valoda
lietuvių: Airių kalba
Limburgs: Iers
magyar: Ír nyelv
македонски: Ирски јазик
മലയാളം: ഐറിഷ് ഭാഷ
მარგალური: ირლანდიური ნინა
Bahasa Melayu: Bahasa Ireland
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ireland-ngṳ̄
Dorerin Naoero: Dorerin Airerand
Nederlands: Iers
Nedersaksies: Iers
Nordfriisk: Iirsk
norsk: Irsk
norsk nynorsk: Irsk
Nouormand: Irlandais
occitan: Irlandés
oʻzbekcha/ўзбекча: Irland tili
Pangasinan: Salitan Irish
پنجابی: آئرش
Papiamentu: Iers
Перем Коми: Ир кыв
Piemontèis: Lenga irlandèisa
Tok Pisin: Tok Aialan
português: Língua irlandesa
Runa Simi: Ilanda simi
Scots: Erse leid
Seeltersk: Irisk
Simple English: Irish language
slovenčina: Írčina
slovenščina: Irska gelščina
ślůnski: Irlandzko godka
српски / srpski: Ирски језик
srpskohrvatski / српскохрватски: Irski jezik
suomi: Iiri
svenska: Iriska
தமிழ்: ஐரிய மொழி
Taqbaylit: Tirlandit
татарча/tatarça: Ирланд теле
Türkçe: İrlandaca
удмурт: Ирланд кыл
українська: Ірландська мова
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ئرېلاندىيە تىلى
vepsän kel’: Irlandijan kel'
Tiếng Việt: Tiếng Ireland
Võro: Iiri kiil
ייִדיש: איריש
Yorùbá: Èdè Ireland
Zazaki: İrlandki
中文: 愛爾蘭語