Język francuski

język francuski
français, langue française
ObszarAfryka, Ameryka Południowa, Ameryka Północna, Australia i Oceania, Europa
Liczba mówiących
System pismaalfabet łaciński
Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
Język urzędowy
Regulator językaAkademia Francuska
?
Office québécois de la langue française
UNESCO1 bezpieczny
Ethnologue1 narodowy
Kody języka
Kod ISO 639-1, ISO 639-1fr
Kod ISO 639-2, ISO 639-2fre, fra
Kod ISO 639-3fra
IETFfr
Glottologstan1290
Ethnologuefra
GOST 7.75–97фра 745
WALSfre
W projektach Wikimedia
français
ObszarAfryka, Ameryka Południowa, Ameryka Północna, Australia i Oceania, Europa
Liczba mówiących220 milionów[1][2]
Pismo/alfabetłacińskie
Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
język urzędowyBelgia, Benin, Burkina Faso, Burundi, Czad, Demokratyczna Republika Konga, Dżibuti, Francja, Gabon, Gwinea, Gwinea Równikowa, Haiti, Kamerun, Kanada, Komory, Kongo, Luksemburg, Madagaskar, Mali, Monako, Niger, Quebec, Republika Środkowoafrykańska, Rwanda, Senegal, Seszele, Szwajcaria, Togo, Vanuatu, Wybrzeże Kości Słoniowej , jeden z urzędowych w ONZ, Unii Europejskiej oraz NATO

Pozostałe miejsca:

Luizjana, Maine, Stany Zjednoczone (de facto języki urzędowe stanów, obok de facto angielskiego)
Dolina Aosty, Włochy (język urzędowy regionu autonomicznego, obok włoskiego)

Organ regulującyAkademia Francuska
UNESCO1 bezpieczny
Ethnologue1 narodowy
Kody języka
Kod ISO 639-1, ISO 639-1fr
Kod ISO 639-2, ISO 639-2fra/fre
Kod ISO 639-3fra
IETFfr
Glottologstan1290
Ethnologuefra
GOST 7.75–97фра 745
WALSfre
SILFRA
Występowanie
Ilustracja
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku francuskim
Słownik języka francuskiego
w Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.
Języki i dialekty Francji
Znajomość języka francuskiego w krajach Unii Europejskiej.
Zasięg języka francuskiego na świecie

Język francuski (fr. langue française lub français) – język pochodzenia indoeuropejskiego z grupy języków romańskich. Jako językiem ojczystym posługuje się nim ok. 80 mln ludzi: ok. 67 mln Francuzów, ok. 4,5 mln Belgów (czyli 42%), ok. 1,5 mln Szwajcarów (czyli 20%), a także ok. 8 mln mieszkańców kanadyjskich prowincji Québec, Ontario i Nowy Brunszwik. Około 201 milionów osób na całym świecie używa francuskiego jako języka głównego (oszacowanie z 2009 r. według Organisation mondiale de la Francophonie), a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, w których francuski jest jednym z języków urzędowych bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego, jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, w których jest jedynym językiem urzędowym.

Język francuski jest używany także w Stanach Zjednoczonych przez potomków osadników z Francji (ok. 2 mln), głównie w stanach Luizjana (Cajunowie) i Maine. We Włoszech francuskim posługuje się ok. 100 tys. osób. Ponadto jest to język powszechnie znany w dawnych koloniach francuskich w Azji (Wietnam, Laos, Kambodża) oraz w byłych terytoriach zależnych na Bliskim Wschodzie (Liban i Syria)[3].

Obecnie francuski jest oficjalnym językiem Europejskiej Agencji Kosmicznej, Europejskiej Unii Nadawczej, FIA, FIFA, FINA, Interpolu, Międzynarodowego Biura Miar i Wag, Międzynarodowej Organizacji Hydrograficznej, Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego, Międzynarodowego Towarzystwa Nauk Politycznych, Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, NATO, Organizacji Narodów Zjednoczonych, OECD[4], Światowej Agencji Antydopingowej, Światowej Organizacji Handlu, UCI, Unii Afrykańskiej oraz Unii Europejskiej. Francuski do końca XX wieku był drugim po języku angielskim najczęściej studiowanym i nauczanym językiem obcym, zaś z początkiem nadejścia XXI wieku został wyparty przez język hiszpański i stał się trzecim językiem na świecie pod względem popularności nauczania, jak też trzecim językiem w komunikacji międzynarodowej[5][6].

Pochodzenie i historia

Francuski wywodzi się z łaciny. Na język ten wpłynęły także, zwłaszcza w warstwie leksykalnej i w mniejszym stopniu gramatycznej, celtycki język galijski i germański język frankijski[7].

Francuski od XVIII wieku był językiem międzynarodowym, przede wszystkim dyplomacji i kultury. Międzynarodową karierę języka francuskiego potwierdziła już w r. 1789 Akademia Berlińska, przyznając nagrodę dziełu Antoine’a de Rivarola De l'Universalité de la langue française (O uniwersalizmie języka francuskiego). Po francusku pisali m.in. niemiecki filozof Gottfried Wilhelm Leibniz i polski, Jan Nepomucen Potocki (Rękopis znaleziony w Saragossie). W powieściach Lwa Tołstoja, Tomasza Manna, bardzo wiele dialogów napisanych jest po francusku, również Fryderyk Nietzsche w swoich pismach posługiwał się terminami francuskimi. Francuski był bardzo popularny w Polsce, szczególnie wśród arystokracji. W całej Europie wykształceni ludzie posługiwali się na co dzień francuskim, na przykład arystokracja rosyjska. Przykładowo w języku polskim do niedawna bardzo popularne było jeszcze francuskie „par excellence” (w całym tego słowa znaczeniu). Dzięki temu dziedzictwu oraz nieustającej promocji języka przez rząd francuski nadal posiada on ogromne znaczenie, mimo wyparcia go w wielu sytuacjach przez język angielski.

W średniowieczu francuski był językiem dworu angielskiego. Dzisiejsze motto brytyjskie (Dieu et mon droit) nadal jest zdaniem francuskim, podobnie jak dewiza Holandii (Je maintiendrai).

Dużą rolę w promowaniu języka francuskiego jako uniwersalnego języka całej Francji miała rewolucja francuska. Okólnik Komitetu Ocalenia Publicznego z 16 czerwca 1794 roku wskazywał, że „w jednej i niepodzielnej Republice język musi być jeden. Zróżnicowanie dialektów to federalizm”[8].

Akademia Francuska

Od 1665 roku nad czystością francuskiego standardu językowego czuwa Akademia Francuska, która promuje używanie terminów pochodzenia francuskiego i systematycznie tworzy neologizmy zastępujące nazewnictwo anglojęzyczne. Zjawisko to odnosi się również do skrótowców, które urabia się na podstawie francuskiego ekwiwalentu danego terminu, np.:

  • SIDA, a nie AIDS (syndrome de l'immunodéficience acquise);
  • OTAN, a nie NATO (Organisation du traité de l’Atlantique Nord);
  • ADN, a nie DNA (acide désoxyribonucléique);
  • ordinateur, a nie computer = 'komputer';
  • courriel, a nie e-mail.

Promowaniem języka francuskiego w świecie zajmuje się Międzynarodowa Organizacja Frankofonii.

Alfabet

 Osobny artykuł: Alfabet francuski.

Alfabet składa się z 26 liter: a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z.
We francuskim istnieją dwie ligatury: œ, æ
Niektóre litery mogą być opatrzone znakami diakrytycznymi: à, â, ç, é, è, ê, ë, î, ï, ô, û, ù, ü, ÿ.

Wymowa w języku francuskim

Do przedstawiania wymowy stosuje się znaki transkrypcji według międzynarodowego alfabetu fonetycznego (polski skrót MAF, angielski IPA, francuski API).

Gramatyka języka francuskiego

 Osobny artykuł: Gramatyka języka francuskiego.

Jedną z cech charakterystycznych gramatyki języka francuskiego, odróżniającą ją od niektórych innych języków nowożytnych, jest różnorodność czasów i trybów. W trybie orzekającym istnieje osiem czasów, ale dwa z nich nie są używane w mowie: passé simple (czas przeszły prosty) i passé antérieur (czas przeszły złożony). Występują one wyłącznie w narracji literackiej. Także nie wszystkie formy czasów w innych trybach używane są w języku mówionym, np. subjonctif imparfait (tryb łączny czasu przeszłego niedokonanego) i subjonctif plus-que-parfait (tryb łączny czasu pozaprzeszłego) czy wreszcie druga forma trybu warunkowego[9].

Cechą wyróżniającą francuski jest też zjawisko nieodróżniania w mowie wielu form gramatycznych, które występują w piśmie (np. większość wyróżników liczby mnogiej rzeczowników i czasowników, większość form rodzaju żeńskiego w odmianie czasowników).

Gramatyka francuska została opracowana w sposób całościowy w pierwszej połowie XVII w. przez Claude’a Favre’a de Vaugelas. Maurice Grevisse (1895–1980), belgijski gramatyk, jest autorem książki do dziś funkcjonującej jako dzieło referencyjne: Le Bon Usage (pierwsze wydanie z roku 1936, systematycznie uaktualniane, ostatnio w 2016).

Oficjalny status we Francji

 Osobny artykuł: Prawo Toubona.

Według konstytucji Francji język francuski jest od 1992 roku urzędowym językiem tego kraju. Francuszczyzna jest używana w oficjalnych publikacjach rządowych i publicznych szkołach. Reklamy telewizyjne i prasowe zawierające zwroty obcojęzyczne muszą zawierać tłumaczenie na francuski. Wszystkie filmy w kinach również muszą być dubbingowane (fr. doublage) na język francuski.

Oprócz francuskiego w kraju używa się również innych języków, jednak nie są one oficjalnie uznane przez rząd francuski.

Zobacz też

Przypisy

  1. Demography - Population at the beginning of the month.
  2. French in 9th place with 200 million French speakers in the world
  3. Organisation internationale de la Francophonie, francophonie.org [dostęp 2017-11-24] (fr.).
  4. Convention relative à l'Organisation de Coopération et de Développement Economiques
  5. The worldwide decline of french (ang.)
  6. The decline and fall french language (ang.)
  7. Pascale Cheminée: Aux origines du français : Trésors et histoire de la langue française. Paris: Littré. 978-2351840443. (fr.)
  8. Jan Baszkiewicz: Wolność, Równość, Własność. Rewolucje burżuazyjne. Warszawa: Czytelnik, 1981, s. 234. 83-07-00199-4.
  9. Claude Hagège, Combat pour le français: Au nom de la diversité des langues et des cultures, wyd. Odile Jacob, 2006

Linki zewnętrzne

Inne języki
Адыгэбзэ: Фрэнджыбзэ
адыгабзэ: Францыбзэ
Afrikaans: Frans
Akan: Français
አማርኛ: ፈረንሳይኛ
Ænglisc: Frencisc sprǣc
العربية: لغة فرنسية
aragonés: Idioma francés
Արեւմտահայերէն: Ֆրանսերէն
asturianu: Idioma francés
Avañe'ẽ: Hyãsiañe'ẽ
Aymar aru: Phransiya aru
azərbaycanca: Fransız dili
تۆرکجه: فرانسه دیلی
bamanankan: Faransekan
Bân-lâm-gú: Hoat-gí
башҡортса: Француз теле
беларуская: Французская мова
беларуская (тарашкевіца)‎: Француская мова
Bikol Central: Tataramon na Pranses
български: Френски език
bosanski: Francuski jezik
brezhoneg: Galleg
català: Francès
Чӑвашла: Франс чĕлхи
Cebuano: Prinanses
čeština: Francouzština
Cymraeg: Ffrangeg
davvisámegiella: Fránskkagiella
ދިވެހިބަސް: ފަރަންސޭސި
Diné bizaad: Dáághahii bizaad
dolnoserbski: Francojska rěc
Ελληνικά: Γαλλική γλώσσα
emiliàn e rumagnòl: Francés
español: Idioma francés
Esperanto: Franca lingvo
estremeñu: Luenga francesa
euskara: Frantses
eʋegbe: Fransegbe
Fiji Hindi: French bhasa
føroyskt: Franskt mál
français: Français
Frysk: Frânsk
Fulfulde: Faransinkoore
Gaeilge: An Fhraincis
Gaelg: Frangish
Gàidhlig: Fraingis
ГӀалгӀай: Ференгий мотт
贛語: 法語
客家語/Hak-kâ-ngî: Fap-ngî
한국어: 프랑스어
Hausa: Faransanci
հայերեն: Ֆրանսերեն
hornjoserbsce: Francošćina
hrvatski: Francuski jezik
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: পর্তুগীজ ঠার
Bahasa Indonesia: Bahasa Prancis
interlingua: Lingua francese
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᐅᐃᒍᐃᕐᒥᐅᖅ
isiZulu: IsiFulentshi
íslenska: Franska
italiano: Lingua francese
עברית: צרפתית
kalaallisut: Franskisut
Kapampangan: Amanung Pranses
къарачай-малкъар: Француз тил
ქართული: ფრანგული ენა
kaszëbsczi: Francësczi jãzëk
қазақша: Француз тілі
kernowek: Frenkek
Kinyarwanda: Igifaransa
Kiswahili: Kifaransa
Kongo: Kifalanse
Kreyòl ayisyen: Lang franse
kriyòl gwiyannen: Fransé
Кыргызча: Француз тили
لۊری شومالی: زڤون فرانساْیی
latviešu: Franču valoda
Lëtzebuergesch: Franséisch
lietuvių: Prancūzų kalba
Limburgs: Frans
lingála: Falansé
Lingua Franca Nova: Franses (lingua)
Livvinkarjala: Frantsien kieli
la .lojban.: fasybau
lumbaart: Lengua francesa
македонски: Француски јазик
Malagasy: Fiteny frantsay
Māori: Reo Wīwī
მარგალური: ფრანგული ნინა
مازِرونی: فرانسوی زوون
Bahasa Melayu: Bahasa Perancis
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Huák-ngṳ̄
монгол: Франц хэл
မြန်မာဘာသာ: ပြင်သစ်ဘာသာစကား
Dorerin Naoero: Dorerin Prant
Nederlands: Frans
Nedersaksies: Fransk
Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ: ᐱᔥᑎᑯᔮᐤ ᐊᔨᒧᐎᓐ
नेपाल भाषा: फ्रेञ्च भाषा
日本語: フランス語
Napulitano: Lengua franzese
Nordfriisk: Fransöösk spriak
Norfuk / Pitkern: French
norsk: Fransk
norsk nynorsk: Fransk
Nouormand: Fraunceis
Novial: Fransum
occitan: Francés
олык марий: Француз йылме
oʻzbekcha/ўзбекча: Fransuz tili
Pangasinan: Salitan Français
Papiamentu: Frances
Patois: French
Перем Коми: Франсуз кыв
ភាសាខ្មែរ: ភាសាបារាំង
Picard: Frinsé
Piemontèis: Lenga fransèisa
Tok Pisin: Tok Frens
Plattdüütsch: Franzöösche Spraak
português: Língua francesa
Qaraqalpaqsha: Frantsuz tili
qırımtatarca: Frenk tili
reo tahiti: Reo farāni
română: Limba franceză
rumantsch: Lingua franzosa
Runa Simi: Ransis simi
русиньскый: Французькый язык
саха тыла: Француз тыла
Gagana Samoa: Fa'afarani
संस्कृतम्: फ्रेञ्चभाषा
Sesotho: Sefora
Sesotho sa Leboa: Sefora
Setswana: Sefora
sicilianu: Lingua francisa
Simple English: French language
SiSwati: SíFulentji
slovenčina: Francúzština
slovenščina: Francoščina
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Франкїискъ ѩꙁꙑкъ
ślůnski: Francusko godka
Soomaaliga: Af-Faransiis
српски / srpski: Француски језик
srpskohrvatski / српскохрватски: Francuski jezik
svenska: Franska
Taqbaylit: Tafrensist
tarandíne: Lènga frangese
татарча/tatarça: Француз теле
Türkçe: Fransızca
Türkmençe: Fransuz dili
удмурт: Француз кыл
українська: Французька мова
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ڧرانسۇز تىلى
Vahcuengh: Vah Fazgoz
vepsän kel’: Francijan kel'
Tiếng Việt: Tiếng Pháp
Volapük: Fransänapük
文言: 法蘭西語
West-Vlams: Frans
Winaray: Frinanses
Wolof: Wu-faraas
吴语: 法文
ייִדיש: פראנצויזיש
Yorùbá: Èdè Faransé
粵語: 法文
Zazaki: Fransızki
Zeêuws: Frans
žemaitėška: Prancūzu kalba
中文: 法语