Izrael

Ten artykuł dotyczy państwa w Azji. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
‏מדינת ישראל‎
‏دولة إسرائيل‎
trb. Medinat Jisra’el, Dawlat Isrā’īl

Państwo Izrael
Flaga Izraela
Herb Izraela
Flaga IzraelaHerb Izraela
Hymn:
Hatikwa
(Nadzieja)
Położenie Izraela
KonstytucjaUstawa Zasadnicza Izraela
Język urzędowyhebrajski, arabski
StolicaJerozolima[1][2][a]
Ustrój politycznyrepublika
Typ państwademokracja parlamentarna
Głowa państwaprezydent Re’uwen Riwlin
Szef rządupremier Binjamin Netanjahu
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
144. na świecie
22 072 km²
2%
Liczba ludności (2018)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
98. na świecie
8 834 700[3]
377 osób/km²
PKB (2017)
 • całkowite 
 • na osobę

351 mld[4] USD
40 258[4] USD
PKB (PSN) (2017)
 • całkowite 
 • na osobę

317 mld[4] dolarów międzynar.
36 240[4] dolarów międzynar.
Jednostka monetarnanowy szekel (ILS (NIS))
Niepodległośćspod brytyjskiego mandatu Ligi Narodów
14 maja 1948
Religia dominującajudaizm
Strefa czasowaUTC +2 – zima
UTC +3 – lato
Kod ISO 3166IL
Domena internetowa.il
Kod samochodowyIL
Kod samolotowy4X
Kod telefoniczny+972
Terytoria zależneStrefa Gazy
Terytoria autonomiczneAutonomia Palestyńska
Mapa Izraela

Izrael (hebr. ‏יִשְרָאֵל‎ Jisra’el, arab. ‏إسرائيل‎ Isrā’īl), oficjalnie Państwo Izrael (hebr. ‏מְדִינַת יִשְרָאֵל‎ wymowa i Medinat Jisra’el, arab. ‏دَوْلَةْ إِسْرَائِيل‎ Dawlat Isrā’īl) – państwo na Bliskim Wschodzie położone w Azji Zachodniej na wschodnim brzegu Morza Śródziemnego. Graniczy na północy z Libanem, na północnym wschodzie z Syrią, na wschodzie z Jordanią i na południowym zachodzie z Egiptem. Przylega do niego również Palestyna, czyli Zachodni Brzeg oraz Strefa Gazy kontrolowane przez tymczasową strukturę administracyjną: Palestyńskie Władze Narodowe zwane potocznie Autonomią Palestyńską. Zewnętrzne granice Palestyny są kontrolowane przez władze izraelskie. Izrael pomimo stosunkowo małej powierzchni jest dość zróżnicowany demograficznie[5]. W populacji liczącej 7,66 miliona większość stanowią Żydzi (75%)[3]. Drugą co do wielkości grupę stanowią Arabowie (20%). Mniejszą grupą etniczną są Samarytanie. Pod względem wyznaniowym w Izraelu występuje duże zróżnicowanie – obok żydów mieszkają również muzułmanie (Arabowie), chrześcijanie i druzowie, jak również inne mniejsze grupy religijne.

Współczesne państwo Izrael ma swoje religijne korzenie w Ziemi Izraela (hebr. ‏ארץ ישראל‎ Erec Jisrael), która przez 3000 lat zajmowała centralne miejsce w judaizmie[6]. Nowożytnym ruchem politycznym, który dążył do powstania państwa Izrael był syjonizm, datowany od 1884, kiedy w Katowicach odbył się zjazd stowarzyszeń Miłośników Syjonu (Chowewej Syjon) z całej Europy. Na tymże zjeździe przywództwo objął Samuel Mohylewer i tu zapadły decyzje o powrocie Żydów do Palestyny i o finansowym wspieraniu emigrantów[7].

Po I wojnie światowej Liga Narodów zgodziła się na stworzenie Mandatu Palestyny pod brytyjskim protektoratem, z celem utworzenia „żydowskiej siedziby narodowej”[8]. W 1947 Organizacja Narodów Zjednoczonych zgodziła się na podział Palestyny na dwa państwa: żydowskie i arabskie[9]. 14 maja 1948 (5 ijar 5708)[b] zgodnie z decyzją ONZ państwo Izrael proklamowało niepodległość, jednak okoliczne państwa arabskie odmówiły zaakceptowania planu i rozpoczęły wojnę. I wojna izraelsko-arabska potwierdziła niepodległość i poszerzyła granice państwa żydowskiego poza zasięg przewidziany przez plan ONZ. Od tamtej pory do dzisiaj Izrael nieustannie tkwi w konflikcie z wieloma ościennymi państwami arabskimi. Przez ten czas prowadził kilka wojen[10]. Od swego powstania granice Izraela ze wszystkimi sąsiednimi państwami były tematem sporów. Jednakże Izrael podpisał traktaty pokojowe z Egiptem i Jordanią, są także czynione wysiłki, by kontynuować proces pokojowy z Palestyńczykami[11].

Izrael jest demokratyczną republiką parlamentarno-gabinetową[12][13]. Władza wykonawcza spoczywa w rękach premiera, stojącego na czele rządu. Władza ustawodawcza jest podzielona pomiędzy rząd i parlament (Kneset). Pod względem nominalnej wartości PKB gospodarka państwa znajduje się na 44. miejscu wśród największych gospodarek świata[14]. Izrael zajmuje 19. miejsce w rankingu wskaźnika HDI[15], a 96. w rankingu wolności prasy[16]. Jerozolima jest stolicą państwa (proklamowaną w 1950), siedzibą rządu i największym miastem, podczas gdy finansowym centrum Izraela jest Tel Awiw. Jednakże ostateczny status Jerozolimy jest niewyjaśniony i z tego powodu wiele państw nie uznaje jej za stolicę Izraela[1][2][a]. W grudniu 2017 Prezydent Donald Trump oficjalnie uznał Jerozolimę za stolicę Izraela i wydał Departamentowi Stanu polecenie rozpoczęcia procedury przenoszenia amerykańskiej ambasady do tego miasta, na mocy uchwalonej w 1995 ustawy o ambasadzie w Jerozolimie[17][18][19].

Etymologia nazwy

Nazwa Izrael (hebr. ‏ישׂראל‎) pochodzi ze Starego Testamentu (por. Księga Rodzaju 32,29) i oznacza: „ten, który walczy z Bogiem”[c] (‏שרה‎ – „walczyć, bić się, wojować”, ‏אֵל‎ – „Bóg”). Takie imię otrzymał patriarcha Jakub[d]. Niektórzy komentatorzy są odmiennego zdania, jeśli chodzi o sens znaczenia tego słowa. Uważają, że słowo Izrael pochodzi od czasownika śarar i oznacza „Bóg zasad” albo „Bóg osądzający”[20]. Jeszcze inni tłumaczą to słowo jako „książę mocny przed Bogiem / u Boga” lub „walczący”[21], jak również jako „Bóg jest silny”, ewentualnie „Bóg oświeca” lub „Bóg leczy”[22]. Z potomków Jakuba powstał biblijny naród, nazywany powszechnie Izraelitami lub „dziećmi Izraela”. Pierwsze historyczne użycie słowa Izrael pochodzi ze Steli Merenptaha, datowanej na okres 1224–1208 p.n.e.[23] Współczesne państwo Izrael jest powszechnie nazywane „Państwem Izrael” (hebr. Medinat Jisrael). Inne proponowane nazwy, takie jak Ziemia Izraela (hebr. Erec Jisrael), Syjon i Judea, zostały odrzucone[24]. W pierwszych dniach niepodległości rząd używał słowa Izrael w odniesieniu do mieszkańców nowego państwa. Formalnie nazwy państwa po raz pierwszy użył minister spraw zagranicznych Mosze Szaret[25].

Inne języki
Acèh: Israèl
Адыгэбзэ: Исраел
адыгабзэ: Исраил
Afrikaans: Israel
Alemannisch: Israel
አማርኛ: እስራኤል
Ænglisc: Israhēl
العربية: إسرائيل
aragonés: Israel
ܐܪܡܝܐ: ܐܝܣܪܐܝܠ
armãneashti: Israel
arpetan: Israèl
অসমীয়া: ইজৰাইল
asturianu: Israel
Avañe'ẽ: Israel
azərbaycanca: İsrail
تۆرکجه: ايسرائيل
bamanankan: Israil
বাংলা: ইসরায়েল
Bân-lâm-gú: Í-sek-lia̍t
башҡортса: Израиль
беларуская: Ізраіль
беларуская (тарашкевіца)‎: Ізраіль
भोजपुरी: इजराइल
Bikol Central: Israel
български: Израел
Boarisch: Israel
bosanski: Izrael
brezhoneg: Israel
буряад: Израиль
català: Israel
Чӑвашла: Израиль
Cebuano: Israel
čeština: Izrael
Chavacano de Zamboanga: Israel
chiShona: Israel
chiTumbuka: Israel
corsu: Israele
Cymraeg: Israel
dansk: Israel
davvisámegiella: Israel
Deutsch: Israel
ދިވެހިބަސް: އިސްރާއީލު
dolnoserbski: Israel
eesti: Iisrael
Ελληνικά: Ισραήλ
English: Israel
español: Israel
Esperanto: Israelo
estremeñu: Israel
euskara: Israel
فارسی: اسرائیل
Fiji Hindi: Israel
føroyskt: Ísrael
français: Israël
Frysk: Israel
Gaeilge: Iosrael
Gaelg: Israel
Gagauz: İsrail
Gàidhlig: Iosrael
galego: Israel
贛語: 以色列
Gĩkũyũ: Israel
ગુજરાતી: ઈઝરાયલ
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌹𐍃𐍂𐌰𐌴𐌻
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: इस्राएल
客家語/Hak-kâ-ngî: Yî-set-lie̍t
한국어: 이스라엘
Hausa: Isra'ila
Hawaiʻi: ʻIseraʻela
Հայերեն: Իսրայել
हिन्दी: इज़राइल
hornjoserbsce: Israel
hrvatski: Izrael
Ido: Israel
Igbo: Israel
Ilokano: Israel
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: ইসরাইল
Bahasa Indonesia: Israel
interlingua: Israel
Interlingue: Israel
Ирон: Израиль
isiZulu: Isreyili
íslenska: Ísrael
italiano: Israele
עברית: ישראל
Basa Jawa: Israèl
kalaallisut: Israel
ಕನ್ನಡ: ಇಸ್ರೇಲ್
Kapampangan: Israel
ქართული: ისრაელი
kaszëbsczi: Izrael
қазақша: Израиль
kernowek: Ysrael
Kinyarwanda: Isirayeli
Kiswahili: Israel
коми: Израиль
Kongo: Israel
Kreyòl ayisyen: Izrayèl
kurdî: Îsraêl
Кыргызча: Асрайыл
Ladino: Israel
лезги: Израиль
لۊری شومالی: اٛسرائيل
Latina: Israël
latviešu: Izraēla
Lëtzebuergesch: Israel
lietuvių: Izraelis
Ligure: Isræ
Limburgs: Israël
lingála: Israel
Livvinkarjala: Izrail
la .lojban.: brogu'e
lumbaart: Israel
magyar: Izrael
मैथिली: इजरायल
македонски: Израел
Malagasy: Isiraely
മലയാളം: ഇസ്രയേൽ
Malti: Iżrael
Māori: Iharaira
मराठी: इस्रायल
მარგალური: ისრაელი
مصرى: اسرائيل
مازِرونی: اسرائیل
Bahasa Melayu: Israel
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ī-sáik-liĕk
Mirandés: Eisrael
мокшень: Израиль
монгол: Израиль
မြန်မာဘာသာ: အစ္စရေးနိုင်ငံ
Nāhuatl: Israel
Dorerin Naoero: Iteraer
Na Vosa Vakaviti: Isireli
Nederlands: Israël
Nedersaksies: Israël
नेपाली: इजरायल
नेपाल भाषा: इजरायल
日本語: イスラエル
Napulitano: Israele
нохчийн: Израиль
Nordfriisk: Israel
Norfuk / Pitkern: Esrail
norsk: Israel
norsk nynorsk: Israel
Novial: Israel
occitan: Israèl
ଓଡ଼ିଆ: ଇସ୍ରାଏଲ
Oromoo: Isiraa'el
oʻzbekcha/ўзбекча: Isroil
ਪੰਜਾਬੀ: ਇਜ਼ਰਾਇਲ
पालि: इस्रैल
Pälzisch: Israel
پنجابی: اسرائیل
Papiamentu: Israel
پښتو: اسرائيل
Patois: Izrel
Перем Коми: Исраэль
ភាសាខ្មែរ: អ៊ីស្រាអែល
Piemontèis: Israel
Tok Pisin: Israel
Plattdüütsch: Israel
Ποντιακά: Ισραήλ
português: Israel
Qaraqalpaqsha: İzrail
qırımtatarca: İsrail
Ripoarisch: Israel
română: Israel
Romani: Israel
Runa Simi: Israyil
русиньскый: Ізраіль
русский: Израиль
саха тыла: Исраил
Gagana Samoa: Isalaeru
संस्कृतम्: इजराइल
sardu: Israele
Scots: Israel
Seeltersk: Israel
Sesotho sa Leboa: Israel
shqip: Izraeli
sicilianu: Israeli
Simple English: Israel
SiSwati: Ka-Israyeli
slovenčina: Izrael
slovenščina: Izrael
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Їꙁдраил҄ь
ślůnski: Izrael
Soomaaliga: Israaiil
کوردی: ئیسرائیل
Sranantongo: Israel
српски / srpski: Израел
srpskohrvatski / српскохрватски: Izrael
Basa Sunda: Israél
suomi: Israel
svenska: Israel
Tagalog: Israel
தமிழ்: இசுரேல்
Taqbaylit: Israyil
tarandíne: Isdraele
татарча/tatarça: Исраил
తెలుగు: ఇజ్రాయిల్
tetun: Izraél
тоҷикӣ: Исроил
ᏣᎳᎩ: ᎢᏏᎵᏱ
ತುಳು: ಇಸ್ರೇಲ್
Türkçe: İsrail
Türkmençe: Ysraýyl
удмурт: Израиль
українська: Ізраїль
اردو: اسرائیل
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ئىسرائىلىيە
Vahcuengh: Israel
vèneto: Israełe
vepsän kel’: Izrail'
Tiếng Việt: Israel
Volapük: Yisraelän
Võro: Iisrael
文言: 以色列
West-Vlams: Israël
Winaray: Israel
Wolof: Israayil
吴语: 以色列
ייִדיש: ישראל
Yorùbá: Ísráẹ́lì
粵語: 以色列
Zazaki: İsrail
Zeêuws: Israël
žemaitėška: Izraelis
中文: 以色列
डोटेली: इजरायल
ГӀалгӀай: Жугтече
Kabɩyɛ: Izrɛɛlɩ
Lingua Franca Nova: Israel