Herb

Zobacz też: Herb w innych znaczeniach tego słowa.

Herb (nazwa przyjęta z niem. Erbe "dziedzictwo") – znak rozpoznawczo-bojowy, wywodzący się z symboliki heroicznej lub znaków własnościowych, od XII w. ustalany według ścisłych reguł heraldycznych, pełniący funkcję wyróżnika osoby stanu rycerskiego, później szlacheckiego, także rodziny, rodu, organizacji kościelnej, mieszczańskiej bądź cechu rzemieślniczego, korporacji, miasta, jednostki podziału terytorialnego lub państwa.

Historia powstania herbów

Zwyczaj stosowania herbów ukształtował się w średniowieczu i swój rodowód posiada w bojowym taktycznym zespole rycerskim, jaki stanowiła chorągiew, czyli oddział wojskowy stanowiący podstawową jednostkę podczas prowadzenia bitew. Gdy na polu walki pojawiła się ciężka jazda, zbroje były do siebie podobne, a hełmy zakrywały głowę i twarz, rozpoznanie poszczególnych rycerzy stawało się niemal niemożliwe. Łatwy do rozpoznania rysunek dawał możliwość identyfikacji, stąd też jednostka ta skupiała i rozpoznawała się po proporcu, odpowiednio barwionym i opatrzonym znakiem bojowym. Właśnie ów znak przechodził na różne części uzbrojenia rycerskiego, przede wszystkim na hełm i tarczę, skąd pochodzą dawne określenia: arma, insignia lub clenodium.

Dowódcami chorągwi byli świeccy książęta lub duchowni. W Polsce, np. w bitwie pod Grunwaldem, także szlachta. Znak bojowo-rozpoznawczy zaczął więc z czasem rozszerzać swoje znaczenie również jako symbol dowódcy i jego włości. Zaczęto więc używać go nie tylko na częściach uzbrojenia. Rolę herbu ugruntowały jednak dopiero zmiany w ustroju lennym. Rozdrobnienie feudalne zwiększyło liczbę chorągwi, a co za tym idzie liczbę znaków. Rycerstwo natomiast związane lennie z suwerenem musiało posługiwać się znakiem swego pana. Stąd w XIII w. herb staje się znakiem przynależności do danej ziemi i pana, a nie indywidualnym atrybutem.

Prawo heraldyczne tworzyło się między XIII a XV w. W tym okresie herb stał się oznaką przynależności do stanu szlacheckiego i zaczął zyskiwać elementy mające na celu odróżnienie od ich suwerenów. Oprócz terytoriów lennych, herbów zaczynają używać: miasta (wprowadzając znaki swoich panów do elementów architektonicznych), korporacje kościelne, cechy rzemieślnicze (z racji wejścia do rad miejskich).

W XIII i XIV w. dokonuje się rozłam między herbem a terytorium. Wynika to z faktu, że król nadaje herby osobom, które nie mają żadnego zwierzchnictwa lennego. Od połowy XIV w. pojawia się nobilitacja, która daje zgodną z prawem możliwość zarobkowania władcy poprzez zatwierdzanie nowych herbów. W niektórych krajach o silnym stanie mieszczańskim (Niemcy, Włochy, Szwajcaria) herby były powszechnie używane przez patrycjat – często wraz z nobilitacją, a także bogatsze mieszczaństwo niemające szlachectwa. Średnie warstwy mieszczaństwa powszechniej używały gmerków, często jednak komponowanych na wzór herbów, z użyciem tarczy, hełmu i labrów. Herby były sporadycznie używane także przez rodziny chłopskie – m.in. w Szwajcarii i na Pomorzu.

Japoński herb (kamon) Daki myōga

Swoiste znaki własnościowo-rodowe istniały prawdopodobnie na całym świecie. W niektórych przypadkach podobnie jak w Europie przekształciły się w czasie powstawania systemu feudalnego, w znaki rodowe będące odpowiednikami europejskich herbów. Dlatego też mimo odmienności kształtu i budowy, przyjęto nazywać herbami rodowe znaki stosowane w Japonii (kamon), pełniące takie same funkcje i otaczane takim samym szacunkiem jak herby w Europie.

Historycznie obok największej liczebnie grupy herbów rycerskich (szlacheckich) wykształciły się również:

Inne języki
Alemannisch: Wappen
العربية: شعار النبالة
azərbaycanca: Gerb
تۆرکجه: آرم
Bân-lâm-gú: Pîn-pâi-chiong
башҡортса: Герб
беларуская: Герб
беларуская (тарашкевіца)‎: Герб
български: Герб
Boarisch: Woppn
bosanski: Grb
català: Escut d'armes
čeština: Erb
Cymraeg: Arfbais
Deutsch: Wappen
eesti: Vapp
Ελληνικά: Εθνόσημο
English: Coat of arms
Esperanto: Blazono
euskara: Armarri
Fiji Hindi: Coat of arms
Gàidhlig: Lùireach
한국어: 문장 (상징)
Հայերեն: Զինանշան
hrvatski: Grb
Ido: Blazono
Bahasa Indonesia: Lambang negara
Ирон: Герб
íslenska: Skjaldarmerki
italiano: Stemma
עברית: שלט אצולה
Basa Jawa: Lambang nagara
къарачай-малкъар: Герб
ქართული: გერბი
қазақша: Елтаңба
коми: Канпас
Кыргызча: Герб
Latina: Insigne
latviešu: Ģerbonis
Lëtzebuergesch: Wopen
lietuvių: Herbas
lingála: Bilembo-nkita
magyar: Címer
македонски: Грб
მარგალური: გერბი
Bahasa Melayu: Jata
Nederlands: Wapen (heraldiek)
日本語: 紋章
нохчийн: ХӀост
Norfuk / Pitkern: Norfuk Tal'
norsk nynorsk: Heraldiske våpen
Nouormand: Êtchusson
oʻzbekcha/ўзбекча: Gerb
Plattdüütsch: Wapen (Heraldik)
português: Brasão
română: Stemă
русский: Герб
shqip: Stema
Simple English: Coat of arms
slovenčina: Erb
slovenščina: Grb
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Ꙁнакъ
ślůnski: Wapyn
српски / srpski: Грб
srpskohrvatski / српскохрватски: Grb
suomi: Vaakuna
Tagalog: Kutamaya
татарча/tatarça: Герб
Türkçe: Arma
тыва дыл: Сүлде
українська: Герб
vèneto: Stema
Tiếng Việt: Phù hiệu áo giáp
Volapük: Sköt
Võro: Vapp
文言: 紋章
ייִדיש: הערב
粵語: 紋章
中文: 紋章