Gwiazdozbiór Strzelca

Strzelec
Strzelec
Nazwa łacińskaSagittarius
Dopełniacz łacińskiSagittarii
Skrót nazwy łacińskiejSgr
Dane obserwacyjne (J2000)
Rektascensja19 h
Deklinacja−25°
Charakterystyka
Powierzchnia867 stopni kw.
Liczba gwiazd o obserwowanej wielkości gwiazdowej < 37
Najjaśniejsza gwiazdaKaus Australis (ε Sagittarii - 1,79m)
Gwiazdozbiory sąsiadujące
Roje meteorówAntyhelion (Sagittarydy)
Widoczny na szerokościach geograficznych
pomiędzy 90° S a 40[1]° N.
ilustracja

Strzelec (łac. Sagittarius, dop. Sagittarii, skrót Sgr) – konstelacja zodiakalna, piętnasty co do wielkości gwiazdozbiór na sferze niebieskiej, znany już w starożytności. Położony na południowej półkuli nieba, stosunkowo blisko równika niebieskiego. W Polsce gwiazdozbiór częściowo widoczny latem, w całości widoczny na południe od równoleżnika 45°N. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 115[2].

Mity i legendy

Najwcześniejsze informacje o grupie gwiazd znanej dzisiaj jako Strzelec pochodzą od Sumerów, którzy identyfikowali ją z Nergalem. Był to bóg zsyłający zarazę, który władał światem podziemnym[1]. Przedstawiany był jako postać z dwiema głowami. Jedna to głowa pantery, druga była głową człowieka, a zamiast końskiego ogona miał żądło skorpiona. Sumeryjczycy nazywali tę postać Pablisag (w wolnym tłumaczeniu „najważniejszy przodek”)[3].
Grecy przejęli ten gwiazdozbiór, ale w czasach hellenistycznych istniały rozbieżności co te konstelacje przedstawiają. Aratus opisał je jako dwa oddzielne gwiazdozbiory, Strzały i Łucznika. Inni grecy wiązali ich kształt z centaurem Chironem, umieszczonym na niebie, by prowadził argonautów do Kolchidy. Ta interpretacja powodowała omyłkową identyfikację Strzelca z samym Chironem, który był już na niebie jako Centaur. Eratostenes z kolei argumentował, że gwiazdy Strzelca nie mogły przedstawiać Centaura dlatego, że centaury nie używały łuków[1]. Wyobraża jednego z mitologicznych pół koni, pół ludzi, mądrego i przyjaznego ludziom centaura Krotosa, syna Pana i nimfy Eufemii, ulubieńca muz, umieszczonego na niebie przez bogów Olimpu m.in. za wynalezienie łuku. Przedstawiany z napiętym łukiem wycelowanym w serce sąsiedniego Skorpiona[2]. Konstelacja Strzelca jest starsza od gwiazdozbioru Centaura, wyobrażającego mądrego i pokojowo nastawionego Chirona; Strzelec ma w tradycyjnych przedstawieniach wyraźnie groźny wygląd[4]. Na starych mapach gwiazdozbiór ten jest nazywany Centaurem, ale w mitologii greckiej funkcjonuje jako satyr. Na niektórych mapach nieba u przednich nogach Strzelca gwiazdy zaznaczone są w postaci wieńca na pamiątkę jednej z gier rozgrywanych przez Krotosa[3]. Grecy wyobrażali sobie Krotosa jako stworzenie dwunożne, podobne do Pana, ale z końskim ogonem. Uważano go za wynalazcę łucznictwa, często polującego konno i mieszkającego razem z muzami na górze Helikon.
Strzelec nie zawsze i nie wszędzie kojarzył się z postacią centaura. W atlasach chińskich w jego miejscu znajdował się tygrys, od którego został nazwany jeden z gwiazdozbiorów chińskiego zodiaku[5].
Hebrajczycy widzieli w znaku Strzelca Goga, wroga Izraela.
Natomiast Julius Schiller, główny orędownik nieudanej „chrystianizacji” nieba, zastąpił Strzelca Apostołem Mateuszem[5].
Wreszcie Rzymianie zdecydowali się na interpretację, że jest to centaur, ale taki, który strzelał z łuku. Współczesna nazwa ma korzenie w czasach starożytnego Rzymu: Sagitta po łacinie oznacza ‘strzałę’[1].

Inne języki
asturianu: Saxitariu
azərbaycanca: Oxatan (bürc)
Bân-lâm-gú: Siā-chhiú-chō
башҡортса: Уҡсы (йондоҙлоҡ)
беларуская: Стралец (сузор’е)
беларуская (тарашкевіца)‎: Стралец (сузор’е)
corsu: Sagittariu
Esperanto: Sagitario
Gaeilge: An Saighdeoir
galego: Sagittarius
客家語/Hak-kâ-ngî: Ngìn-mâ-chho
한국어: 궁수자리
Հայերեն: Աղեղնավոր
Bahasa Indonesia: Sagitarius
Кыргызча: Жаачы жылдызы
Lëtzebuergesch: Sagittarius (Stärebild)
Bahasa Melayu: Pemanah (buruj)
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ìng-mā-cô̤
日本語: いて座
norsk: Skytten
norsk nynorsk: Skytten
oʻzbekcha/ўзбекча: Qavs (Zodiak yulduz turkumi)
português: Sagittarius
slovenščina: Strelec (ozvezdje)
српски / srpski: Стрелац (сазвежђе)
srpskohrvatski / српскохрватски: Strijelac (zviježđe)
suomi: Jousimies
татарча/tatarça: Кавәс йолдызлыгы
українська: Стрілець (сузір'я)
Tiếng Việt: Cung Thủ (chòm sao)
粵語: 人馬座
中文: 人马座