Gryzonie

Gryzonie
Rodentia[1]
Bowdich, 1821
Okres istnienia: 56–0 mln lat temu
Na górze: kapibara wielka (jeżozwierzowce), postrzałka kafryjska (wiewiórolotkowe), pięknosuseł złocisty (wiewiórkokształtne), na dole: bóbr kanadyjski (bobrokształtne) , mysz domowa (myszokształtne)
Na górze: kapibara wielka (jeżozwierzowce), postrzałka kafryjska (wiewiórolotkowe), pięknosuseł złocisty (wiewiórkokształtne), na dole: bóbr kanadyjski (bobrokształtne) , mysz domowa (myszokształtne)
Systematyka
Domenaeukarionty
Królestwozwierzęta
Typstrunowce
Podtypkręgowce
Nadgromadażuchwowce
Gromadassaki
Podgromadażyworodne
Infragromadałożyskowce
Rządgryzonie
Podrzędy

Gryzonie (Rodentia, od łacińskiego rodere, obgryzać) – rząd ssaków, charakteryzujący się pojedynczą parą ciągle wzrastających siekaczy zarówno w szczęce, jak i w żuchwie. Zalicza się do nich około 40% gatunków ssaków. Występują w dużej liczbie na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktyki. Stanowią najbardziej zróżnicowany rząd ssaków. Spotyka się je w różnorodnych siedliskach lądowych, w tym antropogenicznych. Obejmują gatunki nadrzewne, drążące w glebie i częściowo wodne. Zaliczają się do nich tak dobrze znane zwierzęta, jak myszy, szczury, wiewiórki, piesek preriowy, jeżozwierzowate, bobry, kawia domowa i chomiki. Niegdyś włączano do nich także i dziś często mylone z nimi zające, króliki i szczekuszkowate. Obecnie umieszcza się je w osobnym rzędzie zajęczaków.

Większość gryzoni ma dobrze zbudowane ciało, krótkie kończyny i długi ogon, jednak istnieją wyjątki. Zwierzęta te wykorzystują swoje ostre siekacze do gryzienia pokarmu, kopania jam i obrony. Większość żywi się nasionami lub innym pokarmem roślinnym, niektóre mają bardziej zróżnicowaną dietę. Wykazują tendencję do zachowań społecznych. Wiele gatunków żyje w społecznościach, w których członkowie w złożony sposób komunikują się ze sobą. Może wśród nich występować monogamia, poligamia aż do promiskuityzmu. U wielu (np. chomików) na świat przychodzi miot niedorozwiniętych, wymagających opieki w gnieździe młodych, podczas gdy inne (jak kawia domowa) rodzą młode od początku dobrze rozwinięte.

Skamieniałości gryzoni datuje się na czas od paleocenu, najstarsze pochodzą z Laurazji. W eocenie zróżnicowały się znacznie i rozprzestrzeniły na różne kontynenty, czasami nawet udało im się przebyć oceany. Z Afryki przedostały się do Ameryki Południowej i na Madagaskar. Jako jedyne lądowe łożyskowce dostały się na Australię i skolonizowały ją.

Gryzonie są wykorzystywane jako źródło mięsa, ich skóry są wykorzystywane do wytwarzania ubrań, służą też jako zwierzęta domowe lub laboratoryjne. Pewne gatunki, jak szczur śniady, szczur wędrowny czy mysz domowa, stały się poważnymi szkodnikami. Zjadają i niszczą żywność magazynowaną przez człowieka, roznoszą choroby. Przypadkowe wprowadzenie gryzoni do środowiska często czyni z nich gatunki inwazyjne, często zagrażające przetrwaniu gatunków rodzimych, jak zasiedlające wyspy ptaki, wcześniej izolowane morzem od lądowych drapieżników.

Inne języki
Afrikaans: Knaagdier
Alemannisch: Nagetiere
አማርኛ: ዘራይጥ
العربية: قوارض
aragonés: Rodentia
asturianu: Rodentia
Avañe'ẽ: Oñapi'ũva
azərbaycanca: Gəmiricilər
تۆرکجه: گمیریجی‌لر
Bân-lâm-gú: Giat-khí-lūi
башҡортса: Кимереүселәр
беларуская: Грызуны
беларуская (тарашкевіца)‎: Грызуны
български: Гризачи
Boarisch: Nogeviecha
bosanski: Glodari
brezhoneg: Krigner
буряад: Мэрээшэн
català: Rosegadors
Чӑвашла: Кăшлакансем
Cebuano: Mangungutkut
čeština: Hlodavci
Cymraeg: Cnofil
dansk: Gnavere
davvisámegiella: Ciebanat
Deutsch: Nagetiere
Diné bizaad: Tsin Deigházhígíí
dolnoserbski: Gryzarje
eesti: Närilised
Ελληνικά: Τρωκτικά
English: Rodent
español: Rodentia
Esperanto: Ronĝuloj
euskara: Karraskari
فارسی: جوندگان
føroyskt: Gnagdýr
français: Rodentia
Frysk: Kjifdieren
Gaeilge: Creimire
Gàidhlig: Creimiche
galego: Roedores
한국어: 설치류
հայերեն: Կրծողներ
हिन्दी: कृंतक
hornjoserbsce: Hrymzaki
hrvatski: Glodavci
Ido: Rodero
Bahasa Indonesia: Hewan pengerat
interlingua: Rodentia
íslenska: Nagdýr
italiano: Rodentia
עברית: מכרסמים
ქართული: მღრღნელები
қазақша: Кеміргіштер
Kiswahili: Rodentia
kurdî: Koma kojeran
Кыргызча: Кемирүүчү
кырык мары: Ньымыштшы
Latina: Rodentia
latviešu: Grauzēji
Lëtzebuergesch: Knabberdéieren
lietuvių: Graužikai
Ligure: Rodentia
Limburgs: Knaogdiere
Lingua Franca Nova: Rodente
magyar: Rágcsálók
македонски: Глодари
മലയാളം: കരണ്ടുതീനി
Bahasa Melayu: Rodensia
монгол: Мэрэгч
Nederlands: Knaagdieren
日本語: ネズミ目
Napulitano: Rescecature
Nordfriisk: Gnaudiarten
norsk: Gnagere
norsk nynorsk: Gnagarar
Nouormand: Grugeux
Novial: Rodentia
occitan: Rodentia
oʻzbekcha/ўзбекча: Kemiruvchilar
Перем Коми: Йириссез
Plattdüütsch: Gnaagdeerter
português: Roedores
română: Rozătoare
Runa Simi: Khankiq
русский: Грызуны
Scots: Rodent
Seeltersk: Gnauedierte
shqip: Brejtësit
Simple English: Rodent
slovenčina: Hlodavce
slovenščina: Glodavci
کوردی: خورۆکەکان
српски / srpski: Глодари
srpskohrvatski / српскохрватски: Glodavci
suomi: Jyrsijät
svenska: Gnagare
Tagalog: Rodentia
தமிழ்: கொறிணி
татарча/tatarça: Кимерүчеләр
тоҷикӣ: Хоянда
Türkçe: Kemiriciler
українська: Мишоподібні
Tiếng Việt: Bộ Gặm nhấm
walon: Rawiant
Winaray: Rodensya
吴语: 啮齿目
ייִדיש: נאגער
粵語: 嚙齒目
中文: 啮齿目