Gady

Ten artykuł dotyczy gromady kręgowców. Zobacz też: miejscowość o tej nazwie.
Gady
Reptilia
Laurenti, 1768
Okres istnienia: 320–0 mln lat temu
Kajman żakare
Kajman żakare
Systematyka
Domenaeukarionty
Królestwozwierzęta
Typstrunowce
Podtypkręgowce
Gromadagady *
Podgromady

Gady (Reptilia, od łac. repto – czołgać się) – parafiletyczna grupa zmiennocieplnych owodniowców. Współczesne gady są pozostałością po znacznie większej grupie zwierząt, której największy rozkwit przypadł na erę mezozoiczną. Obecnie żyją tylko cztery rzędy gadów, ich pozostałe znane linie ewolucyjne wymarły. Niektóre kopalne gady naczelne, czyli archozaury (takie jak pterozaury i dinozaury), były prawdopodobnie zwierzętami stałocieplnymi.

W tradycyjnej linneuszowskiej klasyfikacji kręgowców gady wyodrębniano jako gromadę, do której zaliczano wszystkie owodniowce z wyjątkiem ptaków i ssaków. Jednak tak definiowana gromada gadów jest parafiletyczna, gdyż należą do niej przodkowie ptaków i ssaków, lecz obie te gromady nie są do niej zaliczane. Prof. Michael J. Benton zaproponował, by tradycyjnie pojmowane „gady” zastąpić dwiema gromadami owodniowców: gromadą zauropsydów (Sauropsida), obejmującą anapsydy i klad Eureptilia, w tym diapsydy (właśnie do tej gromady należą wszystkie współcześnie żyjące „gady”), oraz gromadą synapsydów (Synapsida)[1].

Niektórzy naukowcy podejmowali też próby przedefiniowania gadów, tak by stały się grupą monofiletyczną. Np. Gauthier, Kluge i Rowe (1988) zdefiniowali Reptilia jako grupę obejmującą ostatniego wspólnego przodka współczesnych żółwi i przedstawicieli kladu Sauria (obejmującego grupy Lepidosauromorpha i Archosauromorpha) oraz wszystkich jego potomków[2]; z kolei Laurin i Reisz (1995) zdefiniowali Reptilia jako klad obejmujący ostatniego wspólnego przodka żółwi i diapsydów oraz wszystkich jego potomków[3]. Nie jest pewne, czy w wypadku przyjęcia którejś z tych definicji gady byłyby synonimem zauropsydów i jakie zwierzęta należałyby do tej grupy (m.in. ze względu na niepewną pozycję filogenetyczną żółwi – tradycyjnie zaliczanych do anapsydów, ale w niektórych nowszych publikacjach uznawanych za diapsydy z kladu Sauria). Modesto i Anderson (2004) zdefiniowali Reptilia jako największy (obejmujący najwięcej gatunków) klad, do którego należą gatunki Lacerta agilis i Crocodylus niloticus, ale do którego nie należy Homo sapiens; tak definiowane gady byłyby synonimem zauropsydów[4]. W wypadku przyjęcia którejś z tych definicji do gadów należałyby ptaki, natomiast nie należałyby do nich synapsydy.

Działy zoologii zajmujące się gadami to herpetologia i reptiliologia.

Inne języki
Afrikaans: Reptiel
Alemannisch: Reptilien
العربية: زواحف
aragonés: Reptilia
অসমীয়া: সৰীসৃপ
asturianu: Reptilia
Avañe'ẽ: Otyryrýva
azərbaycanca: Sürünənlər
تۆرکجه: سوروننلر
বাংলা: সরীসৃপ
Bân-lâm-gú: Pâ-thiông
башҡортса: Һөйрәлеүселәр
беларуская: Паўзуны
беларуская (тарашкевіца)‎: Паўзуны
български: Влечуги
Boarisch: Reptülien
bosanski: Reptili
brezhoneg: Stlejvil
буряад: Мүлхигшэд
català: Rèptils
Cebuano: Reptil
čeština: Plazi
chiShona: Dzinokambaira
Cymraeg: Ymlusgiad
dansk: Krybdyr
Deutsch: Reptilien
eesti: Roomajad
Ελληνικά: Ερπετά
English: Reptile
español: Reptilia
Esperanto: Reptilioj
estremeñu: Retil
euskara: Narrasti
فارسی: خزندگان
føroyskt: Skriðdýr
français: Reptile
Frysk: Reptilen
Gaeilge: Reiptíl
Gaelg: Reptilia
Gàidhlig: Pèist
galego: Réptiles
한국어: 파충류
հայերեն: Սողուններ
हिन्दी: सरीसृप
hornjoserbsce: Łažaki
hrvatski: Gmazovi
Ido: Reptero
Ilokano: Reptilia
Bahasa Indonesia: Reptil
interlingua: Reptilia
Iñupiak: Paamġuaq
íslenska: Skriðdýr
italiano: Reptilia
עברית: זוחלים
Basa Jawa: Rèptil
ಕನ್ನಡ: ಸರೀಸೃಪ
kernowek: Kramvil
Kiswahili: Reptilia
Kreyòl ayisyen: Rèptil
kurdî: Xijende
кырык мары: Reptilia
Latina: Reptilia
latviešu: Rāpuļi
Lëtzebuergesch: Reptiller
lietuvių: Ropliai
Ligure: Reptilia
Limburgs: Reptiele
lingála: Linyóka
Lingua Franca Nova: Retil
la .lojban.: respa
magyar: Hüllők
македонски: Влекачи
മലയാളം: ഉരഗം
مصرى: زواحف
Bahasa Melayu: Reptilia
မြန်မာဘာသာ: တွားသွားသတ္တဝါ
Nederlands: Reptielen
Nedersaksies: Kroepdeers
नेपाली: सरीसृप
नेपाल भाषा: रेप्ताइल
日本語: 爬虫類
Napulitano: Rettile
Nordfriisk: Krepdiarten
norsk: Krypdyr
norsk nynorsk: Krypdyr
occitan: Reptilia
oʻzbekcha/ўзбекча: Sudralib yuruvchilar
ਪੰਜਾਬੀ: ਭੁਜੰਗੀ
پنجابی: کرلے
پښتو: خاپوړن
Patois: Reptail
Перем Коми: Кыссиссез
Piemontèis: Rétij
Plattdüütsch: Reptilien
português: Répteis
română: Reptilă
rumantsch: Reptils
Runa Simi: Suchuq
русиньскый: Плазы
саха тыла: Сыыллааччылар
संस्कृतम्: सर्पण-शीलः
Scots: Reptile
Sesotho sa Leboa: Segagabi
sicilianu: Reptilia
Simple English: Reptile
slovenčina: Plazy
slovenščina: Plazilci
Soomaaliga: Xamaarato
کوردی: خشۆک
српски / srpski: Гмизавци
srpskohrvatski / српскохрватски: Reptil
Basa Sunda: Réptil
suomi: Matelijat
svenska: Kräldjur
Tagalog: Reptilya
தமிழ்: ஊர்வன
татарча/tatarça: Сөйрәлүчеләр
తెలుగు: సరీసృపాలు
тоҷикӣ: Рептилия
Türkçe: Sürüngenler
українська: Плазуни
اردو: خزندہ
Tiếng Việt: Động vật bò sát
Võro: Ruumaja
Winaray: Reptilia
吴语: 爬蟲類
ייִדיש: רעפטיליע
Yorùbá: Afàyàwọ́
粵語: 爬蟲類
Zeêuws: Reptielen
žemaitėška: Ruoplē
中文: 爬行动物