Fosa

Ten artykuł dotyczy elementu fortyfikacji. Zobacz też: fosa - kryptonim szyfru Służby Bezpieczeństwa oraz fosa orkiestrowa – miejsce dla orkiestry w operze i teatrze.
Fosa wokół Zamku w Karpnikach
Fragment fosy mokrej Twierdzy Osowiec

Fosa (łac. fossa – rów, kanał) – zapora w postaci rowu otaczającego całość lub część umocnienia. Rowy (fosy) mogły być wypełnione wodą (mokre) bądź nie (suche). Aby dostać się legalnie do takiej twierdzy, należało opuścić zwodzony most. Fosa to duże utrudnienie dla najeźdźców, bo trzyma ich z dala od murów.

Rowy mokre stosowano często w fortyfikacji średniowiecznej, gdzie osłaniały mury obronne zamków itp.

W umocnieniach nowożytnych stosowano przeważnie rowy suche; istniały jednak wyjątki od tej reguły powodowane różnymi myślami fortyfikacyjnymi i warunkami hydrologicznymi terenu. Rowy mogły być obmurowane (lub betonowane); tak umocnioną ścianę nazywamy przeciwskarpą, jeżeli położona jest po zewnętrznej stronie rowu, bądź skarpą, jeżeli znajduje się po stronie wewnętrznej. Do obrony fosy wznoszono specjalne dzieła - kojce, kaponiery i galerie strzeleckie (galerie przeciwstokowe). Fosy o profilu trójkątnym były bronione z pozycji strzeleckich na wale.

W suchej fosie umieszczano często wejście do chodników minerskich.

W fortyfikacjach XIX i początków XX wieku wyróżniano:

  • fosy pełnoprofilowe (o profilu trapezu)
  • fosy o spłaszczonym stoku (o profilu trójkątnym)

Był to najbardziej popularny typ przeszkody występujący w fortyfikacjach.

Rowy forteczne dawały również możliwość przygotowania działań zaczepnych w ukryciu; z tego względu po zewnętrznej stronie rowów istniały często (osłonięte przeciwskarpą) drogi ukryte. Dno rowu mogły zabezpieczać dodatkowe przeszkody: kraty forteczne, zasieki itp.

Inne elementy fosy:

  • Przedstok (glacis) - część profilu obwodu obronnego znajdująca się na zewnątrz fosy, w postaci obniżenia terenu w kierunku wroga (ewentualnie poprzez sztuczny nasyp z takim obniżeniem), mający na celu likwidację martwego pola przy obserwacji działań nieprzyjaciela.

Uproszczone formy fos stosowane są do dzisiaj.

Zobacz też

Inne języki
العربية: خندق مائي
asturianu: Foso
беларуская: Роў (фартыфікацыя)
беларуская (тарашкевіца)‎: Роў
български: Ров
català: Fossat
dansk: Voldgrav
Deutsch: Burggraben
eesti: Vallikraav
English: Moat
español: Foso
Esperanto: Fosaĵo
euskara: Lubanarro
فارسی: خندق
français: Douve (fossé)
galego: Foso
한국어: 해자
Ido: Fosato
Bahasa Indonesia: Parit (pertahanan)
italiano: Fossato
עברית: חפיר
latviešu: Aizsarggrāvis
македонски: Шанец
မြန်မာဘာသာ: ကျုံး
Nederlands: Slotgracht
日本語:
norsk: Vollgrav
português: Fosso
русский: Ров
Simple English: Moat
slovenčina: Priekopa (obrana)
slovenščina: Obrambni jarek
српски / srpski: Шанац
suomi: Vallihauta
svenska: Vallgrav
தமிழ்: அகழி
Türkçe: Hendek
粵語: 護城河
中文: 護城河