Edmond Halley

Edmond Halley
Ilustracja
Portret stworzony przez Thomasa Murraya, ok. 1687 roku
Data i miejsce urodzenia 8 listopada 1656
Haggerston, Wielka Brytania
Data i miejsce śmierci 14 stycznia 1742
Greenwich, Wielka Brytania
Zawód astronom i matematyk

Edmond Halley (imię zapisywane także jako Edmund; ur. 8 listopada 1656 w Haggerston, Shoreditch koło Londynu, zm. 14 stycznia 1742 w Greenwich koło Londynu) – angielski astronom i matematyk. Odkrył ruchy własne gwiazd oraz istnienie eliptycznych orbit kometarnych, przepowiadając powrót komety znanej dziś jako kometa Halleya.

Życiorys

Syn Edmonda Halleya, bogatego producenta mydła. W 1673 w wieku 17 lat Edmond Halley wstąpił do Queen’s College w Oksfordzie. Do 1678 obserwował niebo nad południową półkulą z Wyspy Świętej Heleny, tworząc rejestr 372 gwiazd. Następnie wrócił do Anglii. Do tego czasu nie dostał jeszcze dyplomu ukończenia uczelni. Ostatecznie na wniosek króla Karola II otrzymał go bez egzaminu końcowego.

W maju 1679 został wysłany do Gdańska przez Roberta Hooke’a, aby zweryfikować kwestionowane przez członków Towarzystwa Królewskiego ( Royal Society) obliczenia położenia gwiazd dokonywane bez przyrządów optycznych przez Jana Heweliusza, skądinąd także członka Towarzystwa. Do lipca razem z gdańskim astronomem weryfikował obliczenia przy pomocy swych instrumentów, m.in. kwadranta z lunetami. Po ich zakończeniu Halley wydał niezwykle pomyślny dla Heweliusza wyrok.

Zainteresowanie problemami grawitacji oraz prawami Keplera odnośnie ruchów planet skłoniło go do odwiedzenia w sierpniu 1684 Isaaca Newtona, który przedstawił mu swoje nieupublicznione prace wyjaśniające wątpliwości. Halley przekonał Newtona do napisania pracy Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687), po czym sfinansował jej druk.

W 1693 roku na podstawie zestawień narodzin i zgonów sporządzonych przez wrocławskiego pastora Caspara Neumanna opracował wzorzec obliczania składek emerytalnych dla powstających funduszy ubezpieczeniowych. W swej analizie potraktował Wrocław jako miasto wzorcowe – nie będące portem (który nawiedza większa liczba cudzoziemców) i leżące w spokojnym obszarze kontynentu. Według jego wyliczeń pod koniec XVII wieku miasto miało mieć ok. 34 tys. mieszkańców, z czego mężczyzn w wieku poborowym, między 18 a 56 lat, 9027. Śmiertelność dzieci wynosiła 45% między 1 a 6 rokiem życia. Na podstawie swoich analiz sformułował także wnioski dla rządzących, sugerując zniechęcanie do bezżenności tak poprzez wysokie podatki, jak i przymus służby wojskowej, oraz nawołując władze do wspierania rodzin wielodzietnych, tj. mających powyżej dwojga dzieci. Z kolei pomoc dla biednych polegać miałaby na tworzeniu miejsc pracy, aby ubodzy mieli szansę samodzielnego zarobienia na życie. Zaproponowany przez Halleya sposób wyliczania składek w zależności od wieku w niektórych towarzystwach ubezpieczeniowych przetrwał do końca XVIII wieku.

W roku 1693 zastosował rtęć jako ciecz termometryczną w termometrze. W 1720 objął stanowisko Astronoma Królewskiego.

Jego wkład w ówczesną naukę był ogromny. Jak pisze Bill Bryson w swojej książce („Krótka historia prawie wszystkiego”): „Edmond Halley (...) w ciągu swej (...) kariery był kapitanem statku, kartografem, profesorem geometrii na University of Oxford, (...), astronomem nadwornym, wynalazcą pełnomorskiego dzwonu nurkowego. Pisał autorytatywne teksty na temat magnetyzmu, prądów morskich i ruchów planet, a także o skutkach używania opium. Opracował koncepcję mapy pogody, (...) zaproponował sposób pomiaru Ziemi oraz jej odległość od słońca (...).”

Aby uhonorować jego dokonania i wkład do astronomii, jego nazwiskiem nazwano krater na Księżycu, krater na Marsie oraz kometę (której wprawdzie nie odkrył, lecz jako pierwszy wysunął przypuszczenie, że kometa zaobserwowana w 1682 roku jest tym samym ciałem, które wcześniej widziane było w latach 1456, 1531 i 1607).

Inne języki
Afrikaans: Edmond Halley
العربية: إدموند هالي
অসমীয়া: এডমাণ্ড হেলি
azərbaycanca: Edmund Halley
تۆرکجه: ادموند هالی
Bân-lâm-gú: Edmond Halley
беларуская: Эдмунд Галей
беларуская (тарашкевіца)‎: Эдмунд Галей
български: Едмънд Халей
bosanski: Edmond Halley
brezhoneg: Edmond Halley
català: Edmond Halley
čeština: Edmund Halley
Deutsch: Edmond Halley
English: Edmond Halley
español: Edmund Halley
Esperanto: Edmond Halley
euskara: Edmond Halley
français: Edmond Halley
Gaeilge: Edmond Halley
hrvatski: Edmond Halley
Bahasa Indonesia: Edmond Halley
íslenska: Edmond Halley
italiano: Edmond Halley
ქართული: ედმუნდ ჰალეი
latviešu: Edmonds Halejs
Lëtzebuergesch: Edmond Halley
македонски: Едмонд Халеј
Malagasy: Edmond Halley
မြန်မာဘာသာ: အက်မော ဟေလီ
Nederlands: Edmond Halley
norsk nynorsk: Edmond Halley
occitan: Edmund Halley
oʻzbekcha/ўзбекча: Galley Edmund
پنجابی: ایڈمنڈ ہیلے
Piemontèis: Edmund Halley
Plattdüütsch: Edmond Halley
português: Edmond Halley
română: Edmond Halley
sicilianu: Edmond Halley
Simple English: Edmond Halley
slovenčina: Edmund Halley
slovenščina: Edmond Halley
српски / srpski: Едмунд Халеј
srpskohrvatski / српскохрватски: Edmond Halley
svenska: Edmond Halley
Türkçe: Edmond Halley
українська: Едмонд Галлей
Tiếng Việt: Edmund Halley
Winaray: Edmond Halley
粵語: 哈雷