Dinozaury

Zobacz też: Dinozaury (czasopismo). Na tę stronę wskazuje także przekierowanie „dinozaur”. Zobacz też: Dinozaur (film).
Dinozaury
Dinosauria
Owen, 1842
Okres istnienia: trias środkowy–dziś
Przedstawiciele różnych grup dinozaurów: na górze Gastonia burgei i Triceratops horridus, w środku wróbel zwyczajny i Stegosaurus stenops, na dole Edmontosaurus regalis i Apatosaurus louisae
Przedstawiciele różnych grup dinozaurów: na górze Gastonia burgei i Triceratops horridus, w środku wróbel zwyczajny i Stegosaurus stenops, na dole Edmontosaurus regalis i Apatosaurus louisae
Systematyka
Domenaeukarionty
Królestwozwierzęta
Typstrunowce
Podtypkręgowce
Gromadazauropsydy
Podgromadadiapsydy
Infragromadaarchozauromorfy
(bez rangi)archozaury
(bez rangi)Ornithodira
Nadrząddinozaury
Rzędy

Dinozaury (Dinosauria) – zróżnicowany klad zauropsydów. Pojawiły się w triasie, około 237 milionów lat temu. Stanowiły dominującą grupę kręgowców lądowych od początku jury (około 201 milionów lat temu) przez 135 milionów lat, do końca kredy (66 milionów lat temu), kiedy wymieranie kredowe (wyznaczające granicę kreda-trzeciorzęd i koniec mezozoiku) doprowadziło do zniknięcia większości linii. Zapis kopalny wskazuje, że w jurze ptaki wyewoluowały z dinozaurów zaliczanych do teropodów, wobec czego przez literaturę przedmiotu wydaną w XXI wieku uznawane są za grupę dinozaurów[1]. Przeżywając katastrofę sprzed 66 milionów lat, dzięki swym potomkom stały się kontynuatorami linii dinozaurów po czasy współczesne[2].

Do ostatnich dziesięcioleci XX wieku wszystkie grupy dinozaurów uznawano za wymarłe. Jednakże zapis kopalny wskazuje, że ptaki, nazywane dziś w języku angielskim avian dinosaurs („ptasie dinozaury”)[3], są współczesnymi potomkami opierzonych dinozaurów[4]. Wyewoluowały one ze swych teropodzich przodków w okresie jury[5]. Wobec tego ptaki stanowią jedyną linię dinozaurów, która przetrwała zagładę[6].

Wobec powyższego do dinozaurów zalicza się również ptaki[7][8][9]. Z kolei dinozaury nie będące ptakami określa się mianem non-avian dinosaurs[10][11][12], tłumaczonym na język polski jako „nieptasie dinozaury”[13], pojawia się też określenie „nieptasie teropody”[14].

Dinozaury to z taksonomicznego, morfologicznego i ekologicznego punktu widzenia zróżnicowana grupa zwierząt. Do ptaków zaliczanych jest obecnie ponad 10 000 gatunków[15], co czyni je najbardziej zróżnicowaną grupą kręgowców z wyjątkiem okoniokształtnych[16][a]. Dzięki dowodom kopalnym do 2006 paleontolodzy wyróżnili ponad 500 rodzajów[17] i ponad tysiąc gatunków nieptasich dinozaurów[18], podczas gdy w 2014 liczba opisanych rodzajów wynosiła 943[19]. Dinozaury zamieszkiwały wszystkie kontynenty – na wszystkich bowiem znajdowane są ich szczątki kopalne, jak i występują współczesne gatunki[20]. Zaliczają się do nich zarówno roślinożercy, jak i mięsożercy. Pierwotnie cechowała je dwunożność, ale wiele wymarłych grup obejmowało formy czworonożne, a także poruszające się zarówno na dwóch, jak i na czterech łapach. Liczne grupy wykształciły wyszukane struktury, jak rogi czy kryzy. Niektóre taksony wymarłe wykształcały także takie modyfikacje szkieletu, jak kolce czy pancerz. Potwierdzono składanie jaj i budowę gniazd u wszystkich grup. O ile dzisiejsze ptaki osiągają zazwyczaj niewielkie rozmiary, co wiąże się z umiejętnością lotu, formy prehistoryczne osiągały często duże rozmiary. Największe zauropody mogły osiągać nawet 58 m długości przy wysokości 9,25 m[21]. Wizja nieptasich dinozaurów jako jednorodnie gigantycznych jest jednak nieprawdziwa, wynika z większej tendencji do zachowywania się dużych kości. Wiele nieptasich dinozaurów było niewielkich rozmiarów, jak mierzący około 50 cm długości Xixianykus.

Nazwa dinozaury oznacza „straszne jaszczurki”, dlatego też może wprowadzać w błąd – dinozaury nie były jaszczurkami, ani nie były z nimi blisko spokrewnione. Reprezentują natomiast oddzielną grupę „gadów”, oprócz ptaków ich najbliższymi współczesnymi krewniakami są krokodyle. Jak wiele wymarłych form, nie wykazują one cech tradycyjnie uznawanych za „gadzie”, jak zmiennocieplność czy poruszanie się na kończynach odwiedzionych na boki. Co więcej, wiele grup prehistorycznych zwierząt, takich jak mozazaury, ichtiozaury, pterozaury, plezjozaury, a nawet Dimetrodon, popularnie uznawanych za dinozaury, w rzeczywistości nimi nie są. Przez pierwszą połowę XX wieku, zanim uznano ptaki za dinozaury, większość społeczności naukowej uznawała dinozaury za powolne i zmiennocieplne. Zmiana nastąpiła w latach 60. (odrodzenie dinozaurów). Stwierdzono, że wszystkie dinozaury, w tym mezozoiczne, prowadziły aktywny tryb życia i cechowały się szybkim metabolizmem, tak jak dzisiejsi ich przedstawiciele; wykazywały też liczne adaptacje umożliwiające interakcje społeczne.

Odkąd naukowcy zaczęli badać i opisywać pierwsze skamieliny nieptasich dinozaurów w pierwszej połowie XIX wieku, zmontowane szkielety nieptasich dinozaurów stały się głównymi atrakcjami muzeów wielu krajów, a dinozaury stały się częścią kultury. Wielkie rozmiary niektórych grup, jak również niekiedy przerażająca i fantastyczna natura, zapewniły tym stworzeniom regularną obecność w bestsellerach książkowych i filmowych, jak Zaginiony świat Arthura Conan Doyle'a czy Park Jurajski Michaela Crichtona. Trwały entuzjazm opinii publicznej dla tych zwierząt doprowadził do znacznego wsparcia finansowego dla poświęconej im dziedziny nauki. Media regularnie donoszą o nowych odkryciach.

Inne języki
Afrikaans: Dinosourus
Alemannisch: Dinosaurier
العربية: ديناصور
aragonés: Dinosauria
অসমীয়া: ডাইন’চৰ
asturianu: Dinosauriu
Avañe'ẽ: Tejurusu
azərbaycanca: Dinozavrlar
تۆرکجه: دایناسور
বাংলা: ডাইনোসর
Bân-lâm-gú: Khióng-liông
Basa Banyumasan: Dinosaurus
башҡортса: Динозаврҙар
беларуская: Дыназаўры
беларуская (тарашкевіца)‎: Дыназаўр
български: Динозаври
bosanski: Dinosauri
brezhoneg: Dinosaor
буряад: Үлэг гүрбэл
català: Dinosaures
Чӑвашла: Динозаврсем
Cebuano: Dinosawryo
čeština: Dinosauři
Cymraeg: Deinosor
dansk: Dinosaurus
Deutsch: Dinosaurier
Diné bizaad: Naayééʼ
Ελληνικά: Δεινόσαυροι
English: Dinosaur
español: Dinosauria
Esperanto: Dinosaŭro
euskara: Dinosauro
فارسی: دایناسور
Fiji Hindi: Dinosaur
føroyskt: Dinosaurur
français: Dinosaure
Gaeilge: Dineasár
Gaelg: Jeeneysoar
Gàidhlig: Dìneasar
galego: Dinosauro
贛語: 恐龍
ગુજરાતી: ડાયનાસોર
客家語/Hak-kâ-ngî: Khiúng-liùng
한국어: 공룡
Hawaiʻi: Nalala
հայերեն: Դինոզավրեր
हिन्दी: डायनासोर
hrvatski: Dinosauri
Ilokano: Dinosauro
Bahasa Indonesia: Dinosaurus
interlingua: Dinosauria
Iñupiak: Niġrułłuk
íslenska: Risaeðlur
italiano: Dinosauria
Basa Jawa: Dinosaurus
Kabɩyɛ: Tɩnozɔɔrɩ
ಕನ್ನಡ: ಡೈನೋಸಾರ್
ქართული: დინოზავრები
қазақша: Динозаврлар
Kiswahili: Dinosauri
Kreyòl ayisyen: Dinozò
kurdî: Dînezor
Кыргызча: Динозавр
кырык мары: Динозавр
Latina: Dinosauria
latviešu: Dinozauri
lietuvių: Dinozaurai
Limburgs: Dinosaurusse
Lingua Franca Nova: Dinosauro
मैथिली: डायनोसर
македонски: Диносаурус
മലയാളം: ദിനോസർ
Malti: Dinosawru
मराठी: डायनोसॉर
مصرى: ديناصور
Bahasa Melayu: Dinosaur
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Kṳ̄ng-lṳ̀ng
монгол: Үлэг гүрвэл
မြန်မာဘာသာ: ဒိုင်နိုဆော
Nederlands: Dinosauriërs
नेपाली: डायनोसर
नेपाल भाषा: डाइनोसौर्
日本語: 恐竜
norsk: Dinosaurer
norsk nynorsk: Dinosaurar
occitan: Dinosaure
ଓଡ଼ିଆ: ଡାଇନୋସର
oʻzbekcha/ўзбекча: Dinozavrlar
ਪੰਜਾਬੀ: ਡਾਈਨੋਸੌਰ
پنجابی: ڈائینوسار
Papiamentu: Dinosourio
پښتو: ډانگسر
Patois: Dainosaar
ភាសាខ្មែរ: ឌីណូស័រ
português: Dinossauros
română: Dinozaur
rumantsch: Dinosaurs
Runa Simi: Dinusawru
русиньскый: Дінозавры
русский: Динозавры
саха тыла: Динозавр
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱰᱟᱭᱱᱮᱥᱚᱨ
sardu: Dinosauru
Scots: Dinosaur
shqip: Dinosauri
sicilianu: Dinusàuru
Simple English: Dinosaur
slovenčina: Dinosaury
slovenščina: Dinozavri
کوردی: دایناسۆڕ
српски / srpski: Диносауруси
srpskohrvatski / српскохрватски: Dinosauri
Basa Sunda: Dinosaurus
svenska: Dinosaurier
Tagalog: Dinosauro
தமிழ்: தொன்மா
татарча/tatarça: Динозаврлар
Türkçe: Dinozor
українська: Динозаври
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: دىنوزاۋر
Vahcuengh: Hoengjlungz
Tiếng Việt: Khủng long
Võro: Dinosaurus
文言: 恐龍
Winaray: Dinosauro
吴语: 恐龙
ייִדיש: דינאזאווער
粵語: 恐龍
Zazaki: Dinozor
žemaitėška: Dinuozaurā
中文: 恐龙