Dialektyka
English: Dialectic

Dialektyka nauczająca rozumowania. Miedzioryt Cornelisa Corta z 1565 roku.

Dialektyka (stgr. διαλεκτική τέχνη, łac. dialectica, ars dialectica, ratio dialectica) – nauka zajmująca się poprawnością argumentacji i refutacji podczas wypowiedzi. Kodyfikuje ona zasady poprawnego rozumowania służące do analizy argumentów potwierdzających lub kwestionujących udowadnianą w czasie dyskursu tezę[1], a także sposoby prowadzenia debaty, w czasie której jeden z uczestników stara się udowodnić tezę, a drugi ją obalić[2]. Przez niektórych autorów niekiedy mylona z logiką[1].

Celem dialektyki nie jest osiągnięcie konsensusu, lecz przekształcanie niezgody w krytyczny instrument rozwoju wiedzy. Rozumowanie dialektyczne dotyczy twierdzeń, które budzą kontrowersje, a także opartych na niezweryfikowanych hipotezach. Dialektyka nie zajmuje się problemami, które można rozwiązać za pomocą wnioskowania logicznego, właściwego dla nauk empirycznych[3]. Jej zasady stosuje się do argumentacji w tych dziedzinach, które pozbawione są formalizacji – wówczas, gdy reguły logiki formalnej nie są oczywiste czy obowiązujące. Analizowane przez dialektykę argumenty nie są oparte na nieuniknionej relacji przyczynowo-skutkowej, ale na prawdopodobieństwie. Systematyką oraz zastosowaniem tego typu argumentów i ich przesłanek zajmują się retoryka oraz topika[1].

Twórcą dialektyki jako nauki był w IV wieku przed Chrystusem Arystoteles. Jego twierdzenia rozwinęli w starożytności między innymi Cyceron, Kwintylian, czy Boecjusz. W średniowieczu dialektyka była jednym z podstawowych przedmiotów szkolnych, wykładanych w ramach sztuk wyzwolonych. Do XVIII wieku, w kulturze europejskiej, traktowano ją jako element niezbędnego wykształcenia, kształtujący poprawność rozumowania[1]. Z dialektyki wywodzi się wiele stosowanych współcześnie pojęć naukowych, na przykład teza, system, doktryna, czy dogmat, jak również powszechnie używanych toposów – na przykład, że o faktach się nie dyskutuje[4].

W historii nauki używano niekiedy terminu dialektyka w innych znaczeniach. W starożytności i średniowieczu niektórzy uczeni stosowali go dla określenia logiki stoików(ang.), która w odróżnieniu od logiki Arystotelesa(wł.) nie była logiką nazw, lecz logiką zdań. W czasach nowożytnych używano tego terminu w znaczeniu filozoficznym, przyjętym przez Hegla (teoria rzeczywistości jako walki i jedności przeciwieństw), Marksa (teoria rozwoju rzeczywistości jako walki i jedności przeciwieństw) lub Schopenhauera, który utożsamił dialektykę z erystyką. Te nowożytne znaczenia są zasadniczo odmienne od klasycznego ujęcia dialektyki i mają z nią niewiele wspólnego[5].

Inne języki
Afrikaans: Dialektiek
Alemannisch: Dialektik
አማርኛ: ዳያሌክቲክ
العربية: جدلية
aragonés: Dialectica
asturianu: Dialéutica
azərbaycanca: Dialektika
تۆرکجه: دیالکتیک
Bân-lâm-gú: Piān-chèng
башҡортса: Диалектика
беларуская: Дыялектыка
беларуская (тарашкевіца)‎: Дыялектыка
български: Диалектика
Boarisch: Dialektik
bosanski: Dijalektika
brezhoneg: Daelerezh
català: Dialèctica
čeština: Dialektika
Cymraeg: Dilechdid
dansk: Dialektik
Deutsch: Dialektik
eesti: Dialektika
Ελληνικά: Διαλεκτική
English: Dialectic
español: Dialéctica
Esperanto: Dialektiko
euskara: Dialektika
فارسی: دیالکتیک
Fiji Hindi: Dialectic
français: Dialectique
galego: Dialéctica
한국어: 변증법
հայերեն: Դիալեկտիկա
hrvatski: Dijalektika
Ilokano: Dialektiko
Bahasa Indonesia: Dialektik
íslenska: Þrætubók
italiano: Dialettica
עברית: דיאלקטיקה
ქართული: დიალექტიკა
Kiswahili: Upembuzi
kurdî: Diyalektîk
Кыргызча: Диалектика
Latina: Dialectica
latviešu: Dialektika
lietuvių: Dialektika
Limburgs: Dialektiek
Lingua Franca Nova: Dialetica
magyar: Dialektika
македонски: Дијалектика
მარგალური: დიალექტიკა
Bahasa Melayu: Dialektika
монгол: Диалектик
မြန်မာဘာသာ: ဒိုင်ယာလက်တစ်
Nederlands: Dialectiek
日本語: 弁証法
нохчийн: Диалектика
norsk: Dialektikk
norsk nynorsk: Dialektikk
occitan: Dialectica
oʻzbekcha/ўзбекча: Dialektika
ਪੰਜਾਬੀ: ਵਿਰੋਧਵਿਕਾਸ
پنجابی: ڈایالیکٹک
Piemontèis: Dialética
português: Dialética
Qaraqalpaqsha: Dialektika
română: Dialectică
русиньскый: Діалектіка
русский: Диалектика
саха тыла: Диалектика
Scots: Dialectic
shqip: Dialektika
Simple English: Dialectic
سنڌي: جدليات
slovenčina: Dialektika
slovenščina: Dialektika
کوردی: دیالێکتیک
српски / srpski: Дијалектика
srpskohrvatski / српскохрватски: Dijalektika
svenska: Dialektik
татарча/tatarça: Диалектика
Türkçe: Diyalektik
українська: Діалектика
اردو: جدلیات
Vahcuengh: Bienhcingqfap
Tiếng Việt: Biện chứng
文言: 辯證法
Winaray: Dialektiko
吴语: 辩证法
ייִדיש: דיאלעקטיק
粵語: 辯證法
中文: 辩证法