Dialektyka

Dialektyka nauczająca rozumowania. Miedzioryt Cornelisa Corta z 1565 roku.

Dialektyka (stgr. διαλεκτική τέχνη, łac. dialectica, ars dialectica, ratio dialectica) – nauka zajmująca się poprawnością argumentacji i refutacji podczas wypowiedzi. Kodyfikuje ona zasady poprawnego rozumowania służące do analizy argumentów potwierdzających lub kwestionujących udowadnianą podczas wypowiedzi tezę. Przez współczesnych autorów niekiedy mylona z logiką[1].

Zasady dialektyki stosuje się do argumentacji w tych dziedzinach ludzkiej działalności, które pozbawione są formalizacji – wówczas, gdy reguły logiki formalnej nie są oczywiste czy obowiązujące. Analizowane przez dialektykę argumenty nie są oparte na nieuniknionej relacji przyczynowo-skutkowej, ale na prawdopodobieństwie. Systematyką oraz zastosowaniem tego typu argumentów i ich przesłanek zajmują się retoryka oraz topika[1].

Za twórców dialektyki uważa się Platona i Arystotelesa[1]. Platon zdefiniował ją jako sztukę odnalezienia i właściwego użycia odpowiedniego do danego problemu argumentu[2]. Dla Platona celem dialektyki było dochodzenie do obiektywnej prawdy[3]. Koncepcję Platona uznał za błędną Arystoteles. Dla niego dialektyka była umiejętnością właściwego wyprowadzenia prawdopodobnych wniosków, które potwierdzają udowadnianą tezę[4]. W ujęciu Arystotelesa dialektyka nie dąży do udowodnienia obiektywnej prawdy, lecz wyjaśnienia rzeczywistości[5]. W następnych wiekach uczeni rozwijali tezy Arystotelesa. Szczególną rolę w dalszym rozwoju dialektyki odegrali Cyceron i Kwintylian[3]. Cyceron uważał dialektykę za najwyższą sztukę i światło nauki – skondensowaną sprawność argumentacji[6]. Święty Augustyn uznał  dialektykę za najważniejszą część wiedzy, disciplina disciplinarum wszelkich nauk[7]. W jego ujęciu dialektyka znajduje szczególne zastosowanie w rozumowaniu odnoszącym się do przedmiotów wiecznych, koniecznych i niezmiennych[8].

W średniowieczu dialektyka została jednym z podstawowych przedmiotów szkolnych, wykładanych w ramach sztuk wyzwolonych. Była składnikiem trivium, obok gramatyki i retoryki. Nauczano jej na podstawie teorii Arystotelesa, przekazanej późniejszym wiekom w pracach Cycerona, Kwintyliana i Boecjusza. Jako podręcznika używano De nuptiis Philologiae et Mercurii Marcjana Kapelli. Do XVIII wieku, w kulturze europejskiej, traktowano ją jako element podstawowego wykształcenia. Uważano ją za autonomiczną dziedziną wiedzy, niezbędną w kształceniu poprawności rozumowania[1].

W historii nauki używano niekiedy terminu dialektyka w innych znaczeniach. W starożytności i średniowieczu niektórzy uczeni stosowali go dla określenia logiki stoików, która w odróżnieniu od logiki Arystotelesa nie jest logiką nazw, lecz logiką systemów wnioskowania. W czasach nowożytnych używano tego terminu w znaczeniu filozoficznym, przyjętym przez Hegla (teoria rzeczywistości jako walki i jedności przeciwieństw), Marksa (teoria rozwoju rzeczywistości jako walki i jedności przeciwieństw) lub Schopenhauera, który utożsamił dialektykę z erystyką. Znaczenia te są kolizyjne ze znaczeniem właściwym, a z punktu widzenia samej dialektyki, są niepoprawne[9].

Inne języki
Afrikaans: Dialektiek
Alemannisch: Dialektik
አማርኛ: ዳያሌክቲክ
العربية: جدلية
aragonés: Dialectica
asturianu: Dialéutica
azərbaycanca: Dialektika
تۆرکجه: دیالکتیک
Bân-lâm-gú: Piān-chèng
башҡортса: Диалектика
беларуская: Дыялектыка
беларуская (тарашкевіца)‎: Дыялектыка
български: Диалектика
Boarisch: Dialektik
bosanski: Dijalektika
brezhoneg: Daelerezh
català: Dialèctica
čeština: Dialektika
Cymraeg: Dilechdid
dansk: Dialektik
Deutsch: Dialektik
eesti: Dialektika
Ελληνικά: Διαλεκτική
English: Dialectic
español: Dialéctica
Esperanto: Dialektiko
euskara: Dialektika
فارسی: دیالکتیک
Fiji Hindi: Dialectic
français: Dialectique
galego: Dialéctica
한국어: 변증법
հայերեն: Դիալեկտիկա
hrvatski: Dijalektika
Ilokano: Dialektiko
Bahasa Indonesia: Dialektik
íslenska: Þrætubók
italiano: Dialettica
עברית: דיאלקטיקה
ქართული: დიალექტიკა
Kiswahili: Upembuzi
kurdî: Diyalektîk
Кыргызча: Диалектика
Latina: Dialectica
latviešu: Dialektika
lietuvių: Dialektika
Limburgs: Dialektiek
Lingua Franca Nova: Dialetica
magyar: Dialektika
македонски: Дијалектика
მარგალური: დიალექტიკა
монгол: Диалектик
မြန်မာဘာသာ: ဒိုင်ယာလက်တစ်
Nederlands: Dialectiek
日本語: 弁証法
нохчийн: Диалектика
norsk: Dialektikk
norsk nynorsk: Dialektikk
occitan: Dialectica
oʻzbekcha/ўзбекча: Dialektika
ਪੰਜਾਬੀ: ਵਿਰੋਧਵਿਕਾਸ
پنجابی: ڈایالیکٹک
Piemontèis: Dialética
português: Dialética
Qaraqalpaqsha: Dialektika
română: Dialectică
русиньскый: Діалектіка
русский: Диалектика
саха тыла: Диалектика
Scots: Dialectic
shqip: Dialektika
Simple English: Dialectic
سنڌي: جدليات
slovenčina: Dialektika
slovenščina: Dialektika
کوردی: دیالێکتیک
српски / srpski: Дијалектика
srpskohrvatski / српскохрватски: Dijalektika
svenska: Dialektik
татарча/tatarça: Диалектика
Türkçe: Diyalektik
українська: Діалектика
اردو: جدلیات
Vahcuengh: Bienhcingqfap
Tiếng Việt: Biện chứng
文言: 辯證法
Winaray: Dialektiko
吴语: 辩证法
ייִדיש: דיאלעקטיק
粵語: 辯證法
中文: 辩证法