Chile

República de Chile
Republika Chile
Flaga Chile
Herb Chile
Flaga Chile Herb Chile
Dewiza: ( hiszp.) Por la razón o la fuerza
(Rozumem lub siłą)
Hymn:
Dulce Patria, recibe los votos
Położenie Chile
Język urzędowy hiszpański
Stolica Santiago
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Michelle Bachelet
Szef rządu prezydent Michelle Bachelet
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
38. na świecie
756 950 km²
1,07%
Liczba ludności (2017)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
65. na świecie
17 789 267 [1]
24 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

277,0 mld [2] USD
15 776 [2] USD
PKB ( PSN) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

334,8 mld [2] dolarów międzynar.
19 067 [2] dolarów międzynar.
Jednostka monetarna peso chilijskie (CLP)
Niepodległość od Hiszpanii
18 września 1810
Religia dominująca rzymski katolicyzm
Strefa czasowa UTC -4 – zima
UTC -3 – lato
Kod ISO 3166 CL
Domena internetowa .cl
Kod samochodowy RCH
Kod samolotowy CC
Kod telefoniczny +56
Mapa Chile

Chile ( hiszp. Chile, [ ˈ t͡ʃ i l e ]), oficjalnie Republika Chile (hiszp. República de Chile, wym. [ r e ˈ p u β l i k a ð e ˈ t͡ʃ i l e ], wymowa  i) – państwo w Ameryce Południowej, ciągnące się długim pasem na zachodnim wybrzeżu kontynentu nad Oceanem Spokojnym. Stolicą Chile jest Santiago. Graniczy z Peru, Boliwią i Argentyną. Do Chile należą liczne wyspy przybrzeżne i wyspy na otwartym oceanie (w sumie ok. 3 tys.): Juan Fernández, Wyspa Wielkanocna (jedna z najbardziej oddalonych od innych wysp i lądów zamieszkana wyspa na świecie), Sala y Gómez, San Ambrosio, San Félix, Chiloé, Campana, Santa Inés, Chonos.

Geografia

 Osobny artykuł: Geografia Chile.
Chile topo es.jpg

Chile położone jest w południowo-zachodniej części Ameryki Południowej i rozciąga się wąskim pasem wzdłuż wybrzeża o długości 4,3 tys. km. Najdalej na północ wysunięty punkt Chile to styk granic Chile, Peru i Boliwii (17°30′S), a na południe przylądek Horn (55°59′S). Rozciągłość równoleżnikowa kraju w najszerszym miejscu wynosi zaledwie 468 km, a w najwęższym 90 km.

Wybrzeże w północnej i środkowej części państwa ma słabo rozwiniętą linię brzegową, natomiast południowa część – bardzo dobrze.

Powierzchnia całkowita kraju: 756 950 km², z czego 748 800 km² to powierzchnia lądu, pozostałe 8150 km² stanowią wody oceaniczne.

Chile uważa, że ma prawo do części Antarktydy o powierzchni 1 236 000 km². Jest to teren sporny z Argentyną.

Całkowita granica lądowa: 6339 km, długość granicy morskiej: 6435 km.

Długość granic z sąsiadującymi państwami:

  • Argentyna 5308 km,
  • Boliwia 860 km,
  • Peru 171 km

Klimat

Region północny (od granicy z Peru do 31°S) charakteryzuje klimat zwrotnikowy wybitnie suchy. Zaznacza się tu wyraźny wpływ zimnego Prądu Peruwiańskiego. Na Pustyni Atakama są miejsca, gdzie deszcz nie spadł od ponad 400 lat. Jedynym źródłem wody są tam mgły i rosy.

W regionie środkowym (31-42°S) panuje klimat podzwrotnikowy morski. Opady dominują w porze zimowej (od maja do lipca). Najcieplejszym miesiącem jest styczeń, najchłodniejszym lipiec.

Na południe od 42°S panuje klimat umiarkowany morski z bardzo wysokimi sumami opadów (1000–3000 mm rocznie, a w rejonie Cieśniny Magellana ok. 5100 mm). Mniejsze opady są na wschodnich stokach Andów Patagońskich.

Najdalej na południe wysunięte krańce Chile znajdują się w strefie klimatu subpolarnego.

Sieć rzeczna

Chile ma bardzo słabo rozwiniętą sieć rzeczną. Jedynym wyjątkiem jest rzeka Loa (440 km) wpadająca do Oceanu Spokojnego, którą wykorzystuje się do irygacji oraz w energetyce.

Najlepiej rozwiniętą sieć rzeczną ma region środkowy, gdzie występują m.in. krótkie rzeki Biobío (380 km) czy Rapel (240 km). Najkrótsze rzeki występują w regionie południowym, ale to one wykorzystywane są w energetyce, ponieważ mają bardzo duże przepływy wody, np. rzeka Baker ma średni przepływ 1500 m³/s.

Gleby

Na północy Chile występują głównie gleby inicjalne i czerwonobure gleby pustynne. W regionach zasolonych ( Salar de Atacama) wykształciły się solończaki. Żyzne gleby aluwialne powstały na równinach stożków napływowych wymagają one jednak nawadniania. W Andach występują głównie gleby górskie, ale i także gleby stepowe powstałe z popiołów wulkanicznych i zawierające duża ilość próchnicy. Najżyźniejsze gleby są w środkowej części kraju – na obszarach górskich brązowe, szarobrązowe oraz czerwonobrązowe i niekiedy cynamonowe. Dla południowej części Chile charakterystyczna jest obecność gleb torfiastych, brunatnych, lokalnie zbielicowanych i kwaśnych gleb leśnych.

Flora

Roślinność Chile

Najuboższa pod względem roślinności jest północ kraju. Brak stałych rzek powoduje, że dominują tu formacje pustynne i półpustynne. W miejscach występowania mgieł pojawiają się kwitnące na żółto i liliowo szczawiki. Znacznie bogatszy jest świat roślinny w środkowym regionie Chile, gdzie przeważa flora śródziemnomorska. W jej skład wchodzą wiecznie zielone krzewy mattoral i espinales oraz rośliny laurowe. Występuje tu również jubea (palma miodowa; Jubaea chilensis) oraz święte drzewo Indian Mapuczów – canelo ( Drimys winteri). W Dolinie Środkowochilijskiej powyżej 1200 m n.p.m. pojawia się cedrzyniec kalifornijski (Calocedrus decurrens), a jeszcze wyżej karłowate buki: Nothofagus antarctica (zwany ñire) i Nothofagus pumilio (zwane lenga). Na obszarach zasobnych w wodę rosną bambusy Chusquea quila, araukarie i Nothofagus. W południowej części Chile do wysokości 500–600 m n.p.m. rosną wiecznie zielone krzewy i drzewa, występuje m.in. lasy waldiwijskie [3], w strefie 500–1000 m n.p.m. – Nothofagus antarctica i Nothofagus pumilio. Dla wysokości 1000–1200 m n.p.m. charakterystyczne są ficroje cyprysowate oraz buki. Na wysokości 1300–1800 m n.p.m. dominuje berberys, powyżej rozciąga się piętro łąk.

Fauna

Obszar Chile należy do zoogeograficznej Krainy Neotropikalnej (Region Chilijsko-Patagoński). Na skalistych wybrzeżach kontynentu i wysp żyją liczne gatunki ptaków. W zaroślach trzciny i kamyszu spotkać można pancerniki – są to pancernik włochaty (Chaetophractus villosus) i pancernik mały (Zaedyus pichiy), żółwie i jaszczury oraz pumę i lisa argentyńskiego (Lycalopex griseus) W lasach górskich występują: dzikie koty pampasowe (Oncifelis colocolo). W Andach żyją także lamy i guanako, a w Patagonii nandu. Niezwykle charakterystycznymi dla Chile gryzoniami są – żyjące głównie w półpustynnym, pokrytym zaroślami ekosystemie zwanym matorral [4]koszatniczki i szynszyleszynszyla duża (Lagidium peruanum) i szynszyla mała (Chinchilla lanigera). Występuje również grizon patagoński (Lyncodon patagonicus) [3].

Do endemicznych gatunków ptaków należą: cęgosterek chilijski (Eulidia yarrellii), krasnogonka długodzioba (Enicognathus leptorhynchus), turko kasztanowaty (Pteroptochos castaneus), turko wąsaty (Pteroptochos megapodius), krytonos białogardły (Scelorchilus albicollis), krytonosek chilijski (Scytalopus fuscus), turniówek rdzaworzytny (Ochetorhynchus melanurus), trzęsiogon pacyficzny (Cinclodes nigrofumosus), ostrogonek duży (Aphrastura masafuerae), koszykarek ciemnosterny (Pseudasthenes humicola), czuprynek wyspowy (Anairetes fernandezianus) oraz przedrzeźniacz chilijski (Mimus thenca) [5]. Z pozostałych ptaków występują np. łabędź czarnoszyi (Cygnus melanocoryphus), sępnik różowogłowy (Cathartes aura) i kondor wielki (Vultur gryphus) [3].

Wybrane Parki Narodowe

Inne języki
Acèh: Chili
Адыгэбзэ: Чили
адыгабзэ: Чили
Afrikaans: Chili
Akan: Chile
Alemannisch: Chile
አማርኛ: ቺሌ
Ænglisc: Cile
Аҧсшәа: Чили
العربية: تشيلي
aragonés: Chile
ܐܪܡܝܐ: ܬܫܝܠܝ
armãneashti: Cile
arpetan: Ch·ili
অসমীয়া: চিলি
asturianu: Chile
Avañe'ẽ: Chíle
авар: Чили
Aymar aru: Chili
azərbaycanca: Çili
تۆرکجه: شیلی
bamanankan: Chile
বাংলা: চিলি
Bahasa Banjar: Cili
Bân-lâm-gú: Chile
Basa Banyumasan: Chile
башҡортса: Чили
беларуская: Чылі
беларуская (тарашкевіца)‎: Чылі
भोजपुरी: चिली
Bikol Central: Tsile
Bislama: Chile
български: Чили
Boarisch: Chile
བོད་ཡིག: ཅི་ལི།
bosanski: Čile
brezhoneg: Chile
буряад: Чили
català: Xile
Чӑвашла: Чили
Cebuano: Chile
čeština: Chile
Chamoru: Chile
Chavacano de Zamboanga: Chile
Chi-Chewa: Chile
chiShona: Chile
chiTumbuka: Chile
corsu: Cile
Cymraeg: Chile
dansk: Chile
davvisámegiella: Chile
Deitsch: Chile
Deutsch: Chile
ދިވެހިބަސް: ޗިލީ
dolnoserbski: Chilska
ཇོང་ཁ: ཅི་ལེ
eesti: Tšiili
Ελληνικά: Χιλή
emiliàn e rumagnòl: Cîl
English: Chile
эрзянь: Чили Мастор
español: Chile
Esperanto: Ĉilio
estremeñu: Chili
euskara: Txile
eʋegbe: Chile
فارسی: شیلی
Fiji Hindi: Chile
føroyskt: Kili
français: Chili
Frysk: Sily
Fulfulde: Ciile
furlan: Cile
Gaeilge: An tSile
Gagauz: Çili
Gàidhlig: An t-Sile
galego: Chile
贛語: 智利
Gĩkũyũ: Chile
گیلکی: شيلي
ગુજરાતી: ચીલી
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐍃𐌷𐌹𐌻𐌴
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: चिली
客家語/Hak-kâ-ngî: Chile
한국어: 칠레
Hausa: Chile
Hawaiʻi: Chile
Հայերեն: Չիլի
हिन्दी: चिली
hornjoserbsce: Chilska
hrvatski: Čile
Ido: Chili
Igbo: Chile
Ilokano: Chile
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: চিলি
Bahasa Indonesia: Chili
interlingua: Chile
Interlingue: Chile
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓯᓕ
Iñupiak: Cili
Ирон: Чили
isiXhosa: IChile
isiZulu: ITshile
íslenska: Síle
italiano: Cile
עברית: צ'ילה
Basa Jawa: Cilé
kalaallisut: Chile
ಕನ್ನಡ: ಚಿಲಿ
Kapampangan: Chile
къарачай-малкъар: Чили
ქართული: ჩილე
kaszëbsczi: Chile
қазақша: Чили
kernowek: Chile
Kinyarwanda: Shili
Kirundi: Chili
Kiswahili: Chile
коми: Чили
Kongo: Chile
Kreyòl ayisyen: Chili
Kurdî: Şîle
Кыргызча: Чили
кырык мары: Чили
Ladino: Chile
лакку: Чилй
лезги: Чили
لۊری شومالی: شیلی
latgaļu: Čile
Latina: Chilia
latviešu: Čīle
Lëtzebuergesch: Chile
lietuvių: Čilė
Ligure: Cile
Limburgs: Chili
lingála: Shíle
Livvinkarjala: Čili
la .lojban.: tciles
Luganda: Chile
lumbaart: Cile
magyar: Chile
मैथिली: चिली
македонски: Чиле
Malagasy: Silia
മലയാളം: ചിലി
Malti: Ċili
Māori: Hiri
मराठी: चिली
მარგალური: ჩილე
مصرى: تشيلى
مازِرونی: شیلی
Bahasa Melayu: Chile
Baso Minangkabau: Chili
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Chile
Mirandés: Chile
мокшень: Чиле
монгол: Чили
Nāhuatl: Chile
Dorerin Naoero: Tsire
Na Vosa Vakaviti: Chile
Nederlands: Chili
Nedersaksies: Chili
नेपाली: चिली
नेपाल भाषा: चिली
日本語: チリ
Napulitano: Cile
нохчийн: Чили
Nordfriisk: Chiile
Norfuk / Pitkern: Chili
norsk: Chile
norsk nynorsk: Chile
Nouormand: Chili
Novial: Chile
occitan: Chile
олык марий: Чили
ଓଡ଼ିଆ: ଚିଲି
Oromoo: Chiilii
oʻzbekcha/ўзбекча: Chili
ਪੰਜਾਬੀ: ਚਿਲੀ
पालि: चिले
Pälzisch: Chile
Pangasinan: Chile
پنجابی: چلی
Papiamentu: Chile
پښتو: چېلي
Patois: Chili
Перем Коми: Чили
ភាសាខ្មែរ: ឈីលី
Picard: Kili
Piemontèis: Cile
Tok Pisin: Sili
Plattdüütsch: Chile
Ποντιακά: Χιλε
português: Chile
Qaraqalpaqsha: Chili
qırımtatarca: Çile
reo tahiti: Tīri
Ripoarisch: Chile
română: Chile
Romani: Chile
rumantsch: Chile
Runa Simi: Chili
русиньскый: Чіле
русский: Чили
саха тыла: Чиили
Gagana Samoa: Shili
संस्कृतम्: चिलि
Sängö: Shilïi
sardu: Cile
Scots: Chile
Seeltersk: Chile
Sesotho: Chile
Sesotho sa Leboa: Chile
Setswana: Chile
shqip: Kilia
sicilianu: Cili
Simple English: Chile
سنڌي: چلي
SiSwati: IShile
slovenčina: Čile
slovenščina: Čile
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Чилє
ślůnski: Czile
Soomaaliga: Jili
کوردی: چیلی
Sranantongo: Sili
српски / srpski: Чиле
srpskohrvatski / српскохрватски: Čile
Basa Sunda: Cilé
suomi: Chile
svenska: Chile
Tagalog: Chile
தமிழ்: சிலி
Taqbaylit: Cili
tarandíne: Cile
татарча/tatarça: Чили
తెలుగు: చిలీ
tetun: Xile
ትግርኛ: ቺሌ
тоҷикӣ: Чили
lea faka-Tonga: Sile
ᏣᎳᎩ: ᏥᎵ
Tsetsêhestâhese: Chile
Tshivenda: Shile
ತುಳು: ಚಿಲಿ
Türkçe: Şili
Türkmençe: Çili
Twi: Chile
тыва дыл: Чили
удмурт: Чили
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: Chili
українська: Чилі
اردو: چلی
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: چىلى
Vahcuengh: Chile
vèneto: Ciłe
vepsän kel’: Čili
Tiếng Việt: Chile
Volapük: Cilän
Võro: Tsiili
walon: Tchili
文言: 智利
West-Vlams: Chili
Winaray: Chile
Wolof: Sili
吴语: 智利
Xitsonga: Chile
ייִדיש: טשילע
Yorùbá: Tsílè
粵語: 智利
Zazaki: Şili
Zeêuws: Chili
žemaitėška: Čilė
中文: 智利
डोटेली: चिली
Kabɩyɛ: Silii