Chińska Republika Ludowa

Ten artykuł dotyczy Chińskiej Republiki Ludowej. Zobacz też: Chiny (ujednoznacznienie).
中华人民共和国
Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó

Chińska Republika Ludowa
Flaga Chińskiej Republiki Ludowej
Godło Chińskiej Republiki Ludowej
Flaga Chińskiej Republiki LudowejGodło Chińskiej Republiki Ludowej
Hymn:
义勇军进行曲
(
Marsz ochotników)
Położenie Chińskiej Republiki Ludowej
KonstytucjaKonstytucja Chińskiej Republiki Ludowej z dnia 4 grudnia 1982
Język urzędowymandaryński[a][b]
StolicaPekin
Ustrój politycznykomunistyczny (de iure)
autorytarny (de facto)
Typ państwarepublika ludowa
Głowa państwaprzewodniczący ChRL Xi Jinping
Zastępca
głowy państwa
wiceprzewodniczący ChRL Wang Qishan
Szef rządupremier Li Keqiang
WicepremierzyHan Zheng
Sun Chunlan
Hu Chunhua
Liu He
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
3. na świecie
9 562 911 [1] km²
270 550 km² (2,82%)
Liczba ludności (2017)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
1. na świecie
1 390 080 000[2]
144 osób/km²
PKB (2017)
 • całkowite 
 • na osobę

12 015 mld[2] USD
8643[2] USD
PKB (PSN) (2017)
 • całkowite 
 • na osobę

23 159 mld[2] dolarów międzynar.
16 660[2] dolarów międzynar.
Jednostka monetarna1 yuan = 10 jiao = 100 fenów (CNY, ¥)
Proklamacja ChRL przez Mao Zedonga1 października 1949
Strefa czasowaUTC +8 (nie ma czasu letniego)
Kod ISO 3166CN
Domena internetowa.cn
Kod samochodowyCHN
Kod samolotowyB
Kod telefoniczny+86
Mapa Chińskiej Republiki Ludowej

Chińska Republika Ludowa, ChRL (chiń. upr.: 中华人民共和国; chiń. trad.: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó, wymowa i), potocznie Chiny (chiń. upr.: 中国; chiń. trad.: 中國; pinyin: Zhōngguó, wymowa i) – państwo w Azji Wschodniej, obejmujące historyczne Chiny (bez Tajwanu) oraz Tybet i inne ziemie w Azji Środkowej zamieszkane w sumie przez 56 grup etnicznych. Chiny to najludniejsze państwo świata o populacji przekraczającej 1,3 mld osób, co stanowi 19,1% populacji światowej. Pod względem powierzchni jest 3. na świecie, a pod względem wielkości gospodarki 2. po USA (pod względem PKB nominalnego), jak i 1. pod względem PKB realnego.

ChRL graniczy z czternastoma państwami. Są to: Afganistan, Bhutan, Indie, Kazachstan, Kirgistan, Korea Północna, Laos, Mjanma, Mongolia, Nepal, Pakistan, Rosja, Tadżykistan, Wietnam. Według konstytucji Chiny są republiką socjalistyczną.

Geografia

 Osobny artykuł: Geografia Chin.
Rzeka Li Jiang
Chiny widziane na mapie satelitarnej

Ukształtowanie powierzchni

Większą część Chin stanowią wyżyny i góry. Niziny zajmują tylko 10% powierzchni kraju, przy czym duża ich część przypada na stepy i pustynie na północy kraju. W północno-wschodniej części kraju leży rozległa Nizina Mandżurska (pow. 350 tys. km²) otoczona górami. Na zachód od niziny ciągnie się Wielki Chingan (wysokość do 2029 m n.p.m.), na północ Mały Chingan i na wschód Góry Wschodniomandżurskie.

Wschodnią część Chin zajmują aluwialne równiny. Nizina Chińska o powierzchni 300 tys. km² leży w dolnym biegu Huang He i dorzeczu Huai He. Znajdują się tam również niziny środkowego i dolnego biegu Jangcy z dużą liczbą jezior.

W południowo-wschodniej części Chin leżą silnie zerodowane Góry Południowochińskie z wysokościami do 2120 m n.p.m.

Na północy kraju wznosi się Wyżyna Mongolska z pustynią Ałaszan oraz Wyżyna Ordos, do której na południu przylega Wyżyna Lessowa – największy w świecie obszar występowania lessów. Równoleżnikowe pasma górskie (głównie góry Qin Ling) oddzielają Wyżynę Lessową od Kotliny Syczuańskiej przechodzącej na południu w Wyżynę Junnan-Kuejczou o charakterystycznej rzeźbie krasowej.

Południowo-zachodnią część kraju zajmuje najwyżej położona wyżyna na ziemi – Wyżyna Tybetańska (o wysokościach 4000–5000 m n.p.m.). Wyżynę te otaczają najwyższe pasma górskie świata – Karakorum (ze szczytem K2 sięgającym 8611 m n.p.m.) oraz Pamir (ze szczytem Kongur Tagh o wysokości 7649 m n.p.m.) od zachodu i Himalaje (z najwyższym szczytem świata Mount Everest sięgającym 8850 m n.p.m.) od południa. Północne obrzeże wyżyny stanowi system górski Kunlun (najwyższy szczyt Ulug Muztag 6973 m n.p.m.) obejmujący liczne pasma górskie (m.in. Ałtyn-Tag) rozdzielone tektonicznymi kotlinami m.in. Kotliną Cajdamską. Na wschodnim krańcu wyżyny ciągną się góry Hengduan Shan (ze szczytem Minya Konka o wysokości 7556 m n.p.m.) rozczłonkowane głębokimi dolinami rzek Saluin, Mekong i Jangcy.

W północno-zachodniej części kraju rozciąga się Sinciang, rozdzielony górami Tienszan na Kotlinę Dżungarską i na Kotlinę Kaszgarską. W obrębie Kotliny Kaszgarskiej znajduje się pustynia Takla Makan i największa depresja Chin – Kotlina Turfańska zniżająca się 154 m p.p.m.

Klimat

Chiny leżą w zasięgu 3 stref klimatycznych: zwrotnikowej (południowe wybrzeża oraz wyspa Hajnan), podzwrotnikowej (zachodnia, środkowa i wschodnia część kraju) oraz umiarkowanej (północne i północno-wschodnie Chiny). Południowo-wschodnia i wschodnia część kraju ma klimat monsunowy z porą deszczową i suchą. W tej części Chin notuje się najwyższe opady wynoszące 700–1000 mm na wybrzeżu Morza Żółtego, 1500–2000 mm na krańcach południowo-wschodnich i 3000 mm na wyspie Hajnan. Średnia temperatura w styczniu jest tu zróżnicowana: –5 °C w Pekinie, +12 do +16 °C na wybrzeżu Morza Południowochińskiego, do +20 °C i powyżej na wyspach południowych. W lipcu temperatura na całym obszarze Chin wschodnich wynosi +25 do +30 °C. W północno-wschodniej części Chin średnia temperatura w styczniu wynosi –30 °C na północy do –10 °C na południu. W lipcu te temperatury wynoszą odpowiednio od +20 do +25 °C, a roczna suma opadów 250–1000 mm. Wewnętrzne i zachodnie obszary kraju mają klimat suchy i kontynentalny. Średnia temperatura w styczniu jest tu zróżnicowana i wynosi od –8 do –26 °C, a w lipcu waha się od +20 do +25 °C (w Kotlinie Kaszgarskiej powyżej +30 °C). Opady poniżej 250 mm. Wyżyna Tybetańska ma klimat chłodny i suchy ze względu na duże wzniesienie nad poziomem morza ze średnią temperaturą w lipcu poniżej +10 °C. Pora deszczowa na całym obszarze Chin występuje w lecie, z największymi opadami w lipcu i sierpniu. W lecie i jesienią do wybrzeży południowo-wschodnich docierają tajfuny z ulewnymi deszczami. Na suchych obszarach zachodu często występują burze pyłowe.

Wody

Większą część Chin odwadniają rzeki należące do zlewiska Oceanu Spokojnego (56,7%). Do zlewiska Oceanu Indyjskiego należy 6,9% powierzchni, a do zlewiska Oceanu Arktycznego należy 0,4%. Reszta (czyli 36% powierzchni) należy do obszarów bezodpływowych. Najgęstsza sieć rzeczna występuje na Nizinie Chińskiej, a najrzadsza na pustynnych terenach zachodniej części kraju. Główne rzeki to Jangcy, Huang He, Xi Jiang, Huai He i Amur (na granicy z Rosją). Na terenie Chin początek biorą i płyną w znacznych odcinkach wielkie rzeki południowej i wschodniej Azji: Indus, Brahmaputra, Mekong i Saluin. Chińskie odcinki tych rzek skupiają 1/3 potencjału hydroenergetycznego Chin. Są one jednak w znikomym stopniu wykorzystywane. Najdłuższą rzeką na obszarach bezodpływowych jest Tarym. Chińskie rzeki są intensywnie wykorzystywane do nawadniania zwłaszcza w środkowych i wschodnich Chinach. We wschodnich Chinach występują katastrofalne powodzie spowodowane dużymi wahaniami stanu wód w rzekach oraz zamuleniem koryt rzecznych. W przeszłości rzeki Niziny Chińskiej często zmieniały swoje koryta.

Zasoby energetyczne chińskich rzek szacuje się na około 680 GW, z czego 40% przypada na dorzecze Jangcy, a 20% Brahmaputry. We wschodnich Chinach biegnie najdłuższy kanał żeglowny na świecie – Wielki Kanał o długości 1782 km. Łączy on Pekin z portem w Hangzhou.

Na obszarze Chin występuje około 700 jezior o powierzchni powyżej 100 km². Najliczniej występują one na nizinie środkowej i w dolnym biegu Jangcy. Największe to Poyang Hu o powierzchni 2700–5100 km², Dongting Hu (około 4000 km²), Hongze Hu i Tai Hu. Są one wykorzystywane jako naturalne zbiorniki retencyjne. Na Wyżynie Tybetańskiej znajdują się jeziora głównie słone (m.in. Kuku-nor i Nam Co). W suchych regionach regionów autonomicznych Sinciang i Mongolia Wewnętrzna słone jeziora głównie o charakterze reliktowym (m.in. Lob-nor, Bosten Hu i Hulun Nur). W północno-wschodnich Chinach, przy granicy z Rosją, duże jezioro Chanka (po chińsku Xingkai Hu). Największe obszary bagienne w Chinach występują na płaskich, źle odwadnianych terenach północno-wschodnich (głównie w widłach rzek Ussuri i Sungari) oraz w południowej części Kotliny Cajdamskiej.

Świat roślinny

Flora Chin jest bardzo bogata i różnorodna. Naturalne zbiorowiska leśne zostały w większości zajęte przez pola uprawne, przez co stanowią one dziś tylko 12% powierzchni kraju. Na północnym wschodzie w Wielkim Chinganie występuje tajga sosnowo-modrzewiowa przechodząca na południe w dębowo-sosnowe lasy mieszane. Na Nizinie Chińskiej naturalna roślinność, jaką były lasy monsunowe, została całkowicie wyniszczona. Na wododziałach zachowały się naturalne lasy liściaste z dębami, wiązami, klonami i jesionami. Na południe od Jangcy znajdują się lasy z drzewami zimozielonymi (m.in. sosny, kuinghamie i cyprysy). W Górach Południowochińskich wiecznie zielone lasy z drzewami tungowymi, kamforowcami, wawrzynami i zaroślami bambusowymi. Na wybrzeżu Morza Południowochińskiego i przybrzeżnych wyspach występują wiecznie zielone lasy zwrotnikowe, bogate w palmy, bambusy, liany i epifity. Wyżyny i kotliny północnych i północno-zachodnich Chin porastają stepy – na wschodzie bujne łąkowe na zachodzie suche z kserofilnymi gatunkami ostnic i bylic. Zachodnią część Mongolii Wewnętrznej oraz Sinciang zajmują półpustynie i pustynie a Wyżyny Tybetańskiej wysokogórskie stepy i pustynie. W chińskich górach zaznacza się piętrowy układ roślinności. W Chinach przetrwało wiele reliktów flory m.in. miłorząb i metasekwoja. Z Chin wywodzi się również wiele roślin użytkowych, takich jak brzoskwinie czy herbata.

Inne języki
адыгабзэ: Китай
Akan: China
Alemannisch: Volksrepublik China
العربية: الصين
অসমীয়া: চীন
авар: Чин
تۆرکجه: چین
bamanankan: China
বাংলা: গণচীন
Bahasa Banjar: Ripublik Rakyat Cina
беларуская: Кітай
беларуская (тарашкевіца)‎: Кітай
भोजपुरी: चीन
Bislama: Jaena
български: Китай
Boarisch: Kina
bosanski: Kina
Chavacano de Zamboanga: China
Chi-Chewa: China
chiShona: China (nyika)
chiTumbuka: China
corsu: China
dansk: Kina
davvisámegiella: Kiinná
ދިވެހިބަސް: ސީނުކަރަ
eesti: Hiina
Ελληνικά: Κίνα
emiliàn e rumagnòl: Cina
English: China
Esperanto: Ĉinio (Ŝtato)
eʋegbe: China
فارسی: چین
Fiji Hindi: China
français: Chine
Frysk: Sina
Fulfulde: Ciina
Gĩkũyũ: China
ગુજરાતી: ચીન
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: चीन
Hausa: Sin
Hawaiʻi: Kina
Հայերեն: Չինաստան
hornjoserbsce: China
hrvatski: Kina
Ilokano: Tsina
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: গণচীন
Bahasa Indonesia: Republik Rakyat Tiongkok
interlingua: China
Interlingue: China
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓴᐃᓇ
Ирон: Китай
isiXhosa: IShayina
isiZulu: IShayina
italiano: Cina
kalaallisut: Kina
къарачай-малкъар: Къытай Халкъ Республика
ქართული: ჩინეთი
कॉशुर / کٲشُر: چیٖن
Kinyarwanda: Ubushinwa
коми: Китай
Kongo: Sina
Kreyòl ayisyen: Chin
kurdî: Çîn
Кыргызча: Кытай
latviešu: Ķīna
Lëtzebuergesch: Volleksrepublik China
Ligure: Cinn-a
Limburgs: China
lingála: Sína
Livvinkarjala: Kitai
lumbaart: Cina
magyar: Kína
മലയാളം: ചൈന
Malti: Ċina
Māori: Haina
मराठी: चीन
მარგალური: ჩინეთი
مصرى: الصين
مازِرونی: چین
Bahasa Melayu: Republik Rakyat China
Baso Minangkabau: Republik Rakyaik Cino
Mirandés: China
мокшень: Китай
монгол: Хятад улс
Nāhuatl: China
Dorerin Naoero: Tsiene
Na Vosa Vakaviti: Jaina (matanitu)
Nedersaksies: Volksrippebliek China
नेपाल भाषा: चीन
Napulitano: Cina
Nordfriisk: China
Norfuk / Pitkern: Shiina
norsk nynorsk: Folkerepublikken Kina
олык марий: Китай
ଓଡ଼ିଆ: ଚୀନ
Oromoo: Chaayinaa
oʻzbekcha/ўзбекча: Xitoy
پنجابی: چین
Papiamentu: China
Перем Коми: Кина
ភាសាខ្មែរ: ចិន
Piemontèis: Cin-a
Plattdüütsch: Volksrepubliek China
Ποντιακά: Κίνα
português: China
Qaraqalpaqsha: Qıtay
qırımtatarca: Çin Halq Cumhuriyeti
reo tahiti: Tinitō
Romani: China
Gagana Samoa: Saina
Sängö: Sînä
sardu: Cina
Sesotho: Tjhaena
Sesotho sa Leboa: Tšhaena
shqip: Kina
sicilianu: Cina
සිංහල: චීනය
سنڌي: چين
SiSwati: IShayina
slovenčina: Čína
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Срѣдинꙗнє
Soomaaliga: Shiinaha
Sranantongo: Sneysa
српски / srpski: Кина
srpskohrvatski / српскохрватски: Kina
suomi: Kiina
svenska: Kina
Tagalog: Tsina
தமிழ்: சீனா
Taqbaylit: Ccinwa
татарча/tatarça: Кытай
తెలుగు: చైనా
tetun: Xina
lea faka-Tonga: Siaina
Türkçe: Çin
Twi: China
тыва дыл: Кыдат
удмурт: Китай
اردو: چین
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
vepsän kel’: Kitai
Tiếng Việt: Trung Quốc
Volapük: Tsyinän
West-Vlams: China
Xitsonga: Chayina
ייִדיש: כינע
डोटेली: चीन देश
ГӀалгӀай: Чинхойче
Kabɩyɛ: Siini
Lingua Franca Nova: Xina