Bydło domowe

Bydło domowe
Bos taurus taurus[1]
Linnaeus, 1758
Bydło domowe rasy holsztyńsko-fryzyjskiej
Bydło domowe rasy holsztyńsko-fryzyjskiej
Systematyka
Domenaeukarionty
Królestwozwierzęta
Gromadassaki
Podgromadażyworodne
Infragromadałożyskowce
Rządparzystokopytne
Rodzinawołowate
Podrodzinabawoły
Rodzajbydło
Gatunektur europejski
Podgatunekbydło domowe
Buhaj rasy Limousine
Na pierwszym planie cielę szkockiej rasy wyżynnej
Krowa rasy Ayrshire
Krowy na pastwisku

Bydło domowe[2][3] (Bos taurus taurus) – udomowiony podgatunek tura europejskiego, zwierzęcia z rodziny wołowatych[4], rzędu parzystokopytnych[5]. Dzikim przodkiem formy udomowionej był tur Bos primigenius[2][6].

Udomawianie nastąpiło w różnych miejscach w różnym czasie, ogólnie biorąc pozostawało w związku z przejściem człowieka do osiadłego trybu życia. Ślady oswojenia bydła odkryto już w kulturze środkowej Mezopotamii sprzed 8000 lat. Początkowo użytkowane na mięso, następnie jako siła robocza. Mleczne użytkowanie bydła nastąpiło znacznie później, m.in. w Grecji ok. 1000 lat p.n.e[7]. Racjonalna hodowla rozwinęła się dopiero na przełomie XVIII i XIX w[3]. Najlepsze wyniki osiągnięto wtedy w Anglii (R. Bakewell, później bracia Colling)[7].

Dorosły samiec bydła w zootechnice określany jest mianem buhaj, stadnik albo byk. Krowa jest to dorosła samica tego gatunku. Potomkiem buhaja i krowy jest cielę. Młode osobniki bydła domowego płci męskiej to byczki albo buhajki. Jałówką zaś jest nazywana młoda samica, do pierwszego ocielenia. Wół to wytrzebiony (pozbawiony operacyjnie jąder) buhaj[8].

Samice osiągają dojrzałość płciową już w wieku ok. 6 miesięcy. Ciąża trwa ok. 280 dni; regułą jest jedno młode w miocie. Cykl płciowy trwa u krów ok. 21 dni. Sama ruja jedną dobę lub nieco dłużej. Bydło domowe używane jest do rozpłodu w wieku 15-20 miesięcy. W rozmnażaniu duże znaczenie ma sztuczne unasiennianie. Porody bliźniacze stanowią ok. 2–4% wszystkich[7]. Samce kastrowane za młodu m.in. dla osiągnięcia wyższej wagi ciała nazywa się wolcami. Długość życia sięga 20 lat, ale wartość hodowlana kończy się w wieku ok. 15 lat. Wiek krów w przybliżeniu szacuje się po pierścieniach przyrostowych na nasadzie rogów, powstających po każdym wycieleniu. Ciężar ciała, zależnie od rasy waha się w granicach od 400 do 1000 kg. Ubarwienie (maść): jednobarwne, płowe, czarne, rudoczerwone, kawowe, niemal białe albo łaciate[3].

Bydło może być hodowane[4][5]:

  • na mięso
  • jako siła robocza
  • w celu uzyskania mleka.

Oprócz tych głównych celów chowu bydła, uzyskuje się z niego również: skóry (podstawowe źródło surowca dla przemysłu garbarskiego), rogi (wyroby galanteryjne i pamiątkarskie), kości (kleje, mączki kostne), obornik (od 1 dużej sztuki ok. 10 t)[7].

Inne języki
Afrikaans: Bees
Alemannisch: Hausrind
አማርኛ: ላም
Ænglisc: Hriðer
العربية: بقرة
aragonés: Bos taurus
armãneashti: Vacâ
অসমীয়া: গৰু
Atikamekw: Toro
авар: ГӀака
azərbaycanca: İnək
تۆرکجه: اینک
bamanankan: Misi
বাংলা: গরু
Bahasa Banjar: Sapi
Bân-lâm-gú: Au-chiu gû
башҡортса: Һыйыр
беларуская: Карова
беларуская (тарашкевіца)‎: Карова
भोजपुरी: गाइ
Bikol Central: Baka
български: Домашно говедо
བོད་ཡིག: གླང་གོག་
bosanski: Domaće govedo
brezhoneg: Bos taurus
буряад: Үхэр
català: Bou
Cebuano: Bos taurus
čeština: Tur domácí
chiShona: Mhou (yemombe)
chiTumbuka: Ng’ombe
corsu: Vacca
Cymraeg: Buwch
dansk: Tamkvæg
Deitsch: Kuh
Deutsch: Hausrind
Diné bizaad: Béégashii
डोटेली: गाई
eesti: Veis
Ελληνικά: Βους ο ταύρος
emiliàn e rumagnòl:
English: Cattle
Esperanto: Bovo
estremeñu: Bos taurus
euskara: Behi
فارسی: گاو
føroyskt: Neyt
français: Bos taurus
Gaeilge:
Gàidhlig:
galego: Vaca
ГӀалгӀай: Етт
گیلکی: گاب
한국어:
հայերեն: Կով
हिन्दी: गाय
hornjoserbsce: Howjado
hrvatski: Domaće govedo
Bahasa Hulontalo: Sapi
Ido: Bovo
Ilokano: Baka
Bahasa Indonesia: Sapi
Iñupiak: Immulivik
isiXhosa: Yenkomo
íslenska: Nautgripur
italiano: Bos taurus
עברית: בקר הבית
Basa Jawa: Sapi
ಕನ್ನಡ: ದನ
қазақша: Сиыр
kernowek: Bugh
Kinyarwanda: Inka
Kiswahili: Ng'ombe
Kreyòl ayisyen: Vach
Кыргызча: Уй
кырык мары: Ышкал
лакку: Оьл
ລາວ: ງົວ
Latina: Bos taurus
latviešu: Liellops
Lëtzebuergesch: Rand
лезги: Кал
lietuvių: Naminis jautis
Ligure: Bos Taurus
Limburgs: Kooj
Lingua Franca Nova: Bove
lumbaart: Bos taurus
magyar: Szarvasmarha
македонски: Домашно говедо
മലയാളം: പശു
मराठी: गाय
Bahasa Melayu: Lembu
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ngù
Mirandés: Baca
мокшень: Тракс
မြန်မာဘာသာ: နွား
Nāhuatl: Cuacuahueh
Nederlands: Rund
नेपाली: गाई
नेपाल भाषा: सा (प्राणी)
日本語: ウシ
нохчийн: Етт
Nordfriisk: Beest
norsk: Storfe
norsk nynorsk: Storfe
Nouormand: Bœu
occitan: Bos taurus
ଓଡ଼ିଆ: ଗାଈ
oʻzbekcha/ўзбекча: Sigir
پنجابی: گاں
Patois: Kiakl
Plattdüütsch: Rindveeh
português: Bos taurus
română: Vacă
Runa Simi: Waaka
русиньскый: Корова
русский: Корова
саха тыла: Ынах
संस्कृतम्: गौः
sardu: Bàca
Scots: Kye
shqip: Lopa
සිංහල: ගවයා
Simple English: Cattle
سنڌي: ڳئون
slovenčina: Tur domáci
slovenščina: Domače govedo
Soomaaliga: Lo'
کوردی: مانگا
Sranantongo: Kawmeti
српски / srpski: Domaće govedo
srpskohrvatski / српскохрватски: Domaće govedo
Basa Sunda: Sapi
suomi: Nauta
svenska: Nötkreatur
Tagalog: Baka
தமிழ்: மாடு
tarandíne: Uéve
татарча/tatarça: Сыер
తెలుగు: పశువు
ไทย: วัว
тоҷикӣ: Гов
ᏣᎳᎩ: ᏩᎧ
ತುಳು: ಪೆತ್ತ
Türkçe: Sığır
Thuɔŋjäŋ: Ɣɔ̈k
українська: Корова
اردو: گائے
Vahcuengh: Cwz
vèneto: Vaca
vepsän kel’: Lehm
Tiếng Việt: Bò nhà
Võro: Tõbras
West-Vlams: Runders
Winaray: Baka
吴语: 家牛
ייִדיש: אקס
粵語:
Zazaki: Naxır
žemaitėška: Karvė
中文: 家牛