Beryl (pierwiastek)

Ten artykuł dotyczy pierwiastka chemicznego. Zobacz też: inne znaczenia.
Beryl
lit ← beryl → bor
Wygląd
stalowoszary
Beryl
Widmo emisyjne berylu
Widmo emisyjne berylu
Ogólne informacje
Nazwa, symbol, l.a.beryl, Be, 4
(łac. beryllium)
Grupa, okres, blok2 (IIA), 2, s
Stopień utlenieniaII
Właściwości metalicznemetal ziem alkalicznych
Właściwości tlenkówamfoteryczne
Masa atomowa9,0121831(5) u[4][a]
Stan skupieniastały
Gęstość1848 kg/m³
Temperatura topnienia1287 °C[1]
Temperatura wrzenia2471 °C[1]
Numer CAS7440-41-7
PubChem5460467[5]
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
warunków normalnych (0 °C, 1013,25 hPa)

Beryl (Be, łac. beryllium) – pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 4, metal należący do drugiej grupy głównej układu okresowego. Pierwiastek stosunkowo rzadko występujący we Wszechświecie, z reguły jako produkt spalacji większych jąder atomowych, które zderzyły się z promieniowaniem kosmicznym. Beryl jest pierwiastkiem dwuwartościowym, naturalnie występującym jedynie w połączeniu z innymi pierwiastkami w minerałach. Ważniejsze kamienie szlachetne zawierające ten pierwiastek to akwamaryn, szmaragd i chryzoberyl.

W postaci wolnej beryl jest twardym, lekkim i kruchym metalem o stalowoszarej barwie. Jego jedynym stabilnym izotopem jest 9Be. Został odkryty przez Louisa Vauquelina w 1798 r.

Dodany jako pierwiastek stopowy do glinu, miedzi, żelaza i niklu, znacznie zmienia ich właściwości fizyczne. Beryl nie tworzy tlenków, chyba że zostanie podgrzany do bardzo wysokich temperatur. Narzędzia wykonane ze stopów berylu z miedzią są twarde, trwałe i nieiskrzące. W zastosowaniach konstrukcyjnych, połączenie wysokiej sztywności, stabilności termicznej, przewodności cieplnej oraz niskiej gęstości (1,85 gęstości wody) czyni beryl materiałem odpowiednim do produkcji podzespołów samolotów, rakiet, statków kosmicznych i satelitów. Ze względu na niską gęstość i masę atomową, pierwiastek ten przepuszcza promienie rentgenowskie oraz innego rodzaju promieniowanie jonizujące. Ze względu na tę właściwość, stanowi najpowszechniejszy materiał do produkcji okien w aparaturze rentgenowskiej oraz komponentów wykorzystywanych do eksperymentów fizyki cząstek elementarnych. Wysoka przewodność cieplna berylu i tlenku berylu doprowadziła ponadto do ich wykorzystania w systemach do zarządzania ciepłem.

Komercyjne wykorzystanie tego pierwiastka wymaga zastosowania odpowiedniego systemu odprowadzenia pyłu oraz sterowania przemysłowego ze względu na toksyczność pyłów zawierających beryl. Pyły te u niektórych ludzi mogą wywołać zagrażającą życiu chorobę alergiczną, zwaną berylozą. Uczulenie na beryl dotyczy około 16% populacji.

Inne języki
Afrikaans: Berillium
አማርኛ: ቤሪሊየም
العربية: بيريليوم
aragonés: Berilio
armãneashti: Beriliu
asturianu: Beriliu
azərbaycanca: Berillium
تۆرکجه: بریلیوم
Bân-lâm-gú: Beryllium
беларуская: Берылій
беларуская (тарашкевіца)‎: Бэрыль (элемэнт)
भोजपुरी: बेरिलियम
български: Берилий
བོད་ཡིག: བེ་རི་ལིམ།
bosanski: Berilij
brezhoneg: Beriliom
català: Beril·li
Чӑвашла: Берилли
Cebuano: Berilio
čeština: Beryllium
chiShona: Beryllium
corsu: Berilliu
Cymraeg: Beriliwm
dansk: Beryllium
Deutsch: Beryllium
eesti: Berüllium
Ελληνικά: Βηρύλλιο
emiliàn e rumagnòl: Berìli
English: Beryllium
español: Berilio
Esperanto: Berilio
euskara: Berilio
فارسی: بریلیم
Fiji Hindi: Beryllium
føroyskt: Beryllium
français: Béryllium
Frysk: Beryllium
furlan: Berili
Gaeilge: Beirilliam
Gaelg: Beryllium
Gàidhlig: Beirilium
galego: Berilio
贛語:
Gĩkũyũ: Beryllium
ગુજરાતી: બેરિલિયમ
客家語/Hak-kâ-ngî: Beryllium
хальмг: Белүр
한국어: 베릴륨
Hawaiʻi: Beryllium
հայերեն: Բերիլիում
हिन्दी: बेरिलियम
hornjoserbsce: Berylium
hrvatski: Berilij
Ido: Berilio
Bahasa Indonesia: Berilium
interlingua: Beryllium
íslenska: Beryllín
italiano: Berillio
עברית: בריליום
Basa Jawa: Bèriliyum
Kabɩyɛ: Bɛrɩlɩyɔm
ქართული: ბერილიუმი
қазақша: Бериллий
Kiswahili: Berili
Kreyòl ayisyen: Berilyòm
kurdî: Berîlyûm
Кыргызча: Бериллий
кырык мары: Бериллий
Latina: Beryllium
latviešu: Berilijs
Lëtzebuergesch: Beryllium
lietuvių: Berilis
Ligure: Berillio
Limburgs: Beryl
lingála: Belilu
Livvinkarjala: Berillium
la .lojban.: jinmrberilo
lumbaart: Berilio
magyar: Berillium
македонски: Берилиум
മലയാളം: ബെറിലിയം
Māori: Konuuku
मराठी: बेरिलियम
Bahasa Melayu: Berilium
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Pì (gĭng-sṳ̆k)
монгол: Берилли
မြန်မာဘာသာ: ဘယ်ရီလီယမ်
Nederlands: Beryllium
नेपाली: बेरिलियम
नेपाल भाषा: बेरिलियम
日本語: ベリリウム
Nordfriisk: Beryllium
norsk: Beryllium
norsk nynorsk: Beryllium
occitan: Berilli
ଓଡ଼ିଆ: ବେରିଲିୟମ
oʻzbekcha/ўзбекча: Berilliy
ਪੰਜਾਬੀ: ਬੇਰਿਲੀਅਮ
پنجابی: بیریلیم
Papiamentu: Beryllio
ភាសាខ្មែរ: បេរីល្យូម
Piemontèis: Berili
Plattdüütsch: Beryllium
português: Berílio
română: Beriliu
Runa Simi: Berilyu
русский: Бериллий
саха тыла: Бериллиум
संस्कृतम्: बेरिलियम्
Scots: Beryllium
Seeltersk: Beryllium
shqip: Beriliumi
sicilianu: Birìlliu
Simple English: Beryllium
slovenčina: Berýlium
slovenščina: Berilij
Soomaaliga: Beriiliyaam
کوردی: بێریلیۆم
српски / srpski: Берилијум
srpskohrvatski / српскохрватски: Berilijum
Basa Sunda: Bérilium
suomi: Beryllium
svenska: Beryllium
Tagalog: Berilyo
татарча/tatarça: Бериллий
తెలుగు: బెరీలియం
ᏣᎳᎩ: ᏇᎵᎵᎥᎻ
Türkçe: Berilyum
українська: Берилій
اردو: بیریلیم
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: بېرىللىي
vepsän kel’: Berillii
Tiếng Việt: Berili
文言:
Winaray: Berilyo
吴语:
ייִדיש: בעריליום
粵語:
中文: