Balet

Balet „Dziadek do orzechów”
Przedstawienie baletu przed Henrykiem III w Luwrze
Wacław Niżyński w Talizmanie, 1909

Termin balet ma kilka powiązanych z sobą znaczeń:

  • rodzaj widowiska teatralnego, w którym głównym środkiem wyrazu jest taniec, wykonywany przez tancerzy według choreografii z towarzyszeniem muzyki, na tle dekoracji;
  • zespół baletowy (na przykład balet Teatru Wielkiego, od 29 kwietnia 2009 roku Polski Balet Narodowy[1]);
  • utwór muzyczny napisany specjalnie dla widowiska baletowego;
  • całokształt sztuki baletowej danej epoki lub kraju (na przykład: balet romantyczny, balet polski).

Historia baletu

Balet powstał z renesansowych maskarad karnawałowych i z triumfów, popularnych we Włoszech, które przerodziły się w widowiska dworskie, złożone z recytacji, śpiewu, muzyki, pantomimy i tańca. Od początku XV w. krystalizuje się specyficzny styl włoski, a jego najwybitniejszymi przedstawicielem jest Domenico da Piacenza i jego dwaj uczniowie: Antonio Cornazzano i Guglielmo Ebreo. Ten ostatni wydał Rozprawę o sztuce tańca. W 1489 roku w Tortonie odbył się ślub księcia Mediolanu, Galeazzo Viscontiego z Izabellą Aragońską. Z tej okazji Bergonzio di Botta przygotował dla dworu uroczyste interludium oparte na temacie wyprawy Jazona i Argonautów po złote runo. Można uznać to przedstawienie za pierwsze widowisko baletowe.

Na dwór francuski balet zawitał dzięki Katarzynie Medycejskiej. Za pierwsze widowisko baletowe uznaje się wystawione przez nią w 1581 Ballet comique de la Reyne (Komiczny Balet Królowej). Przymiotnik „komiczny” oznaczał wówczas element dramatyczny, rozwijający jeden temat. Reżyserem widowiska był Baltazarino di Belgioioso.

Między XVI a XVII w. balet przybrał formę widowiska o treści mitologicznej, wykonywanego przez dworzan. W XVIII w. powstała opera baletowa, w której przeważały nad partiami śpiewanymi partie tańczone, wykonywane przez zawodowych tancerzy (Marie Camargo, G. i A. Vestris). Przełomową datą w kształtowaniu się baletu zawodowego był rok 1661, kiedy to Ludwik XIV założył Narodową Akademię Muzyki i Tańca. Oderwanie się baletu od opery nastąpiło głównie dzięki działalności J.G. Noverre’a, który w 2 połowie XVIII w. stworzył ballet d’action (balet z akcją). Inni reformatorzy działający we Włoszech (S. Viganò, C. Blasis) ukształtowali podstawy stylu romantycznego.

W 1832 choreograf Filippo Taglioni stworzył pierwszy balet romantyczny Sylfida. Głównym dziełem epoki stał się inny balet, Giselle. Dominował wtedy głównie taniec kobiecy. Za największe primabaleriny epoki uznano: Marię Taglioni, Carlottę Grisi i Fanny Elssler, a za największego tancerza i choreografa Julesa Perrota.

W drugiej połowie XIX wieku nowym centrum sztuki baletowej stała się Rosja. Marius Petipa stworzył tam nowy gatunek – balet-divertissement, klasyczny dziś typ baletu o numerowej budowie, do jakich należą m.in. w jego choreografii: Śpiąca królewna (1890) i Jezioro łabędzie (1895, częściowo, gdyż akty romantyczne, tj. II i IV, są autorstwa Lwa Iwanowa), oba z muzyką Piotra Czajkowskiego.

Przeciw zrutynizowaniu tańca baletowego wystąpiła na początku XX w. Isadora Duncan. Skostniałe schematy tradycyjnego baletu zreformował Michaił Fokin w swych choreografiach Ognistego ptaka i Pietruszki do muzyki I. Strawińskiego, wystawionych przez zespół Ballets Russes. Najwybitniejszymi tancerzami tamtej epoki byli: Matylda Krzesińska, Anna Pawłowa, Tamara Karsawina i Wacław Niżyński - także utalentowany choreograf. W drugiej połowie XX w. duże znaczenie dla rozwoju baletu współczesnego miała twórczość m.in: G. Balanchine'a, F. Ashtona, J. Cranko, M. Béjarta, K. MacMillana, R. Petit czy J. Neumeiera.

Inne języki
Afrikaans: Ballet
Alemannisch: Ballett
العربية: باليه
অসমীয়া: বেলে নৃত্য
asturianu: Ballet
azərbaycanca: Balet
বাংলা: ব্যালে
Bân-lâm-gú: Pa-lé-bú
башҡортса: Балет
беларуская: Балет
беларуская (тарашкевіца)‎: Балет
български: Балет
bosanski: Balet
brezhoneg: Barrez
català: Ballet
Чӑвашла: Балет
čeština: Balet
Chavacano de Zamboanga: Ballet
Cymraeg: Bale
dansk: Ballet
Deutsch: Ballett
eesti: Ballett
Ελληνικά: Μπαλέτο
English: Ballet
español: Ballet
Esperanto: Baleto
euskara: Ballet
فارسی: باله (رقص)
français: Ballet
Frysk: Ballet
galego: Ballet
贛語: 芭蕾
한국어: 발레
Հայերեն: Բալետ
हिन्दी: बैले
hrvatski: Balet
Ido: Baleto
Bahasa Indonesia: Balet
Interlingue: Ballette
italiano: Balletto
עברית: בלט
Basa Jawa: Balèt
ქართული: ბალეტი
қазақша: Балет
Кыргызча: Балет
Latina: Ballatio
latviešu: Balets
lietuvių: Baletas
magyar: Balett
македонски: Балет
മലയാളം: ബാലെ
Bahasa Melayu: Balet
Nederlands: Ballet
नेपाल भाषा: ब्याले
日本語: バレエ
norsk: Ballett
norsk nynorsk: Ballett
Novial: Balete
oʻzbekcha/ўзбекча: Balet
ਪੰਜਾਬੀ: ਬੈਲੇ
Patois: Bale
português: Balé
română: Balet
русский: Балет
Scots: Ballet
shqip: Baleti
Simple English: Ballet
slovenčina: Balet
slovenščina: Balet
српски / srpski: Балет
srpskohrvatski / српскохрватски: Balet
Basa Sunda: Tari Balèt
suomi: Baletti
svenska: Balett
Tagalog: Ballet
தமிழ்: பாலே
татарча/tatarça: Balet
тоҷикӣ: Балет
Türkçe: Bale
українська: Балет
Tiếng Việt: Múa Ba Lê
Winaray: Ballet
粵語: 芭蕾
Zazaki: Bale
中文: 芭蕾舞