Azja

Ten artykuł dotyczy części świata. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Azja
Ilustracja
Mozaika zdjęć satelitarnych Azji (z wyciętym oceanem)
PaństwoPaństwa Azji
Powierzchnia44,6×106 km²
Miejscowościnajwiększe aglomeracje na kontynencie[1]:
Seul-Incheon, Szanghaj, Karaczi, Pekin, Guangzhou-Foshan, Mumbaj
Wysokośćmax: 8848 m n.p.m., Mount Everest;
min: 422 m p.p.m., Morze Martwe
Rodzaj obiektukontynent (nieściśle)
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Azja
Azja
Ziemia45°N 90°E/45°N 90°E/90,000000
Państwa Azji (niektóre położone na wyspach poza szelfem kontynentalnym)Państwa Azji (niektóre położone na wyspach poza szelfem kontynentalnym)

Azja (gr. Ἀσία Asía, łac. Asia) – część świata, razem z Europą tworząca Eurazję, największy kontynent na Ziemi. Z powodów historycznych i kulturowych sama Azja bywa również nazywana kontynentem (zob. alternatywne listy kontynentów). Nazywana jest często kontynentem wielkich kontrastów geograficznych.

Sąsiaduje z Europą od zachodu, Afryką od południowego zachodu, Oceanem Indyjskim i Australią od południowego wschodu oraz Pacyfikiem od wschodu. Dokładny przebieg zachodniej granicy geograficznej przedstawiony jest w haśle granica Europa-Azja.

Obszar Azji to 44,6 mln km² powierzchni lądów, co stanowi około 30% powierzchni wszystkich lądów. Ma charakter wyżynno – górski (wyżyny stanowią 75% powierzchni tego kontynentu – średnia wysokość Azji stanowi prawie 1000 m n.p.m.). Azję zamieszkuje 4.5 mld ludzi (dane z 2015 roku), co stanowi 60% ludności świata.

Skrajnym punktem na północy jest przylądek Czeluskin (77°43′N), na południu przylądek Piai (1°16′N), na zachodzie zaś przylądek Baba (26°05′E), a na wschodzie przylądek Dieżniowa (169°40′W). Rozciągłość równoleżnikowa równa jest około 8600 km, zaś rozciągłość południkowa 8400 km. Linia brzegowa, wraz z wyspami, wynosi powyżej 70 000 km długości[2].

Nazwa

Nazwa kontynentu trafiła do języka polskiego z języka greckiego za pośrednictwem łaciny. Co do pierwotnego źródła nazwy brak jest pewności. Wskazywane są zarówno powiązania z asyryjskim assu znaczącym wstający (o słońcu)[3], akadyjskim aṣû tj. wejściem, miejscem jasnym, krajem wschodu, anatolijską nazwą federacji 22 państw Assuwa, greckim słowem asis oznaczającym namuł rzeczny.

Początkowo nazwa ta odnosiła się jedynie do Azji Mniejszej. Około 450 r. p.n.e. odróżniono Azję Właściwą od Azji Mniejszej. Azja (Asja) była imieniem nimfy okeanidy w mitologii greckiej[4]. Tak również nazywano i rodzaj żyta. Prawdopodobne jest również, że nazwa „Azja” pochodzi od greckiego określenia Asios leimon (dosł. łęg azyjski). Asios utworzone byłoby od greckiego asis, oznaczającego muł rzeczny. Wymieniony łęg azyjski leżał u ujścia rzeki Kaistru w pobliżu Efezu, a więc w Azji Mniejszej. Z chwilą podboju Azji Mniejszej przez Persów Grecy nazwali Azją obszary leżące na wschód od Morza Egejskiego. Dopiero później nazwą tą objęto cały kontynent[5].

Inne języki
Acèh: Asia
Адыгэбзэ: Азиэ
адыгабзэ: Азие
Afrikaans: Asië
Akan: Ehyia
Alemannisch: Asien
አማርኛ: እስያ
Ænglisc: Asia
العربية: آسيا
aragonés: Asia
armãneashti: Asia
arpetan: Asia
অসমীয়া: এছিয়া
asturianu: Asia
Avañe'ẽ: Ásia
авар: Азия
Aymar aru: Asya
azərbaycanca: Asiya
تۆرکجه: آسیا
bamanankan: Asia
বাংলা: এশিয়া
Bahasa Banjar: Asia
Bân-lâm-gú: A-chiu
Basa Banyumasan: Asia
башҡортса: Азия
беларуская: Азія
беларуская (тарашкевіца)‎: Азія
भोजपुरी: एशिया
Bikol Central: Asya
Bislama: Esia
български: Азия
Boarisch: Asien
བོད་ཡིག: ཨེ་ཤེ་ཡ།
bosanski: Azija
brezhoneg: Azia
буряад: Ази
català: Àsia
Чӑвашла: Ази
Cebuano: Asya
čeština: Asie
Chavacano de Zamboanga: Asia
Chi-Chewa: Asia
chiShona: Asia
chiTumbuka: Asia
corsu: Asia
Cymraeg: Asia
dansk: Asien
davvisámegiella: Ásia
Deitsch: Asie
Deutsch: Asien
Diné bizaad: (*"asia")
dolnoserbski: Azija
eesti: Aasia
Ελληνικά: Ασία
English: Asia
эрзянь: Азия Мастор
español: Asia
Esperanto: Azio
estremeñu: Ásia
euskara: Asia
فارسی: آسیا
Fiji Hindi: Asia
føroyskt: Asia
français: Asie
Frysk: Aazje
Fulfulde: Aasiya
furlan: Asie
Gaeilge: An Áise
Gaelg: Yn Aishey
Gagauz: Aziya
Gàidhlig: Àisia
galego: Asia
贛語: 亞洲
گیلکی: آسیا
ગુજરાતી: એશિયા
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌰𐍃𐌹𐌰
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: आशिया खंड
客家語/Hak-kâ-ngî: Â-chû
хальмг: Азия
한국어: 아시아
Hausa: Asiya
Hawaiʻi: ‘Ākia
Հայերեն: Ասիա
हिन्दी: एशिया
hornjoserbsce: Azija
hrvatski: Azija
Ido: Azia
Igbo: Asia
Ilokano: Asia
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: এশিয়া
Bahasa Indonesia: Asia
interlingua: Asia
Interlingue: Asia
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᐊᓰᐊ
Ирон: Ази
isiXhosa: I-Eshiya
isiZulu: I-Eshiya
íslenska: Asía
italiano: Asia
עברית: אסיה
Basa Jawa: Asia
kalaallisut: Asia
ಕನ್ನಡ: ಏಷ್ಯಾ
Kapampangan: Asia
къарачай-малкъар: Азия
ქართული: აზია
कॉशुर / کٲشُر: ایشیا
kaszëbsczi: Azëjô
қазақша: Азия
kernowek: Asi
Kinyarwanda: Aziya
Kiswahili: Asia
коми: Азия
Kongo: Azia
Kreyòl ayisyen: Azi
kurdî: Asya
Кыргызча: Азия
кырык мары: Ази
Ladino: Asya
лезги: Азия
ລາວ: ອາຊີ
لۊری شومالی: آسیا
latgaļu: Azeja
Latina: Asia
latviešu: Āzija
Lëtzebuergesch: Asien
lietuvių: Azija
Ligure: Asia
Limburgs: Azië
lingála: Azía
Livvinkarjala: Aazii
la .lojban.: zdotu'a
Luganda: Asia
lumbaart: Asia
magyar: Ázsia
मैथिली: एसिया
македонски: Азија
Malagasy: Azia
മലയാളം: ഏഷ്യ
Malti: Asja
Māori: Āhia
मराठी: आशिया
მარგალური: აზია
مصرى: اسيا
مازِرونی: آسیا
Bahasa Melayu: Asia
Baso Minangkabau: Asia
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ā-ciŭ
Mirandés: Ásia
мокшень: Азия
монгол: Ази
မြန်မာဘာသာ: အာရှ
Nāhuatl: Asia
Dorerin Naoero: Eija
Nederlands: Azië
Nedersaksies: Azie
नेपाली: एसिया
नेपाल भाषा: एसिया
日本語: アジア
Napulitano: Asia
нохчийн: Ази
Nordfriisk: Aasien
Norfuk / Pitkern: Asya
norsk: Asia
norsk nynorsk: Asia
Nouormand: Âsie
Novial: Asia
occitan: Asia
олык марий: Азий
ଓଡ଼ିଆ: ଏସିଆ
Oromoo: Eeshiyaa
Oshiwambo: Asia
oʻzbekcha/ўзбекча: Osiyo
ਪੰਜਾਬੀ: ਏਸ਼ੀਆ
Pälzisch: Asie
Pangasinan: Asia
پنجابی: ایشیا
Papiamentu: Asia
پښتو: آسيا
Patois: Ieja
Перем Коми: Азия
ភាសាខ្មែរ: អាស៊ី
Picard: Asie
Piemontèis: Asia
Tok Pisin: Esia
Plattdüütsch: Asien
Ποντιακά: Ασίαν
português: Ásia
Qaraqalpaqsha: Aziya
qırımtatarca: Asiya
reo tahiti: ’Ātia
română: Asia
Romani: Asia
rumantsch: Asia
Runa Simi: Asya
русиньскый: Азія
русский: Азия
саха тыла: Азия
Gagana Samoa: Asia
संस्कृतम्: जम्बुद्वीपः
Sängö: Asie
sardu: Asia
Scots: Asie
Seeltersk: Asien
Sesotho: Asia
Sesotho sa Leboa: Asia
shqip: Azia
sicilianu: Asia
සිංහල: ආසියාව
Simple English: Asia
سنڌي: ايشيا
slovenčina: Ázia
slovenščina: Azija
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Асїꙗ
ślůnski: Azyjo
Soomaaliga: Aasiya
کوردی: ئاسیا
Sranantongo: Asi (doti)
српски / srpski: Азија
srpskohrvatski / српскохрватски: Azija
Basa Sunda: Asia
suomi: Aasia
svenska: Asien
Tagalog: Asya
தமிழ்: ஆசியா
Taqbaylit: Asya
tarandíne: Asie
татарча/tatarça: Азия
తెలుగు: ఆసియా
tetun: Ázia
тоҷикӣ: Осиё
lea faka-Tonga: ʻĒsia
Tsetsêhestâhese: Asia
ತುಳು: ಏಷ್ಯಾ
Türkçe: Asya
Türkmençe: Aziýa
тыва дыл: Азия
удмурт: Азия
українська: Азія
اردو: ایشیا
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ئاسىيا
Vahcuengh: Yacouh
vèneto: Axia
vepsän kel’: Azii
Tiếng Việt: Châu Á
Volapük: Siyop
Võro: Aasia
walon: Azeye
文言: 亞細亞洲
West-Vlams: Azië
Winaray: Asya
Wolof: Asi
吴语: 亚洲
Xitsonga: Axiya
ייִדיש: אזיע
Yorùbá: Ásíà
粵語: 亞洲
Zazaki: Asya
Zeêuws: Azië
žemaitėška: Azėjė
中文: 亚洲
डोटेली: एसिया
ГӀалгӀай: Ази
Lingua Franca Nova: Asia