Autobiografia

Ten artykuł dotyczy gatunku literackiego. Zobacz też: Autobiografia — utwór grupy Perfect.
Okładka pierwszego wydania autobiografii Benjamina Franklina z roku 1793

Autobiografia – (gr. autós = sam + bíos = życie + gráphō = piszę; ang. autobiography, fr. autobiographie, niem. Autobiographie) – utwór piśmienniczy, którego tematem jest własne życie autora, jego koleje losów i czyny, zdarzenia, których był świadkiem, doświadczenia, które nabywał, ewolucja zapatrywań i postawy wobec świata. Innymi słowy: biografia jakiejś osoby (całościowa lub fragmentaryczna) przez nią samą napisana.

Specyfika gatunku

Gatunek autobiografii zaliczany jest do obszaru literatury niefikcjonalnej, wewnętrznie zróżnicowanego na literaturę faktu, literaturę dokumentu osobistego oraz esej[1]. W polskim literaturoznawstwie autobiografię utożsamia się najczęściej z literaturą dokumentu osobistego. Termin ten ukuł Roman Zimand, który objął nim cały obszar pisarstwa autobiograficznego we wszystkich jego gatunkowych odmianach, w tym dzienniki, wspomnienia, pamiętniki, autobiografie, formy epistolarne[2].

Postawy autobiograficzne

Dwie zasadnicze postawy, jakie wyróżnia się w obrębie utworów autobiograficznych, to: 1. postawa świadectwa (ekstrawertywna) zbliżająca utwór autobiograficzny do literatury faktu i której odpowiadają zapisy skoncentrowane na opisie świata zewnętrznego – innych ludzi, zdarzeń historycznych, realiów itp. (najwyraźniejsza we wspomnieniach i pamiętnikach); 2. postawa wyznania (introwertywna) charakteryzująca tzw. intymistykę, w której świat przedstawiony jest przede wszystkim scenerią przeżyć wewnętrznych „ja”, tłem dla jego doznań, autorefleksji, przemyśleń (dostrzegalna zwłaszcza w dziennikach intymnych i niektórych typach listu).

Małgorzata Czermińska, znawczyni zagadnienia i autorka licznych prac poświęconych autobiografii, wyróżniła dodatkowo trzecią postawę autobiograficzną: postawę wyzwania, która zwrócona jest w stronę „ty”, tzn. w stronę czytelnika, który zostaje wciągnięty w sam tok tworzącego się tekstu i tym samym wysunięty w utworze na pierwszy plan. Badaczka wiąże pojawienie się tego typu postawy z dwudziestowiecznymi prądami traktującymi dzieło sztuki jako całość otwartą, a także z zapoczątkowanym przez André Gide'a obyczajem publikacji dziennika za życia autora. Za pierwszy utwór, w którym postawa wyzwania zajęła pozycję dominującą, autorka uznaje Dziennik Witolda Gombrowicza[3].

Pakt autobiograficzny

Nieco inną propozycję rozumienia pojęcia autobiografii wysuwa francuski badacz zjawiska Philippe Lejeune. Sformułowana przez niego podstawowa definicja brzmi: „retrospektywna opowieść prozą, gdzie rzeczywista osoba przedstawia swoje życie, akcentując swoje jednostkowe losy, a zwłaszcza dzieje swej osobowości”[4]. Autobiografią jest zatem każde dzieło spełniające następujące kryteria: 1. forma językowa (opowieść, proza); 2. temat (losy jednostki, historia osobowości), 3. sytuacja autora (tożsamość autora, którego nazwisko odsyła do rzeczywistej osoby, z narratorem), 4. status narratora (jego tożsamość z głównym bohaterem, retrospektywna wizja opowiadania). Tym samym Lejeune klasyfikuje gatunki niespełniające łącznie owych warunków jako gatunki pokrewne – wśród nich znajdują się m.in. pamiętniki, biografia, powieść osobista, poemat autobiograficzny, dziennik intymny, autoportret lub esej.

Za warunek nadrzędny, a zarazem cechę konstytutywną autobiografii, Lejeune uznaje tożsamość autora, narratora oraz głównego bohatera tekstu. Z owego warunku badacz wywodzi pojęcie paktu autobiograficznego, który w autobiografii z reguły współwystępuje z paktem referencjalnym, będącym niezbędną umową zawieraną pomiędzy autorem a czytelnikiem i zakładającą mówienie prawdy[5].

Inne języki
Afrikaans: Outobiografie
Alemannisch: Autobiografie
العربية: ترجمة ذاتية
asturianu: Autobiografía
azərbaycanca: Avtobioqrafiya
Bân-lâm-gú: Chū-toān
беларуская: Аўтабіяграфія
български: Автобиография
bosanski: Autobiografija
brezhoneg: Emvuhezskrid
català: Autobiografia
čeština: Autobiografie
Cymraeg: Hunangofiant
Deutsch: Autobiografie
Ελληνικά: Αυτοβιογραφία
English: Autobiography
español: Autobiografía
Esperanto: Aŭtobiografio
euskara: Autobiografia
français: Autobiographie
Gàidhlig: Fèin-eachdraidh
ગુજરાતી: આત્મકથા
한국어: 자서전
हिन्दी: आत्मकथा
hrvatski: Autobiografija
Bahasa Indonesia: Autobiografi
interlingua: Autobiographia
íslenska: Sjálfsævisaga
italiano: Autobiografia
Кыргызча: Автобиография
latviešu: Autobiogrāfija
Lëtzebuergesch: Autobiographie
lietuvių: Autobiografija
македонски: Автобиографија
മലയാളം: ആത്മകഥ
Bahasa Melayu: Autobiografi
Nederlands: Autobiografie
日本語: 自伝
norsk nynorsk: Sjølvbiografi
ਪੰਜਾਬੀ: ਸਵੈਜੀਵਨੀ
português: Autobiografia
română: Autobiografie
Simple English: Autobiography
slovenčina: Autobiografia
slovenščina: Avtobiografija
српски / srpski: Аутобиографија
srpskohrvatski / српскохрватски: Autobiografija
தமிழ்: சுயசரிதை
татарча/tatarça: Тәрҗемәи хәл
Türkçe: Otobiyografi
українська: Автобіографія
اردو: خود نوشت
Tiếng Việt: Tự truyện
中文: 自传