Aspazja

Zobacz też: inne znaczenia.
Marmurowa herma w Muzeum Watykańskim z imieniem Aspazji na podstawie. Odkryta w 1777 r., jest rzymską kopią oryginału pochodzącego z V w. p.n.e. i może przedstawiać jej stelę nagrobną.

Aspazja (gr. Ἀσπασία, ur. ok. 470[1][2] – zm. ok. 400 p.n.e.[1][3]) – mieszkanka Miletu, która zasłynęła swym związkiem z ateńskim mężem stanu – Peryklesem[4]. Według niektórych autorów była jego żoną[5]

Niewiele wiadomo o szczegółach jej życia. Większą część dorosłych lat spędziła w Atenach, prawdopodobnie wywierając wpływ na Peryklesa i ateńską politykę. Jest o niej mowa w dziełach Platona, Arystofanesa, Ksenofonta i innych autorów tego czasu.

Starożytni pisarze wspominają również, że Aspazja prowadziła dom publiczny i sama była nierządnicą, jednakże współcześni naukowcy kwestionują te relacje, które miałyby pochodzić od komediopisarzy zainteresowanych zniesławianiem Peryklesa[6]. Niektórzy badacze kwestionują nawet historyczną tradycję, zgodnie z którą miała być ona heterą albo kurtyzaną. Zasugerowali, że w rzeczywistości mogła być żoną Peryklesa[7]. Aspazja miała z Peryklesem syna, Peryklesa Młodszego, który później, będąc strategiem w armii greckiej, został stracony po bitwie pod Arginuzami. Przyjmuje się, że po śmierci Peryklesa Starszego została kurtyzaną Lizyklesa, innego ateńskiego dowódcy i męża stanu.

Życiorys

Pochodzenie i młodość

Aspazja urodziła się w Milecie, jońskim mieście w Azji Mniejszej (dzisiejsza prowincja Aydın w Turcji). Niewiele wiadomo o jej pochodzeniu. Jej ojciec miał na imię Aksjochos, a rodzina musiała być dobrze sytuowana, gdyż tylko zamożni ludzie byli w stanie ponieść koszty świetnego wykształcenia, które odebrała. Niektóre źródła starożytne podają, że będąc jeńcem Karyjczyków, stała się niewolnicą, jednakże na ogół wypowiedzi te uznaje się za fałszywe[8][9].

Nie wiadomo, z jakiego powodu po raz pierwszy przybyła do Aten. Odkrycie pochodzącej z IV w. inskrypcji nagrobnej, która wspomina o Aksjochosie i Aspazji, skłoniło historyka Petera K. Bicknella do podjęcia próby ustalenia pochodzenia rodziny Aspazji i jej ateńskich krewnych. Jego teoria łączy ją z Alcybiadesem II, który będąc ostracyzmowanym z Aten w 460 r. p.n.e., mógł przebywać na wygnaniu w Milecie[1]. Bicknell przypuszcza, że w następstwie wygnania, starszy Alcybiades przybył do Miletu, gdzie poślubił córkę niejakiego Aksjochosa. Alcybiades najwyraźniej powrócił do Aten, zabierając ze sobą nową żonę i jej młodszą siostrę – Aspazję. Bicknell utrzymuje, że pierwsze dziecko pochodzące z tego małżeństwa miało na imię Aksjochos (wuj słynnego Alcybiadesa), a drugie Aspazjos. Ponadto twierdzi, że Perykles poznał Aspazję, gdyż był blisko związany z domem Alcybiadesa[10].

Życie w Atenach

Jean-Léon Gérôme (1824–1904): Sokrates szukający Alcybiadesa w domu Aspazji, 1861.

Według podawanych w wątpliwość wypowiedzi starożytnych pisarzy i niektórych współczesnych uczonych, w Atenach Aspazja została heterą i prawdopodobnie prowadziła dom publiczny[7][11][12]. Hetery były profesjonalnymi wysokiej klasy towarzyszkami, jak również kurtyzanami. Oprócz dbania o własną urodę różniło je od większości ateńskich kobiet to, że były wykształcone (często na wysokim poziomie, tak jak w przypadku Aspazji), niezależne i płaciły podatki[13][14]. Przypominały kobiety wyzwolone, a Aspazja, która w ateńskim społeczeństwie stała się wyrazistą postacią, prawdopodobnie była tego najlepszym przykładem[13][15]. Według Plutarcha, Aspazja była porównywana z Targelią, kolejną sławną starożytną jońską heterą[16].

Będąc cudzoziemką i być może heterą, Aspazja była wolna od prawnych ograniczeń, które tradycyjnie zamykały zamężne kobiety w ich domach, tym samym mogła uczestniczyć w życiu publicznym miasta. We wczesnych latach czterdziestych V w. została kochanką ateńskiego męża stanu Peryklesa. Po tym, jak (ok. 445 r. p.n.e.) rozwiódł się ze swą pierwszą żoną, Aspazja żyła z Peryklesem, jednakże jej status małżeński pozostaje dyskusyjny[17][18]. Ich syn, Perykles Młodszy, musiał narodzić się przed 440 r. p.n.e. Aspazja musiała być stosunkowo młoda, skoro ok. 428 r. p.n.e. była w stanie urodzić dziecko Lizyklesowi[19].

W kręgach społecznych Aspazja była bardziej znana jako zdolny rozmówca i doradca aniżeli obiekt pożądania[12]. Plutarch opisywał jej dom jako intelektualne centrum Aten, przyciągające najwybitniejszych pisarzy i myślicieli, w tym filozofa Sokratesa. Biograf pisze, że pomimo niemoralnego życia Aspazji, ateńscy mężczyźni przyprowadzali swoje żony, aby usłyszały jej konwersację[20][16][21].

Osobiste i publiczne ataki

Wysoka pozycja Peryklesa, Aspazji i ich przyjaciół nie gwarantowała im bezwzględnej nietykalności, albowiem władza w demokracji ateńskiej nie była równoznaczna z panowaniem absolutnym[22]. Związek Aspazji z Peryklesem i wynikające z tego jej wpływy polityczne, wywoływały sprzeciw. Donald Kagan, historyk z Uniwersytetu Yale, uważa, że Aspazja była szczególnie niepopularna w latach, które nastąpiły bezpośrednio po wojnie z Samos[23]. W 440 r. p.n.e. Samos prowadziło z Miletem wojnę o Priene, starożytne jońskie miasto u podnóża Mykale. Pokonani mieszkańcy Miletu przybyli do Aten, aby przedstawić swoje argumenty przeciwko Samos[24]. Kiedy Ateńczycy nakazali obu stronom zaprzestanie walki i poddanie sprawy arbitrażowi w Atenach, Samijczycy odmówili. W odpowiedzi Perykles zarządził wysłanie ekspedycji na Samos[25]. Kampania okazała się jednak trudna i zanim doszło do pokonania Samijczyków, Ateńczycy musieli pogodzić się z dużymi stratami w ludziach. Według Plutarcha, uważano, że to pochodząca z Miletu Aspazja ponosi odpowiedzialność za wojnę, gdyż Perykles rozstrzygnął spór na niekorzyść Samos i zaatakował wyspę, aby ją zadowolić[16].

„Jak dotąd zło nie było poważne i tylko my byliśmy pokrzywdzeni. Ale teraz jacyś młodzi pijacy udali się do Megary i porwali kurtyzanę Simajtę. Z kolei Megaryjczycy, dotknięci do żywego, uciekli z dwiema ladacznicami z domu Aspazji. I tak, z powodu trzech nierządnic, Grecja stanęła w płomieniach. Wtedy Perykles, płonąc gniewem na swoich olimpijskich wyżynach, cisnął błyskawicą, wywołał huk gromu, strwożył Grecję i ustanowił edykt, brzmiący niczym piosenka o tym, że Megaryjczyków wypędza się z naszej ziemi i z naszych targowisk, z morza i z kontynentu”.
Arystofanes, Acharnejczycy (523–533)

Przed wybuchem wojny peloponeskiej (431 – 404 r. p.n.e.), Perykles, niektórzy z jego najbliższych towarzyszy i Aspazja stali się obiektem serii osobistych i prawnych ataków. W szczególności Aspazja została oskarżona o demoralizowanie ateńskich kobiet dla zaspokojenia perwersji Peryklesa[26]. Plutarch wspomina, że wytoczono jej proces o bezbożność, w którym komediopisarz Hermippos był oskarżycielem[27][28]. Wszystkie te zarzuty prawdopodobnie nie były niczym więcej niż nieudowodnionymi oszczerstwami, ale było to gorzkie doświadczenie dla ateńskiego przywódcy. Zdaniem autora, dzięki wyjątkowo emocjonalnemu wystąpieniu Peryklesa Aspazja została uniewinniona[29]. Kolejnego z przyjaciół Peryklesa, Anaksagorasa, zaatakowała eklezja (Zgromadzenie Ludowe) z powodu jego przekonań religijnych[30]. Zdaniem Kagana, nie można jednak wykluczyć, że sprawa Aspazji i jej uniewinnienie były późniejszym wymysłem, „który rzeczywiste pomówienia, podejrzenia i sprośne dowcipy zmienił w zmyślony proces sądowy”[23]. Anthony J. Podlecki, profesor nauk klasycznych Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej, twierdzi, że Plutarch (albo źródło, na którym się oparł) prawdopodobnie źle zrozumiał scenę którejś z komedii[31]. Kagan dodaje, że nawet jeśli uwierzymy tym opowieściom, Aspazja wyszła z tego wszystkiego bez szwanku z pomocą Peryklesa lub bez niej[32].

W Acharnejczykach Arystofanes obwinia Aspazję za wojnę peloponeską. Twierdzi, że dekret megaryjski Peryklesa, który wyłączył Megarę z handlu z Atenami i jej sprzymierzeńcami, stanowił odwet za uprowadzenie przez Megaryjczyków prostytutek z domu Aspazji[11]. Portret Aspazji autorstwa Arystofanesa, jako tej, która z przyczyn osobistych doprowadza do wybuchu wojny ze Spartą, może przywodzić na myśl wcześniejszy epizod związany z Miletem i Samos[33]. Zdaniem Podleckiego to Durys z Samos zdaje się wysuwać tezę, że Aspazja wywołała wojnę z Samos i wojnę peloponeską[34]. Plutarch przytacza także prześmiewcze uwagi innych komediopisarzy, takich jak Eupolis i Kratynos[16].

Aspazję nazywano „nową Omfalą[35], "Dejanirą"[35], "Herą"[36] i "Heleną"[37][38]. Dalsze ataki na związek Peryklesa z Aspazją są opisane przez Atenajosa z Naukratis[39]. Nawet syn Peryklesa, Ksantypos, który miał ambicje polityczne, nie wahał się pomawiać ojca, rozpowiadając jego sprawy rodzinne[30].

Późniejsze lata i śmierć

Popiersie Peryklesa, Stare Muzeum, Berlin.

W 429 r. p.n.e., w czasie zarazy ateńskiej, Perykles był świadkiem śmierci swojej siostry i obu prawowitych synów z pierwszego małżeństwa, Ksantyposa i ukochanego Paralosa. To złamało jego ducha, pogrążył się w żałobie i nawet towarzystwo Aspazji nie mogło go pocieszyć. Na krótko przed jego śmiercią Ateńczycy zgodzili się na zmianę w prawie o obywatelstwie z 451 r. p.n.e., która umożliwiła uczynić jego półattyckiego, pochodzącego ze związku z Aspazją syna, Peryklesa Młodszego, obywatelem i prawowitym spadkobiercą[40]. Decyzja ta jest zaskakująca, biorąc pod uwagę, że to właśnie Perykles postulował, aby obywatelstwo przysługiwało wyłącznie tym, którzy z obu stron wykazywali się ateńskim pochodzeniem[41]. Perykles zmarł wskutek zarazy jesienią 429 r. p.n.e.

Plutarch przytacza poświęcony Aspazji dialog Ajschinesa ze Sfettos (obecnie zaginiony), z którego wynikało, że po śmierci Peryklesa Aspazja żyła z Lizyklesem, ateńskim dowódcą i przywódcą demokratycznym, z którym miała kolejnego syna i że to właśnie ona uczyniła go pierwszą osobą w Atenach[8][16]. Lizykles poległ w walce w 428 r. p.n.e.[42] Wraz ze śmiercią Lizyklesa kończą się ówczesne zapiski dotyczące Aspazji[21]. Nie wiadomo na przykład czy nadal żyła gdy jej syn Perykles został wybrany dowódcą albo gdy stracono go po bitwie pod Arginuzami. Większość historyków podaje, że zmarła ok. 401 – 400 r. p.n.e., opierają się przy tym na założeniu, że Aspazja zmarła przed egzekucją Sokratesa w 399 r. p.n.e., który to wniosek wyprowadzają z budowy Aspazji Ajschinesa[1][3].

Inne języki
العربية: أسبازيا
azərbaycanca: Aspaziya
беларуская: Аспасія
български: Аспазия
brezhoneg: Aspasia
čeština: Aspasia
Ελληνικά: Ασπασία
English: Aspasia
فارسی: آسپاسیا
français: Aspasie
galego: Aspasia
Հայերեն: Ասպասիա
Bahasa Indonesia: Aspasia
íslenska: Aspasía
עברית: אספאסיה
ಕನ್ನಡ: ಆಸ್ಪೇಷಿಯ
ქართული: ასპასია
Latina: Aspasia
latviešu: Aspasija
македонски: Аспасија
മലയാളം: അസ്പേഷെ
Mirandés: Aspásia
Nederlands: Aspasia
日本語: アスパシア
norsk: Aspasia
português: Aspásia
Ripoarisch: Aspahsija
русский: Аспасия
slovenščina: Aspazija iz Mileta
српски / srpski: Аспасија
srpskohrvatski / српскохрватски: Aspazija
suomi: Aspasia
svenska: Aspasia
Türkçe: Miletli Aspasia
українська: Аспасія