Archozaury

Archozaury
Archosauria
Cope, 1869
Krokodyle i ptaki to jedyne współczesne archozaury
Krokodyle i ptaki to jedyne współczesne archozaury
Systematyka
Domenaeukarionty
Królestwozwierzęta
Typstrunowce
Podtypkręgowce
Gromadazauropsydy
Podgromadadiapsydy
Infragromadaarchozauromorfy
(bez rangi)archozaury

Archozaury, gady naczelne (Archosauria – z gr. archos – władca + sauros – jaszczur) – takson diapsydalnych gadów obejmujący zaawansowane ewolucyjnie rzędy gadów.

Nazwę „archozaury” zaproponował Edward Drinker Cope w 1869 r. dla grupy, do której zaliczył zauropterygi, krokodyle, „tekodonty”, dinozaury, anomodonty (do których zaliczał dicynodonty i dinocefale) i grupę Rhynchocephalia (do której zaliczał rynchozaury i sfenodonty)[1]. Później archozaury były różnie definiowane, bywały nawet uznawane za grupę parafiletyczną; ostatecznie jednak w XX wieku przyjęło się ich rozumienie jako monofiletycznej grupy obejmującej dinozaury, pterozaury, krokodyle i „tekodonty”[2]. Przedmiotem sporów pozostaje jednak, jak dokładnie należałoby zdefiniować tę grupę. Ścierają się tu dwie koncepcje:

  • Archozaury w węższym rozumieniu to klad obejmujący ostatniego wspólnego przodka krokodyli i ptaków oraz wszystkich jego potomków[3], ostatniego wspólnego przodka grup Ornithodira i Crurotarsi oraz wszystkich jego potomków[4] lub ostatniego wspólnego przodka Crocodylus niloticus i Passer domesticus oraz wszystkich jego potomków[5]; niezależnie od dokładnego sformułowania definicji do tak rozumianych archozaurów należą jedynie klady Ornithodira/Avemetatarsalia i Crurotarsi/Pseudosuchia, nie są natomiast archozaurami niektóre zwierzęta tradycyjnie zaliczane do "tekodontów" (nazwa obecnie używana raczej nieformalne, gdyż odnosi się do grupy parafiletycznej).

Archozaury w szerszym rozumieniu pojawiły się w późnym permie (ok. 250 mln lat temu). Odkryte w Rosji skamieniałości, które mogły należeć do przedstawicieli grupy Rauisuchia[9] oraz odkryte w Polsce tropy prawdopodobnie pozostawione przez bazalne dinozauromorfy[10] sugerują, że archozaury w rozumieniu węższym (Ornithodira + Crurotarsi) pojawiły się we wczesnym triasie; najstarsze zwierzęta, o których wiadomo na pewno, że należały do archozaurów w węższym rozumieniu (m.in. Asilisaurus[11]) żyły w środkowym triasie (anizyk). Grupa osiągnęła szczyt rozwoju w erze mezozoicznej. To jedyna grupa gadów z zębami osadzonymi tekodontycznie – w zębodołach. Jedna z linii ewolucyjnych archozaurów – dinozaury – zdominowała królestwo ziemskich kręgowców przez większość ery mezozoicznej. Wiele z nich osiągało potężne rozmiary, a niektóre przeszły na dwunożny tryb życia.

Współcześnie żyjącymi przedstawicielami archozaurów są krokodyle oraz jedna z linii rozwojowych dinozaurów – ptaki.

Klasyfikacja

Archozaury (Archosauria) sensu Benton, 2004 (Archosauriformes sensu Gauthier i in., 1988[12])

Inne języki
Afrikaans: Archosauria
العربية: أركوصورات
brezhoneg: Archosauria
català: Arcosaures
Cebuano: Archosauria
čeština: Archosauři
Deutsch: Archosauria
English: Archosaur
español: Archosauria
Esperanto: Arkosaŭroj
euskara: Archosauria
français: Archosauria
galego: Arcosauros
한국어: 지배파충류
italiano: Archosauria
ქართული: არქოზავრები
қазақша: Архозаврлар
Кыргызча: Архозавралар
Latina: Archosauria
lietuvių: Archozaurai
magyar: Archosauria
മലയാളം: ആർച്ചോസോർ
Nederlands: Archosauria
日本語: 主竜類
norsk: Arkosaurer
norsk nynorsk: Arkosaurar
occitan: Archosauria
ଓଡ଼ିଆ: ଆର୍କୋସର
oʻzbekcha/ўзбекча: Arxozavrlar
پنجابی: آرکوسار
português: Archosauria
русский: Архозавры
Scots: Archosaur
sicilianu: Archosauria
Simple English: Archosaur
slovenčina: Prajaštery
српски / srpski: Archosauria
srpskohrvatski / српскохрватски: Archosauria
suomi: Arkosaurit
Tagalog: Arkosauro
українська: Архозаври
Tiếng Việt: Thằn lằn chúa
Winaray: Arkosauro
中文: 主龍類