Antykoncepcja

Antykoncepcja, zwana również kontrolą narodzin lub kontrolą płodności – zbiór metod lub środków służących zapobieganiu ciąży[1]. Planowanie, udostępnianie i stosowanie antykoncepcji nazywane jest planowaniem rodziny[2][3]. Bezpieczny seks, w tym stosowanie męskich lub żeńskich prezerwatyw, może również uchronić przed chorobami przenoszonymi drogą płciową[4][5]. Antykoncepcja stosowana jest już od czasów starożytnych, jednak skuteczne i bezpieczne metody stały się dostępne dopiero w XX wieku[6]. W niektórych kulturach dostęp do antykoncepcji jest celowo ograniczany, ponieważ uznawana jest ona za moralnie lub politycznie niepożądaną[6].

Do najskuteczniejszych metod antykoncepcji należą sterylizacja polegająca na wazektomii u mężczyzn i podwiązaniu jajowodów u kobiet, a także wkładki domaciczne i implanty antykoncepcyjne. W dalszej kolejności wymienić można hormonalne środki antykoncepcyjne, w tym pigułki doustne, plastry, krążki dopochwowe i zastrzyki. Do mniej skutecznych metod należą metody barierowe, takie jak prezerwatywy, diafragma, gąbka antykoncepcyjna i metody objawowo-termiczne. Najmniej skuteczne metody to środki plemnikobójcze i przerwanie stosunku przez mężczyznę przed ejakulacją. Sterylizacja jest metodą wysoce skuteczną, jednak zazwyczaj nieodwracalną; wszystkie pozostałe metody są odwracalne natychmiast po zaprzestaniu ich stosowania[7]. Antykoncepcja postkoitalna umożliwia zapobieganie ciąży w okresie kilku dni po stosunku seksualnym bez zabezpieczenia. Abstynencja seksualna uznawana jest przez niektórych za metodę kontroli narodzin, jednak edukacja seksualna dopuszczająca wyłącznie abstynencję może spowodować wzrost liczby ciąż u nastolatek, jeżeli nie zostanie uzupełniona o edukację w zakresie antykoncepcji[8][9].

Ciąża u nastolatek wiąże się większym ryzykiem powikłańMłodzi ludzie mogą stosować wszystkie formy antykoncepcji, jednak szczególnie pomocne w zmniejszeniu liczby ciąż u nastolatek są[10] długodziałające, odwracalne metody antykoncepcji takie jak implanty, wkładki domaciczne lub krążki dopochwowe[11]. Po porodzie kobiety, które karmią nie tylko piersią, mogą zajść w ciążę już po upływie czterech do sześciu tygodni. Z niektórych metod antykoncepcji można zacząć korzystać zaraz po porodzie, natomiast stosowanie innych jest możliwe po upływie nawet sześciu miesięcy. W wypadku kobiet karmiących piersią preferowane są środki zawierające wyłącznie progestagen, złożone doustne pigułki antykoncepcyjne nie są natomiast zalecane. Kobietom po menopauzie zaleca się stosowanie antykoncepcji przez rok od ostatniej menstruacji[10].

W krajach rozwijających się ok. 222 milionów kobiet, które nie chcą zajść w ciążę, nie korzysta z nowoczesnych metod antykoncepcji[12][13]. Kontrola narodzin w krajach rozwijających się pozwoliła zmniejszyć liczbę zgonów okołoporodowych o 40% (około 270 000 zgonów mniej w 2008 r.), a mogłaby zredukować ją nawet o 70%, gdyby w pełni odpowiedziano na zapotrzebowanie na antykoncepcję[14][15]. Dzięki wydłużeniu odstępów pomiędzy poszczególnymi ciążami kontrola narodzin przyczynia się do zmniejszenia ilości powikłań okołoporodowych u dorosłych kobiet i zwiększenia przeżywalności ich dzieci[14]. W świecie rozwijającym się lepszy dostęp do antykoncepcji wpływa dodatnio na zarobki i majątek kobiet, ich wagę oraz dostęp do edukacji i zdrowie ich dzieci[16]. Antykoncepcja zwiększa wzrost gospodarczy ze względu na mniejszą liczbę dzieci pozostających na utrzymaniu rodzin, większą liczbę kobiet uczestniczących w życiu zawodowym i mniejszą konsumpcję deficytowych zasobów[16][17].

Metody

Do metod antykoncepcji zalicza się metody barierowe, antykoncepcję hormonalną, wkładki domaciczne, sterylizację i metody behawioralne. Stosuje się je przed stosunkiem seksualnym lub w jego trakcie. Natomiast antykoncepcja postkoitalna jest skuteczna do kilku dni po odbyciu stosunku. Skuteczność określana się ogólnie jako procent kobiet, które zachodzą w ciążę w trakcie roku stosowania danej metody[18], a czasami również jako współczynnik zawodności w całym okresie stosowania, co dotyczy wysoce efektywnych metod, takich jak podwiązanie jajowodów[19].

Do najskuteczniejszych metod należą te, które działają długo i nie wymagają częstych wizyt u lekarza[20]. W wypadku sterylizacji chirurgicznej, implantów hormonalnych i wkładek domacicznych wskaźnik zawodności w pierwszym roku stosowania jest na poziomie niższym niż 1%[20]. Dla hormonalnych pigułek antykoncepcyjnych, plastrów, krążków lub laktacyjnego braku miesiączki wskaźnik zawodności w pierwszym roku (lub w pierwszym półroczu w wypadku laktacyjnego braku miesiączki) również może pozostawać w granicach 1%, pod warunkiem stosowania tych metod ściśle według zaleceń[20]. Przy typowym stosowaniu wskaźniki zawodności w pierwszym roku są jednak stosunkowo wysokie i mieszczą się w przedziale 3-9%, co jest spowodowane nieprawidłowym korzystaniem z metod[20]. W wypadku innych rozwiązań, takich jak metody objawowo-termiczne, prezerwatywy, diafragmy czy środki plemnikobójcze, wskaźnik zawodności w pierwszym roku osiąga znacznie wyższy poziom nawet przy stosowaniu idealnym[20].

Wszystkie metody antykoncepcji mogą mieć pewne skutki uboczne, ryzyko ich wystąpienia jest jednak mniejsze niż szansa na zajście w ciążę[20]. W wypadku wielu metod, takich jak doustne pigułki antykoncepcyjne, wkładki domaciczne, implanty i zastrzyki, ilość ciąż w roku po zaprzestaniu ich stosowania jest taka sama, jak u kobiet, które nie stosowały żadnej antykoncepcji[21].

U kobiet cierpiących na określone problemy zdrowotne pewne formy antykoncepcji mogą wymagać bardziej szczegółowych badań[22]. Zdrowe kobiety natomiast mogą rozpocząć stosowanie wielu metod (w tym pigułek antykoncepcyjnych, zastrzyków, implantów i prezerwatyw) bez konieczności poddania się badaniu fizykalnemu[23]. Nie wydaje się, by badanie narządów miednicy, badanie piersi lub badania krwi przed rozpoczęciem stosowania pigułki antykoncepcyjnej mogły wpłynąć na wynik korzystania z tej metody, w związku z czym nie są one wymagane[24][25]. Światowa Organizacja Zdrowia opublikowała w 2009 roku szczegółową listę kryteriów natury medycznej umożliwiających wybór poszczególnych typów metod antykoncepcji[22].

Skuteczność

Dane dotyczą odsetku ciąż (rozumianej jako zaczynającą się po zagnieżdżeniu się zarodka) po 1 roku stosowania danej metody[26][27][28]:

Metoda antykoncepcyjna Skuteczność przy pełnym stosowaniu wszystkich zaleceń (w %) Skuteczność przy typowym użyciu (w %)
Histerektomia 100 100[29]
Implanon (hormonalny jednoskładnikowy P) 99,95 99,95
Sterylizacja mężczyzny 99,9 99,85
Wkładka domaciczna Mirena (LNg) 99,8 99,8
Depo-Provera (hormonalny jednoskładnikowy P) 99,8 94
Tabletka antykoncepcyjna dwuskładnikowa 99,7 91 (wartość zaniżona)
Evra Patch (hormonalny dwuskładnikowy E+P) 99,7 91
NuvaRing (hormonalny dwuskładnikowy E+P) 99,7 91
Metody rozpoznawania płodności – Metoda objawowo-termiczna 99,6
Metody rozpoznawania płodnościkomputer cyklu 99,36[28] 99,36[28]
Sterylizacja kobiety 99,5 99,5
Tabletka antykoncepcyjna jednoskładnikowa 99,49 91 (wartość zawyżona)
Wkładka domaciczna ParaGard (copper T) 99,4 99,2
Prezerwatywy męskie 98 82
Metody rozpoznawania płodności – Metoda owulacji (Billingsów) 97
Stosunek przerywany 96 78
Metody rozpoznawania płodności 76
Prezerwatywy żeńskie 95 79
Metody rozpoznawania płodności – Kalendarzyk 95
Diafragma 94 88
Gąbka dopochwowa (w przypadku kobiety, która nie rodziła) 91 88
Spermicydy 82 72
Gąbka dopochwowa (w przypadku kobiety, która już rodziła) 80 76
Brak antykoncepcji 15 15

Antykoncepcja hormonalna

Hormonalne środki antykoncepcyjne mają na celu powstrzymywanie owulacji i zapłodnienia[30]. Dostępnych jest wiele rodzajów takich środków, w tym tabletki antykoncepcyjna, implanty umieszczane pod skórą, zastrzyki, plastry, wkładki domaciczne i krążki dopochwowe (pierścień antykoncepcyjny, pierścień antykoncepcyjny). Obecnie dostępne są one jedynie dla kobiet. Istnieją dwa rodzaje środków doustnych: złożona doustna pigułka antykoncepcyjna oraz pigułka jednoskładnikowa, tzw. minipigułka, która zawiera wyłącznie progestagen[31]. Druga z nich przyjęta w trakcie ciąży nie zwiększa ryzyka poronienia ani nie powoduje wad wrodzonych[25]. Pigułki, zarówno zawierające wyłącznie progesteron, jak i dwuskładnikowe, działają głównie przez zapobieganie owulacji oraz przez zmiany w śluzie utrudniające ruch plemników[32]. Ponadto teoretycznie progesteron poprzez wywieranie atroficznego wpływu ma endometrium może hamować implantację, ale nie ma dowodów naukowych na antyimplantacyjny mechanizm działania doustnej antykoncepcji[33][34]. Część autorów sugeruje, że skuteczność doustnej antykoncepcji w pewnym stopniu zależy od drugorzędnych efektów mających miejsce po zapłodnieniu[35]. W wypadku pigułek dwuskładnikowych pojawienie się ciąż (przy czym współczesne definicje ciąży określają często moment implantacji zarodka, nie moment zapłodnienia jako początek ciąży), kiedy dwa pierwsze mechanizmy zawodzą, także sugeruje, że efekt antyimplantacyjny nie jest istotny[a][36]. Farmakolodzy wymieniają zapobieganie implantacji jako jeden z mechanizmów działania antykoncepcji hormonalnej[37].

Złożone hormonalne środki antykoncepcyjne wiążą się z nieznacznym wzrostem ryzyka wystąpienia zakrzepicy żylnej i tętniczej; ryzyko ich wystąpienia jest jednak wciąż mniejsze niż szansa na zajście w ciążę[38]. Ze względu na te zagrożenia nie zaleca się stosowania ich u kobiet palących powyżej 35. roku życia[39]. Wpływ tych środków na popęd płciowy może być różny: niektóre powodują spadek popędu, inne jego wzrost, większość natomiast nie ma na to żadnego wpływu[40]. Złożone środki antykoncepcyjne zmniejszają ryzyko raka jajnika i raka trzonu macicy, nie mają natomiast wpływu na ryzyko zachorowania na raka piersi[41][42]. Często zmniejszają też krwawienie menstruacyjne i ból podczas miesiączkowania[25]. Niższe dawki estrogenu stosowane w krążku dopochwowym mogą zmniejszać ryzyko wrażliwości piersi, nudności i bólu głowy związanego z dużymi ilościami pochodnych estrogenowych[41].

Minipigułki zawierające tylko progestagen, zastrzyki i wkładki domaciczne nie wiążą się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia zakrzepicy i mogą być stosowane przez kobiety, u których wcześniej dochodziło do występowania zakrzepicy żylnej[38][43]. Kobiety, u których w przeszłości występowała zakrzepica tętnicza, powinny stosować niehormonalne metody antykoncepcji lub środki oparte wyłącznie na progestagenie[38]. Minipigułki zawierające tylko progestagen mogą łagodzić objawy menstruacji, ponadto mogą być stosowane przez kobiety karmiące piersią, ponieważ nie wpływają na produkcję mleka. Środki zawierające wyłącznie progestagen mogą powodować nieregularne krwawienia, a niektóre stosujące je kobiety zgłaszały brak miesiączki[44]. Progestageny o działaniu antyandrogennym, drospirenon i dezogestrel, zwiększają ryzyko pojawienia się zakrzepicy, nie są więc środkami pierwszego rzutu[45]. Opinie na temat typowego wskaźnika zawodności w pierwszym roku stosowania podawanego w zastrzykach progestagenu w preparacie Depo-Provera są podzielone; wartość wskaźnika waha się od 1%[46] do 6%[20].

Metody barierowe

Zwinięta męska prezerwatywa

Barierowe środki antykoncepcyjne służą zapobieganiu ciąży poprzez fizyczne blokowanie dostępu spermy do macicy[47]. Należą do nich prezerwatywy męskie i kobiece, kapturek naszyjkowy, diafragma i gąbka dopochwowa ze środkiem plemnikobójczym[47].

W skali ogólnoświatowej najpowszechniejszą metodą antykoncepcji są prezerwatywy[48]. Prezerwatywy zakładane są na prącie w stanie erekcji i podczas ejakulacji fizycznie blokują spermę, uniemożliwiając jej przedostanie się do ciała partnerki seksualnej[49]. Współczesne prezerwatywy najczęściej wykonane są z lateksu. Można jednak spotkać prezerwatywy wykonane również z innych materiałów, takich jak poliuretan czy nawet z jelit owczych[49]. Dostępne są również prezerwatywy kobiece, najczęściej wykonane z kauczuku, lateksu lub poliuretanu[50]. Prezerwatywy dla mężczyzn mają jednak tę zaletę, że są niedrogie, łatwe w użyciu i powodują bardzo niewiele skutków ubocznych[51]. W Japonii ok. 80% par stosujących antykoncepcję używa prezerwatyw, podczas gdy w Niemczech liczba ta wynosi około 25%[52], a w Stanach Zjednoczonych 18%[53].

Prezerwatywy dla mężczyzn i diafragma ze środkiem plemnikobójczym mają podobne wskaźniki zawodności w pierwszym roku dla typowego stosowania, które wynoszą odpowiednio 15% i 16%[6]. W wypadku stosowania idealnego prezerwatywy są skuteczniejsze, osiągając wskaźnik zawodności w pierwszym roku stosowania na poziomie 2%. Wskaźnik ten dla stosowania idealnego diafragmy wynosi natomiast 6%[6]. Dodatkową zaletą prezerwatyw jest to, że pomagają w ograniczaniu szerzenia się pewnych chorób przenoszonych drogą płciową, takich jak zakażenie HIV/AIDS[7].

Gąbki dopochwowe łączą działanie barierowe ze środkiem plemnikobójczym[20]. Podobnie jak diafragmy umieszczane są w pochwie przed stosunkiem seksualnym. Aby były skuteczne, muszą pokrywać wejście do kanału szyjki macicy[20]. Typowy wskaźnik zawodności w pierwszym roku stosowania zależy od tego, czy kobieta wcześniej rodziła – u kobiet, które rodziły, wskaźnik wynosi 24%, u nieródek natomiast 12%[20]. Gąbka może zostać założona nawet na 24 godziny przed stosunkiem i należy pozostawić ją w pochwie przez co najmniej sześć godzin po stosunku[20]. W wypadku gąbek zgłaszane były reakcje alergiczne[54] oraz cięższe działania niepożądane, takie jak zespół wstrząsu toksycznego[55].

Wkładki domaciczne

Dostępne obecnie wkładki domaciczne są niewielkie, zazwyczaj w kształcie litery „T”, zawierają miedź lub lewonorgestrel. Umieszczane są one wewnątrz macicy[56]. Są one formą długodziałającej odwracalnej antykoncepcji. Wskaźnik zawodności w pierwszym roku stosowania dla miedzianych wkładek domacicznych wynosi 0,8%, a dla wkładek uwalniających lewonorgestrel 0,2%[6]. Obok implantów antykoncepcyjnych wkładki domaciczne cieszą się największym zadowoleniem użytkowników[57].

W przeszłości uważano, że kształtka wewnątrzmaciczna działa przede wszystkim zapobiegając zagnieżdżeniu jaja płodowego. Jak podaje podręcznik pod red. prof. G.H. Bręborowicza, mechanizm jej działania nie do końca jest wyjaśniony: polega on między innymi na wywoływaniu reakcji zapalnej macicy na wkładane doń ciało obce, która może wiązać się z reakcją cytotoksyczną na plemniki, jak i komórkę jajową. Oprócz tego kształtka może uwalniać kationy miedzi, które ujemnie wpływają na ruchliwość plemników, a także blokują receptory progesteronowe i utrudniają przemianę lutealną. Następuje nasilona synteza kurczących mięśnie gładkie prostaglandyn, co prowadzi do szybszego usunięcia komórki jajowej z organizmu. Wkładka może też uwalniać gestagen, czyniący śluz szyjkowy nieprzepuszczalnym dla plemników, a także powodujący zmiany w endometrium, uniemożliwiające zagnieżdżenie[58]. Wkładka wewnątrzmaciczna bywa również stosowana jako antykoncepcja postkoitalna. Działa w takim wypadku głównie poprzez hamowanie owulacji. Może także zakłócać implantację[59].

Istnieją dowody na skuteczność i bezpieczeństwo stosowania wkładek domacicznych u nastolatek[57] oraz u kobiet, które nie rodziły dzieci[60]. Wkładki domaciczne nie wpływają na karmienie piersią i mogą być zakładane zaraz po porodzie[61]. Mogą być również stosowane zaraz po aborcji[62]. Po usunięciu wkładki, nawet jeżeli była stosowana przez długi czas, płodność natychmiast powraca do normalnego poziomu[63]. Miedziane wkładki domaciczne mogą powodować intensywniejsze krwawienia menstruacyjne i w rezultacie silniejsze bóle menstruacyjne[64], wkładki hormonalne natomiast mogą zmniejszyć krwawienie lub nawet całkowicie zatrzymać menstruację[61]. Do innych możliwych powikłań należy wydalenie wkładki (2-5%) oraz, rzadko, perforacja macicy (mniej niż w 0,7% przypadków)[61][65]. Na bóle menstruacyjne można przyjmować niesteroidowe leki przeciwzapalne[65].

Poprzedni model wkładki domacicznej ( tarcza Dalkona) wiązał się ze zwiększonym zagrożeniem zapalenia narządów miednicy mniejszej. Stosowanie współczesnych modeli jednak nie zagraża w żaden sposób kobietom, które w czasie założenia wkładki nie chorują na infekcje przenoszone drogą płciową[66].

Sterylizacja

Sterylizacja chirurgiczna polega na podwiązaniu jajowodów u kobiet i wazektomii u mężczyzn[6]. Nie powoduje długoterminowych skutków ubocznych, a podwiązanie jajowodów zmniejsza ryzyko wystąpienia raka jajnika[6]. Powikłania krótkoterminowe występują dwadzieścia razy rzadziej przy wazektomii niż przy podwiązaniu jajowodów[6][67]. Po wazektomii występować może obrzęk i ból w kroczu, który zwykle mija w ciągu tygodnia do dwóch[68]. W przypadku podwiązania jajowodów komplikacje występują w 1 do 2% przypadków, a przyczyną poważnych komplikacji zwykle jest znieczulenie[69]. Żadna z tych metod nie zapewnia ochrony przed chorobami przenoszonymi drogą płciową[6].

Część kobiet żałuje podjęcia decyzji o sterylizacji: jest to ok. 5% kobiet w wieku powyżej 30 lat i ok. 20% kobiet, które nie ukończyły 30 roku życia[6]. Rzadziej decyzji tej żałują mężczyźni (<5%). Młody wiek, brak dzieci lub dzieci w młodym wieku oraz zła sytuacja w małżeństwie zwiększają ryzyko żałowania decyzji o sterylizacji wśród mężczyzn[70]. W badaniu, w którym uczestniczyły osoby mające dzieci, 9% z nich stwierdziło, że gdyby mogli decydować ponownie, nie mieliby dzieci[71].

Choć sterylizację uważa się za zabieg nieodwracalny[72], można spróbować wykonać zabieg przywrócenia drożności jajowodów, polegający na ponownym połączeniu jajowodów, lub przywrócenia drożności nasieniowodów czyli ponownym połączeniu nasieniowodów. Chęć przywrócenie drożności zwykle powodowana jest u kobiet nowym związkiem[72]. Szansa na zajście w ciążę po tym zabiegu wynosi 31%-88%, a do powikłań należy zwiększone ryzyko ciąży ektopowej[72]. Około 2%-6% mężczyzn podejmuje próbę przywrócenia drożności nasieniowodów[73], a od 38% do 84% z nich udaje się zostać ojcem, przy czym szansa na ojcostwo maleje wraz z czasem, który upłynął pomiędzy podwiązaniem nasieniowodów a zabiegiem rewazektomii[73]. Skutecznym rozwiązaniem może być ekstrakcja nasienia, po której następuje zapłodnienie in vitro[74].

Metody naturalne

Do metod naturalnych należy regulowanie chwili odbywania stosunku lub taka metoda jego odbywania, w której nasienie nie zostaje wprowadzone do dróg rodnych kobiety – czy to zawsze, czy tylko w dni płodne[75]. Przy prawidłowym stosowaniu tej metody wskaźnik zawodności wynosi w pierwszym roku ok. 3,4%, jednak przy stosowaniu nieprawidłowym zawodność wzrasta w pierwszym roku aż do 85%[76].

Określanie dni płodnych

Metody określania dni płodnych polegają na świadomości, które dni cyklu menstruacyjnego są najbardziej płodne, i unikaniu w tym okresie zbliżeń bez zabezpieczenia[75]. Technikami określania dni płodnych są: monitorowanie podstawowej ciepłoty ciała, śluzu szyjkowego oraz dnia cyklu[75]. Zawodność tych metod w pierwszym roku stosowania wynosi od 12% do 25%. W przypadku biegłego stosowania zawodność w pierwszym roku jest uzależniona od tego, która z metod jest używana, i wynosi zwykle od 1% do 9%[6]. Podstawy do obliczenia tych danych są jednak niepełne, gdyż większość osób poddanych badaniu szybko zaprzestaje stosowania tych metod[75]. Szacuje się, że są one ogólnie stosowane przez ok. 3,6% par[77].

Metoda objawowo-termiczna stanowi połączenie mierzenia podstawowej ciepłoty ciała oraz obserwowanie innego objawu. W przypadku jej stosowania odsetek nieplanowanych ciąż wynosi waha się od 1% do 20%[78]. Współczesnym rozwinięciem metody objawowo-termicznej jest komputer cyklu, którego skuteczność 99,36%[79] jest porównywalna do metod hormonalnych.

Stosunek przerywany

Stosunek przerywany (łac. coitus interruptus) polega na zakończeniu stosunku (wycofaniu prącia z pochwy) przed wytryskiem[80]. Główne ryzyko w przypadku tej metody polega na tym, że mężczyzna może nie wycofać prącia prawidłowo lub w porę[80]. Przy doskonałym stosowaniu wskaźnik zawodności wynosi w pierwszym roku 4%, przy typowym – do 27%[22]. Wielu lekarzy nie uznaje tego sposobu za metodę antykoncepcji[20].

Niewiele jest danych na temat zawartości nasienia w płynie ejakulacyjnym[81]. W jednym badaniu próbnym nie znaleziono w nim plemników[81], podczas gdy w innym swierdzono ich obecność u 10 z 27 ochotników[82]. Stosunek przerywany jest stosowany jako środek antykoncepcyjny przez ok. 3% par[77].

Abstynencja

Choć pewne grupy nawołują do całkowitej abstynencji seksualnej, rozumiejąc przez to wstrzymywanie się przed wszelkimi kontaktami seksualnymi, w kontekście antykoncepcji abstynencja oznacza zwykle nieodbywanie stosunków waginalnych[83][84]. Abstynencja w pełni chroni przed ciążą, jednak nie wszyscy planujący ją stosować zaniechują wszelkiej aktywności seksualnej, a w wielu populacjach istnieje znaczne ryzyko ciąży w wyniku seksu wymuszonego[85][86].

Edukacja seksualna zalecająca wyłącznie abstynencję nie zmniejsza odsetku przypadków ciąży wśród nieletnich[5][87]. Ciąże te są częstsze wśród uczniów, których edukacja seksualna polega wyłącznie na namawianiu do abstynencji w porównaniu z uczniami otrzymującymi wszechstronną wiedzę na temat współżycia[9][87]. Niektóre władze zalecają, by stosujący abstynencję jako formę antykoncepcji mieli też w zapasie inną jej metodę, na przykład prezerwatywy czy antykoncepcję awaryjną[88]. Seks bez penetracji i bez stosunku waginalnego oraz seks oralny bez stosunku waginalnego także uważa się niekiedy za metodę antykoncepcyjną[89]. I chociaż faktycznie nie prowadzą do ciąży, może jednak do niej dojść na skutek stosunku udowego oraz innych form stosunku, w których członek znajduje się blisko pochwy (ocieranie o genitalia czy moment wyprowadzenia członka po stosunku analnym); jeżeli sperma trafi w pobliże wejścia do pochwy, może przedostać się do niej i dzięki nawilżającemu ją śluzowi dostać się wyżej[90][91].

Laktacja

Metoda laktacyjnego braku miesiączki obejmuje naturalną u kobiet bezpłodność pociążową następującą po porodzie, która może zostać przedłużona na skutek karmienia piersią[92]. Możliwa jest ona w przypadku obecności okresów bez menstruacji, karmienia dziecka wyłącznie piersią oraz wieku dziecka do sześciu miesięcy[93]. Światowa Organizacja Zdrowia uznaje metodę tę za skuteczną w 98% w pierwszych sześciu miesiącach następujących po porodzie, jeśli dziecko jest karmione wyłącznie piersią[94]. Wskaźnik zawodności w próbach wyniósł od 0% do 7,5%[95]. Zwiększa się on do 4-7% po roku stosowania i do 13% po dwóch latach[96]. Czynnikami wpływającymi negatywnie na skuteczność są także: karmienie dziecka produktami komercyjnymi, odciąganie pokarmu zamiast podawania go dziecku z piersi, używanie smoczka, a także karmienie pokarmami o stałej konsystencji[97]. Około 10% kobiet, które karmią wyłącznie piersią, zaczyna miesiączkować przed trzema miesiącami po porodzie, a 20% – przed upływem sześciu miesięcy[96]. Te natomiast, które nie karmią piersią, wracają do płodności nawet cztery tygodnie po porodzie[96].

Antykoncepcja awaryjna

Antykoncepcja awaryjna obejmuje przyjmowanie leków (pigułka „po stosunku”) lub stosowanie innych przyrządów już po stosunku w nadziei na uniknięcie ciąży[98]. Działa ona głównie zapobiegając owulacji lub zapłodnieniu[99], ale może też wywoływać w endometrium zmiany, utrudniające zagnieżdżenie zarodka[100][101][102][103][104]. Istnieje wiele różnych opcji, takich jak zażycie pigułek antykoncepcyjnych w zwiększonej dawce, lewonorgestrel, mifepriston, uliprystal oraz wkładki domaciczne[105]. Lewonorgestrel zmniejsza prawdopodobieństwo zajścia w ciążę o 70% (odsetek ciąż wynosi 2,2%), jeśli zostaje przyjęty w ciągu 3 dni po stosunku bez zabezpieczeń bądź przy nieskutecznym użyciu prezerwatywy[98]. Uliprystal przyjęty w ciągu 5 dni po stosunku zmniejsza prawdopodobieństwo zajścia w ciążę o ok. 85% (odsetek ciąż wynosi 1,4%) i może być nieco bardziej skuteczny niż lewonorgestrel[106][105][98]. Mifepriston także ma większą skuteczność niż lewonorgestrel, natomiast najskuteczniejszą metodą są miedziane wkładki domaciczne[105]. Można je zastosować do 5 dni po stosunku i zapobiegają ok. 99% ciąż (odsetek ciąż wynosi 0,1% do 0,2%)[99][107]. Oznacza to, że są one najskuteczniejszą formą antykoncepcji awaryjnej[108].

Posiadanie przez kobiety tabletek „po” przed stosunkiem nie wpływa na zmniejszenie odsetka infekcji przenoszonych drogą płciową, użycia prezerwatyw, przypadkowych ciąż ani ryzykownych zachowań seksualnych[109][110]. Wszystkie metody mają minimalne skutki uboczne[105].

Podwójne zabezpieczenie

Podwójne zabezpieczenie oznacza wykorzystanie metod chroniących równocześnie przed chorobami przenoszonymi drogą płciową oraz ciążą[111]. Można to osiągnąć poprzez wykorzystanie samych prezerwatyw lub wykorzystanie również innej metody antykoncepcji bądź wstrzymanie się od penetracji seksualnej[112][113]. W przypadku obaw związanych z ciążą stosowanie dwóch metod antykoncepcji jest rozsądnym rozwiązaniem[112]. Co więcej, stosowanie dwóch metod antykoncepcji jest zalecane osobom przyjmującym lek przeciwko trądzikowi młodzieńczemu o nazwie izotretynoina w związku z wysokim ryzykiem wystąpienia wad wrodzonych w przypadku stosowania leku w czasie ciąży[114].

Inne języki
العربية: تحديد النسل
Avañe'ẽ: Memby'ỹrã
Bân-lâm-gú: Pī-īn
беларуская: Кантрацэпцыя
беларуская (тарашкевіца)‎: Кантрацэпцыя
български: Контрацепция
català: Contracepció
čeština: Antikoncepce
Chi-Chewa: Njira zolera
Ελληνικά: Αντισύλληψη
English: Birth control
español: Anticoncepción
Esperanto: Kontraŭkoncipo
euskara: Antisorgailu
français: Contraception
Gaeilge: Breithrialú
ગુજરાતી: ગર્ભનિરોધ
한국어: 피임
हिन्दी: संततिनिरोध
Bahasa Indonesia: Pengaturan kelahiran
íslenska: Getnaðarvörn
italiano: Contraccezione
latviešu: Kontracepcija
lietuvių: Kontracepcija
македонски: Контрацепција
Bahasa Melayu: Kawalan kelahiran
Nederlands: Anticonceptie
日本語: 避妊
Nordfriisk: Forheneringsmerel
norsk: Prevensjon
norsk nynorsk: Prevensjon
Nouormand: Contraception
oʻzbekcha/ўзбекча: Homiladorlikdan saqlanish
ਪੰਜਾਬੀ: ਜਨਮ ਕੰਟਰੋਲ
português: Contracepção
română: Contracepție
русский: Контрацепция
Simple English: Birth control
SiSwati: Kukhipha sisu
slovenčina: Antikoncepcia
slovenščina: Nadzor rojstev
српски / srpski: Контрола рађања
srpskohrvatski / српскохрватски: Kontrola rađanja
suomi: Ehkäisy
Tiếng Việt: Kiểm soát sinh sản
粵語: 避孕
中文: 生育控制