Święte księgi

Święte księgi – pisma uznawane za źródła prawd religijnych przez pewne religie. Są zwykle napisane przez proroków danej religii lub ich uczniów. Często są uważane za podyktowane przez wyższe istoty.

Buddyzm

Buddyzm nie jest religią „księgi” – przez długi czas nauki buddyzmu były przekazywane ustnie. Dopiero po jakimś czasie je spisano, ale księgi te nie są przedmiotem takiego kultu jak to znamy w judaizmie, chrześcijaństwie czy też islamie. Częściej traktuje się je jako „instrukcje” do praktyki. Jako że buddyzm nie jest jednolitą religią – ma wiele szkół i tradycji, tak też posiada wiele różnych „świętych ksiąg”. Niektóre teksty w buddyjskich świętych księgach są wspólne dla wszystkich lub poszczególnych tradycji. Jednak w większości różnią się one bardzo od siebie treścią, językiem i organizacją.

Tradycja buddyzmu, sięgając do wczesnobuddyjskich szkół, wytworzyła pewne podziały sutr buddyjskich. Uznawane są one we wszystkich tradycjach.

Ze względu na sposób przekazania nauk, wyróżnia się trzy rodzaje nauk (buddhavacana)[1]:

  • nauki, które zostały wypowiedziane przez samego Buddę Śakjamuniego (jego ustami) (kanthokvacana, mukhatevadacana),
  • nauki, których udzielono za pozwoleniem Buddy (anujnavacana),
  • nauki, których udzielono przez moc jego błogosławieństwa (adhisthanavacana)

Inny podział obejmuje 12 kategorii spisanych nauk buddyjskich (tzw. dvadaśa dharmapravacana)[2]:

  • zbiory rozmów (sutra)
  • sutry łączące w sobie prozę i wiersze (geya)
  • wyjaśnienia, odpowiedni na pytania oraz przepowiednie na temat przyszłości uczniów Buddy Śakjamuniego (vyakarana)
  • nauki wierszowane (gatha)
  • nauki oparte na szczególnie silnych emocjach, zapisane głównie w formie metrycznej (udana)
  • tak zwane nauki wprowadzające (niddana)
  • porównania (avadana)
  • powiedzenia (itivrittaka)
  • opowieści o poprzednich inkarnacjach Buddy (jataka)
  • obszerne nauki spisane (vaipulya)
  • sutry, które opisują wydarzenia o charakterze cudownym czy zdumiewającym (adbhutadharma)
  • nauki ostateczne lub finalne (upaseśa).

Buddyzm Theravada

Zbiór świętych ksiąg określany jest mianem Tipitaka czyli Trójkosz lub Trzy Kosze. Tradycja podaje iż teksty w nim zawarte zostały zebrane na I soborze buddyjskim w Rajagriha ok. roku 486 p.n.e. tam to zebrano ustne nauki Buddy zapamiętane przez jego uczniów. Początkowo były przekazywane ustnie aż do 100 roku gdy to na Sri Lance król Vattagamani każe go spisać. Tipitaka jest spisana w języku pali.

Obecnie Tipitaka składa się z:

  • Vinaya Pitaka – zbiór klasztornej dyscypliny
  • Sutta Pitaka – zbiór sutt czyli tekstów-mów Buddy
  • Abhidhamma Pitaka – zbiór tekstów dotyczących wyższej nauki

W skład Tipitaki wchodzą także teksty pozakanoniczne w zależności od kraju:

Za święte uznawane są także teksty nie wchodzące w skład Tipitaki i napisane znacznie później, jednak Tipitaki dotyczące. Są to:

  • Komentarze
    • Samantapasadika (Buddhaghosa; IV wiek)
    • Sumangalavilasini (Buddhaghosa; IV wiek)
    • Papañcasudani (Buddhaghosa; V wiek)
    • Saratthappakasini (Buddhaghosa; V wiek)
    • Manorathapurani (Buddhaghosa; V wiek)
    • Paramatthajotika (I) (Buddhaghosa; V wiek)
    • Dhammapada-atthakatha (Buddhaghosa; V wiek)
    • Paramatthadipani (I) / Udana-atthakatha( Dhammapala; VI wiek)
    • Paramatthadipani (II) / Itivuttaka-atthakatha (Dhammapala; VI wiek)
    • Paramatthajotika (II) / Suttanipata-atthakatha (Buddhaghosa; V wiek)
    • Paramatthadipani (III) / Vimanavatthu-atthakatha (Dhammapala; VI wiek)
    • Paramatthadipani (IV) / Petavatthu-atthakatha (Dhammapala; VI wiek)
    • Paramatthadipani (V) / Theragatha-atthakatha (Dhammapala; VI wiek)
    • Paramatthadipani (VI) / Therigatha-atthakatha (Dhammapala; VI)
    • Jatakatthavannana / Jataka-atthakatha (Buddhaghosa; V wiek)
    • Sadhammapajotika ( Upasena; V wiek)
    • Sadhammappakasini ( Mahanama; VI wiek)
    • Visuddhajanavilasini (autor nieznany)
    • Madhuratthavilasini ( Buddhadatta; V)
    • Paramatthadipani (VII) / Cariyapitaka-atthakatha (Dhammapala; VI)
  • Subkomentarze
    • Vajirabuddhi-tika ( Vajirabuddhi; XI-XII wiek)
    • Saratthadipani ( Sariputta; XII wiek)
    • Vimativinodani (Mahakassapa z Coli; XII wiek)
    • Kankhavitarani (Buddhaghosa; V wiek)
    • Vinayatthamañjusa ( Buddhanaga; XII wiek)
    • Dighanikaya-tika (Dhammapala; VI wiek)
    • Majjhimanikaya-tika (Dhammapala; VI wiek)
    • Samyuttanikaya-tika (Dhammapala; VI wiek)
    • Saratthamañjusa-tika (Sariputta; XII wiek)
  • Quasi-kanoniczne teksty
    • Nettipakarana i Petakopadesa ( Mahakaccayana?; około I wieku?)
    • Milindapañha (autor nieznany; początek I wieku n.e).
    • Paritta (twórca i data nieznane)
  • Kroniki i historyczne sprawozdania:
    • Dipavamsa (autor nieznany; po IV wieku). „Kronika Wyspy”.
    • Mahavamsa ( Mahanama; VI wiek). „Wielka Kronika”.
    • Culavamsa (różni autorzy). „Pomniejsza Kronika”.
    • Vamsatthappakasini (autor nieznany; VI wiek).
    • Mahabodhivamsa ( Upatissa; XI wiek).
    • Thupavamsa ( Vacissara; XII wiek).
    • Dathavamsa ( Dhammakitti; XIII wiek).
    • Samantakutavannana ( Vedehathera; XIII wiek). „Opis Szczytu Adama”.
    • Hatthavanagalla-viharavamsa (autor nieznany; XIII wiek).
    • Saddhammasangaha ( Dhammakitti Mahasami; XIV wiek).
    • Cha-kesadhatuvamsa (nieznany birmański autor).
    • Gandhavamsa (nieznany birmański autor; XIX wiek?).
    • Sasanavamsa ( Paññasamin; birmański; XIX wiek).
  • Żywoty Buddy
    • Jinalankara ( Buddharakkhita; XII wiek).
    • Anagata-vamsa (Mahakassapa z Coli; XII wiek?).
    • Jinacarita ( Medhankara; XIII wiek).
    • Pajjamadhu ( Buddhapiya Dipankara; XIII wiek).
    • Jinakalamali ( Ratanapañña; XVI wiek).
  • Podręczniki Abhidhammy
    • Abhidhammavatara (Buddhadatta; V wiek).
    • Ruparupavibhaga (Buddhadatta; V wiek). „Krótki podręcznik Abhidhammy”.
    • Saccasankhepa ( Culla-Dhammapala; południowo hinduski; VII wiek). „Elementy Prawdy”. „Krótka rozprawa o Abhidhammie”.
    • Abhidhammatthasangaha (Anuruddha; X wiek?).
    • Namarupa-pariccheda (Anuruddha; X wiek?). „Wprowadzenie do studiów nad Abhidhammą,”
    • Paramatthavinicchaya (Anuruddha; X wiek?). „Tekst Abhidhammy”.
    • Khemappakarana (Namarupa-samasa) (Khema; X wiek). „Krótki podręcznik do Abhidhammy”.
    • Mohavicchedani (Mahakassapa z Coli; XII wiek).
    • Namacaradipaka ( Chappata; birmański; XV wiek). „Praca nad Abhidhammą”.
  • Przeróżne – niesklasyfikowane
    • Vimuttimagga (Upatissa; I wiek). „Ścieżka Wolności”.
    • Visuddhimagga (Buddhaghosa; V wiek). „Ścieżka Oczyszczenia”.
    • Vinayavinicchaya (Buddhadatta; V wiek.).
    • Uttaravinicchaya (Buddhadatta; V wiek).
    • Paramatthamañjusa (Dhammapala; VI wiek).
    • Khuddasikkha ( Dhammasiri; po XI wieku)
    • Mulasikkha ( Mahasamin; po XI wieku).
    • Sarasangaha ( Siddhattha; XIII wiek). „Podręcznik Dhammy
    • Sandesakatha i Sima-vivada-vinichaya-katha (obaj birmańscy autorzy nieznani; XIX wiek).
    • Pañcagatidipana (autor i data nieznane).
    • Saddhammopayana (autor i data nieznane).
    • Telakathagatha (autor i data nieznane). „Wersy Oliwnego Kotła”.

Jakkolwiek wiele jest w buddyzmie theravada tekstów uznanych za święte to jednak Tipitaka (Kanon Palijski) jest uznawany za rdzeń.

Buddyzm Mahajana

W skład świętych tekstów buddyzmu mahajany wchodzą liczne sutry mahajany [1]. W odróżnieniu od tekstów Kanonu Palijskiego są spisane w sanskrycie. Najważniejszymi sutrami mahajany są sutry Pradżniaparamity(Doskonałości Mądrości). Jest ich wiele wersji. Najbardziej znana z nich to Sutra Serca (Hridaja Sutra). Sutry Pradżniaparamity to sutry tzw. II Obrotu Kołem Dharmy. Są też sutry III Obrotu Kołem Dharmy, np Śrimala Devi Sutra czy Lankavatara Sutra.

Oprócz sutr duże znaczenie dla wyznawców mahajany mają siastry (komentarze do sutr). Najważniejsze z siastr to: Mulamadhajamakakarika Nagardżuny i Mahjanauttaratantra siastra Maitrei. Ważnym tekstem jest także Bodhisatwaczariawatara Śiantidevy.

Buddyzm tybetański

Buddyzm tybetański za święte uznaje wszystkie teksty z Kanonu Palijskiego, a także sutry i siastry mahajany i teksty tantryczne. Tybetańczycy stworzyli także ogromny zbiór komentarzy do sutr i siastr, a także rozliczne teksty zawierające opisy praktyk. Każdy z tekstów zawierających odniesienia do Buddy, Dharmy i Sanghi jest traktowany jako święty. Kanon świętych tekstów został skompilowany przez Butona (1290-1364), który podzielił go na dwa zbiory: Kandziur (bka'-'gyur) i Tendziur (bstan-'gyur). Kandziur obejmuje winaję, sutry i tantry. Tendziur zawiera komenatrze, traktaty, prace dotyczące gramatyki, astrologii i medycyny.

Jednym z bardziej znanych tekstów stworzonych przez Tybetańczyków jest *bar-do t’os-grol – (tzw. Tybetańska Księga Umarłych) – święta księga buddyzmu tybetańskiego – zbiór rytuałów, które się sprawuje nad umierającym. Jej autorem ma być sam Padmasambhava, który zaszczepił buddyzm w Tybecie. Księga została odkryta w XIV wieku.

Inne języki
Afrikaans: Heilige skrifte
العربية: نصوص مقدسة
aragonés: Libro sagrato
azərbaycanca: Müqəddəs Kitab
Basa Banyumasan: Kitab suci
català: Text sagrat
čeština: Svatá kniha
Cymraeg: Ysgrythur
español: Libro sagrado
Esperanto: Sanktaj libroj
français: Texte sacré
한국어: 경전
हिन्दी: धर्म ग्रंथ
Bahasa Indonesia: Kitab suci
italiano: Testo sacro
עברית: כתבי קודש
Basa Jawa: Kitab
Latina: Liber sacer
lietuvių: Šventraštis
Bahasa Melayu: Teks keagamaan
Nederlands: Heilig boek
日本語: 聖典
Piemontèis: Test sacrà
português: Livro sagrado
sicilianu: Testi sacri
Simple English: Scripture
slovenčina: Svätá kniha
slovenščina: Verska literatura
српски / srpski: Свети списи
srpskohrvatski / српскохрватски: Sveti spisi
svenska: Helig skrift
Türkçe: Kutsal metin
українська: Святі писання
walon: Sint live
中文: 宗教經典