Tomàs d'Aquin

Sant Tomàs d’Aquin, lo doctor angelic
Retaule de Carlo Crivelli (1494)

Tomàs d'Aquin (nascut en 1225 al castèl de Roccasecca prèp d'Aquin en Itàlia del Sud, mòrt lo 7 de març de 1274 a l'abadiá de Fossanova prèp de Priverno en Laci), foguèt un religiós de l'Òrdre Dominican, celèbre per son òbra teologica e filosofica. Considerat coma un dels principals mèstres de la filosofia escolastica e de la teologia catolica, foguèt canonizat en 1323, puèi proclamat doctor de la Glèisa per Piu V, en 1567 e patron de las universitats, escòlas e acadèmias catolicas, per Leon XIII en 1880. Es tanben un dels patrons dels libraris. A lo títol de « Doctor angelic ». Son còrs es conservat jol mèstre altar de la Glèisa dels Jacobins de Tolosa.

De son nom venon los tèrmes :

  • « tomisme » / « tomista » : concernís l'escòla o lo corrent filosoficoteologic que se reclama de Tomàs d'Aquin e ne desvolopa los principis al delà de la letra de son expression istorica iniciala;
  • « neotomisme » : corrent de pensada filosoficoteologic de tipe tomista, desvolopat a partir del sègle XIX per respondre a las objeccions fachas al crestianisme catolic per la modernitat;
  • « tomasian » : çò que depend de la pensada de Tomàs d'Aquin d'esperel, levat los desvolopaments istorics induch per sa recepcion.

En 1879, lo papa Leon XIII, dins son enciclica Æterni Patris, declarèt que los escriches de Tomàs d'Aquin exprimissián adeqüatament la doctrina de la Glèisa. A l'epòca se distinguissiá encara mal la pensada de Tomàs d'Aquin el meteis de l'escòla tomista e dels desviaments de las nocions deguts a sa recepcion dins lo temps. Lo concili Vatican II prepausèt l'interpretacion autentica de l'ensenhament dels papas sul subjècte, mai precís e mai dubèrt al meteis còp, en demandant que la formacion teologica dels capelans se faga « amb Tomàs d'Aquin per mèstre ».

Dins lo continuament del prepaus de la Glèisa Catolica, Tomàs d'Aquin prepausèt, al sègle XIII, una òbra teologica que repausa, segon qualques aspèctes, sus un ensag de sintèsi de la rason e de la fe, subretot quand tend de conciliar la pensada crestiana e la filosofia vertadièra d'Aristòtel. Distinguís las vertats accessiblas a la sola rason, d'aquelas de la fe, definidas coma una adesion incondicionala a la Paraula de Dieu. Qualifica la filosofia de serventa de la teologia per exprimir coma las doas disciplinas collabòran d'un biais subaltèrne a la recèrca de la coneissença de la vertat, camin cap a la beatitud.

Biografia

Jovença e desir per la vida dominicana (1225-1244)

Filh del comte Landulphe d'Aquin e de la comtessa Teodora d'Inverno, d'origina normanda, Tomàs nais en 1225[1] al castèl de Roccasecca, dins lo Reialme de las Doas Sicílias[2]. La familha d'Aquin es una granda familha d'Itàlia, partisana del partit pontifical.

De 1230/1231 a 1239, es oblat a l'abadiá benedictina de Monte Cassino. I demòra nòu ans, pendent qu'apren de legir e d'escriure, e mai los rudiments de la gramatica e del latin, associats a una formacion religiosa elementària.

A partir de 1239, Frederic II, en luta contra Gregòri IX[3], expulsa los monges de l'abadiá. Sul conselh de l'abat, los parents de Tomàs ja l'envièron a Nàpols per i estudiar al Studium regni (qu'es pas una universitat, mas una acadèmia locala), fondada per Frederic II en 1220. I estudièt alara amb los mèstres las disciplinas classicas del Trivium e del Quadrivium; descobriguèt sens dobte alara Aristòtel a travèrs d'Averroès que las traduccions latinas començavan de corrir. Alara encontrèt los fraires presicaires que lor vida e lor vitalitat apostolica l'atirèron.

Son paire moriguèt lo 24 de decembre de 1243, rendent lo jove Tomàs un pauc pus liure de son destin. Decidís de dintrar dins l’ Òrdre dels dominicans en abril de 1244, a l'edat de vint ans, contra l'avís de la familha que voliá que venguèsse abat del Monte Cassino. Sa maire lo fa alara raubar e l’assigna a demorar a Roccasecca pendent un an. Tomàs cambièt pasmens pas d’avís, e la familha deguèt acceptar sa causida[4].

Estudis a París, primièrs ensenhaments (1245-1259)

Estudièt a París de 1245 a 1248, jol reialme de Loís IX de França. Puèi seguèt son mèstre Albèrt lo Grand (dominican comentator d'Aristòtel) a Colonha fins a 1252[5], ont sos condisciples li donèron l'escais de « buòu mut » en rason de son estatura e son caractèr taciturne. Quand tornèt a París, seguèt los corses universitaris classics dels escolans en teologia: es bachelièr biblic (lecturas comentadas de las Escrituras) de 1252 a 1254, puèi bachelièr sentenciari. Redigís pendent aquel periòde un comentari dels libres d'Isaias e de Jeremias (Super Isaiam e Super Ieremiam), atal que De ente et essentia (De l'èsser e de l'esséncia) (1252). Coma bachelièr sentenciari, comentèt lo Libre de las Senténcias de Pierre Lombard, lo libre dels estudis teologics de l' Universitat de París dempuèi la començança del sègle XIII. Tomàs d'Aquin ne fa lo comentari, en doas annadas, pendent son ensenhament de bachelièr sentenciari. Son comentari (Scriptum super libros Sententiarum) es enòrme: mai de 600 paginas in-folio), escritas de 1254 a 1256, tot en seguent qualques corses dins las escòlas parisencas e al Studium dominican de Sant Jaume. A la prima de 1256, amb l'apuèg del Sobeiran Pontife que deu intervenir prèp de l'universitat, dins lo contèxte de conflicte de l'oposicion dels mendicants e dels seculars, sosten sa mestriá en teologia. Comença sulcòp d'ensenhar e redigís las Questions disputadas : De veritate (De la vertat) (1256-1259), los Quodlibet (7 a 11) ; comenta lo De Trinitate de Boèce (1257-1258)… Son activitat consistís subretot en disputas teologicas ( disputatio), en comentaris de la Bíblia e en predicacions publicas.

Primièr ensenhament italian (1259-1268)

Tomàs d'Aquin e lo papa Urban IV, de Lorenzo Lotto, 1508, òli sus fusta, 155 x 67 cm, Recanati, Musèu municipal.

En 1259, Tomàs a 34 ans anèt per l'Itàlia ont ensenhèt la teologia fins a 1268, aviá ja una granda reputacion.

Es en primièr assignat a Orvieto, coma lector conventual, es a dire responsable de la formacion permanenta de la comunautat. Redigís l'explicacion continua dels evangèlis, nomenada pus tard la Cadena d'aur (Catena aurea), una garba de citacions dels Paires de la Glèisa organizadas fins a constituir un comentari continú dels Evangèlis, per cada versat. Aquel obratge d'importància dins l'istòria de la recepcion dels autors crestians grècs, es redigit de 1263 a 1264 sus la demanda del papa Urban IV a qui Tomàs dedica la cadena sus Matèu.

Tomàs es enviat a Roma entre 1265 e 1268 coma mèstre regent per la formacion intellectuala dels joves dominicans. Redigís tanben De potentia Dei (1265-1266), e comença en 1266 la redaccion de la Soma teologica e sos comentaris sus Aristòtel en adoptant lo metòde d'explicacion mot per mot dels grands comentaris (tafsîr) d'Averroès. Compausa l' Ofici del sant Sacrament al moment de l'instauracion de la Fèsta del Corpus Christi. Redigís tanben qualques opusculs, en responsas a las questions de personas particularas o de superiors, portant sus de questions divèrsas: economicas, canonicas o moralas.

Pendent aquel periòde, visitèt la cort pontificala (que demorava pas a Roma); seriá possible qu'aguèsse seguit lo papa dins sos desplaçaments continús.

Seriá pendent aquel periòde que poguèt presicar los sermons sul Credo, lo Pater e l'Ave Maria.

Retorn a París, querèlas universitàrias (1268-1272)

Tomàs tornèt de 1268 a Pascas de 1272[6] a París ont l'Universitat es en crisi intellectuala e morala provocada per la difusion de l'aristotelisme e par las querèlas entre los Òrdres Mendicants, los seculars e los regulars. Lo teologian Remi de Florença seguiguèt los cors pendent son segond ensenhament parisenc. A quaranta quatre ans quand redigís la segonda partida (IIa Pars) de la Soma teologica e la mai granda partida dels Comentaris de las òbras d'Aristòtel. Deu far fàcia a las atacas contra los Òrdres Mendicants, mas tanben a de rivalitats amb los franciscans e a las disputas amb qualques mèstres en arts (en particular Siger de Brabant, que sa mòrt misteriosa es contada par Dante, qu'evòca tanben d'un biais enigmatic la rivalitat entre Tomàs e Siger dins lo Paradís de la Divina Comèdia). Escriu lo De perfectione spiritualis vitae (1269-1270) e los Quodlibets I-VI et XII contra los seculars e los tractats De aeternitate mundi (1271) e De unitate intellectus (1270) contra l'averroïsme dels mèstres de la facultat dels arts[7].

Segond ensenhament italian, creacion del studium generale de Nàpols (1272-1273)

Aprèp lo trabalh incredible fach a l'encòp per l'ensenhament e la redaccion de son òbra, las lutas continualas que deu menar al sen meteis de l'Universitat, Tomas es enviat per sos superiors a Nàpols per i organizar lo studium generale dels fraires dominicans (fondat en 1269), destinat a la formacion dels joves fraires dominicans de la Província de Roma, e i ensenhar coma mèstre regent en teologia. Las rasons d'aquel rampèl a Nàpols son pas claras. Se pòt supausar que foguèt sus demanda del rei Carles d'Anjau, lo fraire de Loís IX de França. Es segur que foguèt malgrat las suplicacions de l'Universitat de París[8]. Entre fin de junh e de setembre de 1272 seguís la redaccion de la tresena partida (IIIa Pars) de la Soma teologica, a partir de la question 7; redigís subretot las questions sul Crist e los sacraments, qu'acabarà jamai. Torna ensenhar sus las letras de Paul (Epistòlas als Romans), lo comentari dels Psaumes (1272-1273), e qualques comentaris d'Aristòtel.

Sa darrièra vision e sa mòrt (1273-1274)

Caissa de las relíquias de Tomàs d'Aquin dins la glèisa dels Jacobins de Tolosa

A partir del 6 de decembre de 1273, aprèp aver agut una experiéncia esperitala tresviranta pendent la messa[9], arrèstèt d’escriure, perque, çò diguèt, en comparason de çò que compreniá del mistèri de Dieu, tot çò qu'escriviá li pareissiá coma de palha. Sa santat declinèt alara lèu. Quasiment afasic, anèt pasmens al concili de Lion ont seriá estat convocat pel papa Gregòri X. Moriguèt en camin, lo 7 de març de 1274, a l'edat de 50 ans, al monastèri cistercian de Fossanova. I repausèt fins a la translacion de sas rèstas en 1369 a Tolosa, a la Glèisa dels Jacobins, ont repausa totjorn uèi. Se ditz que comentava lo Cantic dels Cantics als monges que l'acompanhavan, sus son lièch de mòrt. Recebent sa darrièra comunion, diguèt[10] :

« Vos recebi, ò salut de mon arma. Es per amor de Vos qu'estudièri, velhèri de nuèches entièras e que m'anagiguèri; sètz Vos que presiquèri e ensenhèri. Jamai diguèri un mot contra Vos. M'estaqui pas tanpauc amb obstinacion a mon pròpri èime; mas se jamai m'exprimiguèri mal sus aquel sacrament, me someti al jutjament de la Santa Glèisa Romana dins l'obesissença ont mòri. »

Gaireben totes los testimoniatges concòrdan a lo presentar coma un òme grand e fòrt. Son aparéncia deviá èsser armoniosa perque, quand anava pels camps, lo bon pòble abandonava sos trabalhs e se precipitava cap a son encontra, « admirant son estatura impausanta e la beutat de sos traches ». Sos estudiants lo presentavan coma un òme que voliá pas ofensar degun per de marridas paraulas, e fòrça assidú al trabalh, se levant fòrça d'ora, abans los primièrs oficis, per començar de trabalhar. Sa pietat anava subretot cap a la celebracion del sacrifici de la messa e cap a l'imatge del Crist crucificat[11].

Sas òbras son catalogadas dins un escrit de 1319, mas lor cronologia exacta repausa sus una critica complèxa de fonts e de manuscrits; es fixada uèi ara per l'essencial, levat qualques punts de detalh encara discutits.

L'òbra de Tomàs d'Aquin foguèt condemnada lo 18 de març de 1277 per l'archevesque anglés Robert Kilwarby. Guilhèm de la Mare, franciscan, publiquèt vèrs 1279 un correctorium de fraire Tomàs, recensant 117 proposicions tròp ausardas. Reabilitat ulteriorament, amb l'influéncia totjorn mai granda de l' Òrdre Dominican, es canonizat en 1323 pel papa Joan XXII. Pasmens sas idèas contunhan de far debat, quitament dins l'Òrdre Dominican ont cal repetir mai d'un còp l'obligacion de pas criticar las tèsis de Tomàs d'Aquin dins los capítols generals.

Tomàs d'Aquin (drecha), Sant Domenge e la Verge Maria amb l'enfant, de Fra Angelico, 1420, fresca, 196 x 187 cm}}, Sant Petersborg, Musèu de l'Ermitatge.

Tomas dins son temps

Lo trabalh de tornar metre en contèxte Tomàs d'Aquin e sa pensada, longtemps considerat coma la philosophia perennis al sen de la Glèisa, comencèt al sègle XX per Marie Dominique Chenu dins L'introduction à l'étude de saint Thomas d'Aquin, puèi encara a la fin de las annadas 1990 per Jean Pierre Torell, dins son Initiation à saint Thomas d'Aquin e seguent son ensenhament, per l'Escòla teologica de Friborg. En efèit, coma tot pensador, Tomàs d'Aquin se tròba dins las problematicas de son temps, totas d'òrdre teologicofilosofic. Atal es pas possible d'estudiar la pensada de Tomàs sens considerar que trabalhava dins un contèxte entièrament crestian, amb sa pròpria fe dins lo Dieu crestian, e amb los metòdes e los limits de son temps.

Tomàs d'Aquin escriguèt la majoritat de son òbra a l'Universitat de París al sègle XIII sègle, jol reialme de Loís IX de França. La didactica universitària repausava a l'epòca sus tres pilars: l'explicacion dels tèxtes, las questions disputadas e la presicança. Las disputas argumentadas pòrtan, las unas sus de questions precisas causidas pel mèstre, e las autras, ditas quodlibeticas, sus de subjèctes prepausats per los estudiants o causits a l'azard[12]. Coma totes las òbras teologicas universitàrias de l'epòca, las questions e articles de la Soma teologica adòptan l'estructura dialectica de las questions disputadas, malgrat que la Soma jamai faguèt pas l'objècte d'un ensenhament per Tomàs.

Other Languages
Alemannisch: Thomas von Aquin
aragonés: Tomás d'Aquino
asturianu: Tomás d'Aquino
azərbaycanca: Akvinalı Foma
башҡортса: Фома Аквинский
žemaitėška: Tuoms Akvėnėitis
беларуская: Фама Аквінскі
беларуская (тарашкевіца)‎: Тамаш Аквінскі
български: Тома Аквински
भोजपुरी: थॉमस एक्विनस
brezhoneg: Tommaso d'Aquino
bosanski: Toma Akvinski
Ελληνικά: Θωμάς Ακινάτης
Esperanto: Tomaso de Akvino
føroyskt: Thomas Aquinas
français: Thomas d'Aquin
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: Sant Tomas Aquinas
Fiji Hindi: Thomas Aquinas
hrvatski: Toma Akvinski
Kreyòl ayisyen: Thomas d'Aquin
interlingua: Thomas de Aquino
Bahasa Indonesia: Thomas Aquinas
Ilokano: Tomas Aquino
íslenska: Tómas af Aquino
Basa Jawa: Thomas Aquinas
Qaraqalpaqsha: Tomas Aquinas
Lëtzebuergesch: Thomas vun Aquin
Lingua Franca Nova: San Tomas de Aquino
lingála: Toma ya Aquin
lietuvių: Tomas Akvinietis
latviešu: Akvīnas Toms
Basa Banyumasan: Thomas Aquinas
Malagasy: Thomas Aquinas
Baso Minangkabau: Thomas Aquinas
македонски: Тома Аквински
монгол: Аквины Фома
Bahasa Melayu: Thomas Aquinas
Nedersaksies: Thomas van Aquino
नेपाल भाषा: थोमस ईकुइनास
Nederlands: Thomas van Aquino
norsk nynorsk: Thomas Aquinas
Pangasinan: Thomas Aquinas
Kapampangan: Thomas Aquinas
Piemontèis: Tomà d'Aquin
português: Tomás de Aquino
Runa Simi: Tommaso d'Aquino
rumantsch: Tumasch d'Aquino
română: Toma de Aquino
русиньскый: Томаш Аквіньскый
संस्कृतम्: थामस एक्विनास
sicilianu: Tummasu d'Aquinu
srpskohrvatski / српскохрватски: Toma Akvinski
Simple English: Thomas Aquinas
slovenčina: Tomáš Akvinský
slovenščina: Tomaž Akvinski
српски / srpski: Тома Аквински
Türkçe: Thomas Aquinas
татарча/tatarça: Аквиналы Фома
українська: Тома Аквінський
oʻzbekcha/ўзбекча: Foma Akvinskiy
Tiếng Việt: Tôma Aquinô
Volapük: Thomas Aquinas
მარგალური: თომა აკვინარი
Yorùbá: Thomas Aquinas
文言: 阿奎那
Bân-lâm-gú: Tommaso d'Aquino