Païses Basses

Pagina d'ajuda sus l'omonimia Pels articles omonims, vejatz Olanda (omonimia).

Nederland

Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
Coordenadas
Païses Basses (oc)
Bandièra dels Païses Basses
Blason dels Païses Basses
Bandièra dels Païses Basses
Blason dels Païses Basses

« Je maintiendrai. »

mapa

Lengas oficialasneerlandés
Capitala
e mai granda ciutat
Amsterdam
52° 22′ N, 4° 53′ E
Forma de l'Estat

 - Rei
 - Primièr Ministre
Monarquia
Guilhèm Alexandre
Mark Rutte
Superfícia
 - Totala
 - Aiga (%)
Classat 135en
41 530 km²
18 41 % %
Populacion
 - Totala (2013)
 - Densitat
Classat 59en
16 828 996 ab.
405 ab./km²
Gentilicineerlandés, -esa
Moneda
 - nom occitan
 - nom oficiau anglés
EUR ‎‎
Èuro
Euro
Fus orariUTC +1, -4
Imne nacional« Wilhelmus van Nassouwe »
Guilhem de Nassau
Domeni internet.nl
Indicatiu telefonic+31
Còde del país (ISO 3166)NL

Los Païses Basses (var. País Bas, País Baishs) (en neerlandés Nederland), que tanben se dison mens exactament « Olanda » (en neerlandés Holland), son un país del nòrd d'Euròpa e de las Antilhas. Forman un estat ont lo pòble neerlandés e la lenga neerlandesa son preeminents. Aquel estat es frontalièr amb Alemanha e Belgica e limitat per la mar del Nòrd.

Tres illas de las Antilhas fan partida de l’Estat: Bonaire, Saba e Sant Eustaqui. Constituïsson los Païses Basses Caribencs que la moneda n’es lo dolar american.

Los Païses Basses son lo mai grand país del Reialme dels Païses Basses, qu’agropa tanben Aruba, Curaçao e Sant Martin del Sud.

La capitala oficiala de l'estat es Amsterdam, mas lo sèti dels poders publics (reina, Parlament e govèrn) es a L'Aia.

Lo gentilici es neerlandés -esa (o mens exactament olandés -esa).

Tot parièr se ne ditz batau -ava per designar los sius estatjants.

Istòria

Guilhèm Ièr d'Orange-Nassau, cap dels Païses Basses durant la Guèrra dels ochanta ans.

Jos Carles V, emperaire del Sacre Empèri Romano-Germanic, e rei dels reialmes hispanics, la region fasiá partida de las Dètz-e-sèt Províncias dels Païses Basses, que compreniá tanben los actuales territòris de Belgica, Luxemborg, e qualques parts de França e Alemanha. La guèrra dels ochanta ans entre las províncias e Espanha comencèt en 1568. En 1579, la part nòrd de las dètz-e-sèt províncias formèt l' Union d'Utrecht, un tractat ont se prometèron supòrt mutual per la defensa contra l'armada espanhòla. Aquel tractat es considerat coma la fondacion dels Païses Basses modèrnes. En 1581 las províncias del nòrd adoptèron l'Acte d'Abjuracion, la declaracion d'independéncia amb la que las províncias deposaven oficialament Felip II. La guèrra contunhèt fins 1648, quand lo rei Felip IV d'Espanha reconeguèt fin finala l'independéncia de las sèt províncias del nòrd amb la Patz de Münster. Parts de las províncias del sud venguèron de facto de colònias de la nòva republica.

Provincias Unidas 1581-1795

Vida jornalièra durant l'Edat d'Aur Olandesa en una pintura
Atac olandés a Medway, en junh de 1667, durant la Segonda guèrra anglo-neerlandesa.

A partir de l'obtencion de son independéncia d'Espanha en 1581, las sèt províncias formèron la Republica de las Sèt Províncias Unidas dels Païses Basses. La republica èra una confederacion de las províncias de Olanda, Zelanda, Groninga, Frisa, Utrecht, Overijssel e Guèldres. Totas aquelas províncias èran autonòmas e avián lo sieu pròpri govèrn, l'"Estat de la Província". L'"Estat General", lo govèrn confederat, aviá son sèti a L'Aia e èra format de representants de caduna de las províncias. La part pauc poblada de Drenta fasiá partida tanben de la republica, malgrat lo fach qu'èra pas considerada una província. Drenta aviá lo sieu pròpri Estat mas lo sieu cap èra designat per l'Estat General. La republica ocupava tanben las nomenadas Tèrras de la Generalitat (Generaliteitslanden en neerlandés). Aqueles territòris èran governats dirèctament per l'Estat General, es a dire, avián pas d'autogovèrn ni de representant dins lo govèrn confederat. La majoritat d'aqueles territòris foguèron ocupats durant la guèrra dels ochanta ans. Èran majoritàriament catolics e èran usats coma zòna de seguretat entre la Republica e los Païses Basses espanhòls.

Lo país venguèt un dels poders maritims e economics màgers del sègle XVII. durant l' Edat d'Aur Olandesa (Gouden Eeuw) s'establiguèron de colònias e de mercats dins lo mond entièr (lo nomenat Empèri neerlandés). S'establiguèron de poblaments en America del Nòrd en començant per la fondacion de Nòva Amsterdam, subre l'actuala Manhattan, en 1614. En Sud-Africa se creèt lo poblament de la Colònia del Cap en 1652. durant lo sègle XVII, la populacion neerlandesa s'aumentèt cap a 1,5 a 2 milions[1]

Fòrça istorians economics mencionan los Païses Basses coma lo primièr país capitalista del mond. L'Euròpa modèrna primairenca aguèt la vila comerciala mai rica e la primièra borsa a temps complit a Amsterdam. L'inventivitat dels comerçants menèt a las primièras asseguranças e de plans de pensions, aital coma autres fenomèns mens benignes coma las primièras ondadas d'especulacion economicas. La primièra granda inflacion foguèt la Tulipamania dels ans 1636-1637, e segon Murray Sayle, lo primièr especulador economic mondial Isaac le Maire, que forcèt una casuda dels prèses de las accions per las crompar après jol prètz de mercat.[2]

La republica comencèt de declinar a la fin del sègle XVIII, a causa de la competéncia economica d'Anglatèrra e a la longa rivalitat de las doas principalas faccions de la societat olandesa, los Staatsgezinden (Republicans) e los Prinsgezinden (Realistas o Orangistas).

Jos l'influéncia francesa 1795-1815

En 19 de genièr de 1795, un jorn après que lo "stadhouder" Guilhèm V d'Orange-Nassau fugiguèsse en Anglatèrra, foguèt proclamada la Bataafse Republiek ( Republica Batava), menant los Païses Basses a un estat unitari. De 1795 a 1806, la Republica Batava convertiguèt los Païses Basses en una republica en seguissent lo modèl de la Primièra Republica Francesa.

De 1806 a 1810, lo Koninkrijk Holland ( Reialme d'Olanda) foguèt establit per Napoleon Bonaparte coma un reialme mariòta governat per lo sieu fraire, Loís Bonaparte, pr'amor de controtlar los Païses Basses de forma mai eficienta. Lo nom de la província pus coneguda, Olanda, foguèt causit per representar lo país entièr. Lo Reialme d'Olanda compreniá l'airal dels actuals Païses Basses, levat Limborg e d'unas parts de Zelanda, qu'èran de territòris franceses. En 1807, la prussiana Frisa Oriental e Jever foguèron apondudas al reialme. En 1809 malgrat tot, après l'invasion anglesa, Olanda aguèt de cedir totes los sieus territòris situadas jol riu Ren a França.

Lo rei Louis Napoleon acompliguèt pas las expectativas de Napoleon - ensagèt de servir los interèsses dels olandeses en luòc dels del sieu fraire - e li calguèt abdicar lo 1 de julhet de 1810. Li succediguèt lo sieu filh de cinc ans Napoleon Louis Bonaparte. Aquel regnèt coma Louis II durant dètz jorns mentre que l'emperaire Napoleon Bonaparte ignorèt l'ascenscion del sieu jove nebot al tròn. L'emperaire envièt una armada per ocupar lo país e dissolguèt lo Reialme d'Olanda. Los Païses Basses venguèron alavetz part de l'Empèri Francés. Aquel periòde durèt de 1810 a 1813, quand Napoleon foguèt derrotat a la batalha de Leipzig.

Reialme dels Païses Basses

Lo filh de Guilhèm V d'Orange-Nassau, Guilhèm I dels Païses Basses, tornèt als Païses Basses en 1813 per venir prince sobeiran dels Païses Basses. Lo 16 de març de 1815, lo prince sobeiran venguèt rei dels Païses Basses.

En 1815, al Congrès de Viena se formèt lo Reialme Unit dels Païses Basses, qu'estendèt los Païses Basses amb Belgica per fin de crear un estat fòrt al nòrd de França. En mai, Guilhèm venguèt per eiretatge Grand Ducat de Luxemborg. Lo Congrès de Viena autregèt Luxemborg a Guilhèm coma proprietat personala en escambi de las siás possessions alemandas de Nassau-Dillenburg, Siegen, Hadamar e Diez.

Belgica se rebellèt e obtenguèt la siá independéncia en 1830, mentre que l'union personala entre Luxemborg e los Païses Basses foguèt separada en 1890, quand Guilhèm III dels Païses Basses moriguèt sens descendents masculins. La lei salica empachèt que la siá filha Guilhemina I dels Païses Basses venguèsse Grand Duquessa. Alavetz, lo tròn de Luxemborg passèt de l'Ostal d'Orange-Nassau a l'Ostal de Nassau-Weilburg, una autra branca de l'Ostal de Nassau.

Nòva Amsterdam en 1664, abans que foguèsse escambiada amb Surinam pels britanics que la nomenèron Nòva York.

Lo poblament olandés màger mar enlà foguèt la Colònia del Cap. Foguèt creat per Jan van Riebeeck al nom de la Companhiá Olandesa de las Índias Orientalas a la Ciutat del Cap (en neerlandés Kaapstad) en 1652. Lo Prince d'Orange consentiguèt a l'ocupacion e al contraròtle britanic de la Colònia del Cap en 1788. Los Païses Basses possedissián tanben d'autras colònias, mas los poblaments olandeses en aqueles territòris èran limitats. Las mai importantas èran las de las Índias Orientalas Neerlandesas (uèi Indonesia) e Surinam (Surinam foguèt escambiat amb los britanics contra la vila de Nòva Amsterdam, uèi la vila de Nòva York). Aquelas colònias foguèron en primièr luòc administradas per la Companhiá Olandesa de las Índias Orientalas e la Companhiá Olandesa de las Índias Orientalas, ambedoas entrepresas privadas collectivas. Tres sègles mai tard aquelas companhiás aguèron de problèmas economics e dins los territòris ont elas operavan lo contraròtle foguèt assumit pel govèrn neerlandés (en 1815 e 1791 respectivament). Venguèron alavetz oficialament de colònias. Pendent aquel periòde colonial los Païses Basses s'impliquèron activament dins lo comèrci d'esclaus.

Pendent lo sègle XIX, los Païses Basses s'industrializèron lentament, comparat amb los sieus païses vesins, principalament a causa de la granda complexitat que significava modernizar las siás infrastructuras, consistentas dins de grands canals d'aiga e la granda fisança que la siá indústria aviá en l'energia del vent.

E mai que los Païses Basses demorèsson neutres pendent la Primièra Guèrra Mondiala, aguèron un ròtle notable.[3] Lo Comte Schlieffen aviá previst d'ocupar los Païses Basses mentre qu'avançava cap a França. Aquel plan foguèt cambiat contra Helmuth von Moltke lo Jove amb l'intencion de manténer la neutralitat olandesa. Aquela foguèt essenciala per la subrevivença alemanda fins lo blocatge dels Estats Units e Granda Bretanha de 1916 quand l'importacion de produches a travèrs dels Païses Basses foguèt pas mai possible. Malgrat tot, Olanda siguèt neutra durant la comtessa, mercés a la siá diplomacia e la siá abiletat pel comèrci.[3]

La Segonda Guèrra Mondiala

Rotterdam après los atacs aerians alemands lo 1940.

Los Païses Basses ensagèron se manténer tanben neutrales durant la Segonda Guèrra Mondiala. Malgrat tot, l' Alemanda nazi ocupèt los Païses Basses lo 1940 durant la siá campanha de l'Euròpa Occidentala e lo país capitulèt dins solament cinc jorns. Lo reialme coma tal, contunhèt la guèrra dempuèi lo sieu empèri colonial e lo govèrn contunhèt en lo sieu exili a Londres.

Durant l'ocupacion, a l'entorn de 100.000 josieus olandeses[4] foguèron portats a camps de concentracion a Alemanha, Polonha e Checoslovaquia. Quand aqueles camps foguèron liberats, solament 876 n'avián subreviscut.

Lo govèrn en l'exili perdèt lo contraròtle de la siá mai granda colònia, las Índias Orientalas Neerlandesas (Indonesia), a mans de l' Empèri Japonés en març de 1942. Un còp acabat la guèrra, Indonesia proclamèt la siá independéncia, qu'atenguèt lo 1949.

La familha reiala dels Païses Basses se transportèt eventualament a Ottawa tot en esperant la desliurança dels Païses Basses, e la princessa Margarida nasquèt durant aquel exili canadian. Lo 1944-45, l'armada canadiana foguèt la responsabla de liberar la màger part dels Païses Basses de l'ocupacion alemanda.

Istòria recenta

Los trabalhs de Zuiderzee se desvolopèron entre 1920 e 1975 e portèron a la creacion d'una nòva província. Aquela foguèt creada lo 1986 amb lo nom de Flevoland.

Après la guèrra, l'economia olandesa prosperèt, en daissant l'èra enrè de neutralitat e en se sarrant dins los sieus estats vesins. Los Païses Basses foguèsson unes dels fondators del Benelux (Belgica, Netherlands (Païses Basses) e Luxemborg), e foguèt un dels 12 fondators de l'OTAN e un dels 6 fondators de la Comunautat Europèa del Carbon e de l'Acièr, la qu'evolucionèt, a travèrs de la Comunautat Economica Europèa, cap a la Union Europèa.

La darrièra granda inondacion als Païses Basses venguèt en febrièr de 1953, quand una granda tempèsta provoquèt l'escrancament de divèrsas barrièras al sud-oèst dels Païses Basses. Mai de 1.800 personas s'estofèron. Lo govèrn neerlandés decidiguèt crear un important programa de trabalhs (Deltawerken, Trabalhs del Delta) per protegir lo país davant futuras inondacions. Los trabalhs s'esperlonguèron pendent mai de trenta ans.

Als ans 60 e 70 lo país visquèt una epòca de cambiament cultural. Mai que mai los joves refusèron las tradicionalas linhas religiosas e classisaes e pressionèron en favor de nòus cambiaments en matèria de dreches de las femnas, sexualitat, desarmament o temas mitan-ambiental, que portèron a liberalizar de tèmas coma la politica de drògas, l' eutanasia o las questions ligadas a l'omosexualitat.

Other Languages
Acèh: Blanda
Afrikaans: Nederland
Alemannisch: Niederlande
አማርኛ: ኔዘርላንድ
aragonés: Países Baixos
Ænglisc: Niðerland
العربية: هولندا
ܐܪܡܝܐ: ܗܘܠܢܕܐ
asturianu: Países Baxos
авар: Гьоланд
azərbaycanca: Niderland
تۆرکجه: هولند
башҡортса: Нидерланд
Boarisch: Holland
žemaitėška: Nīderlandā
Bikol Central: Nederlands
беларуская: Нідэрланды
беларуская (тарашкевіца)‎: Нідэрлянды
български: Нидерландия
भोजपुरी: नीदरलैंड
Bislama: Netherlands
Bahasa Banjar: Walanda
བོད་ཡིག: ཧོ་ལན།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: নেদারল্যান্ড
brezhoneg: Izelvroioù
bosanski: Holandija
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: Belanda
буряад: Нидерланд
Chavacano de Zamboanga: Holanda
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Hò̤-làng
нохчийн: Нидерландаш
Cebuano: Olanda
Tsetsêhestâhese: Netherlands
کوردی: ھۆلەند
qırımtatarca: Felemenk
čeština: Nizozemsko
kaszëbsczi: Néderlandzkô
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Нидєрландꙑ
Чӑвашла: Нидерландсем
dansk: Holland
Deutsch: Niederlande
Zazaki: Hollanda
dolnoserbski: Nižozemska
ދިވެހިބަސް: ނެދަލޭންޑު
eʋegbe: Netherlands
Ελληνικά: Ολλανδία
emiliàn e rumagnòl: Ulànda
English: Netherlands
Esperanto: Nederlando
español: Países Bajos
eesti: Holland
euskara: Herbehereak
estremeñu: Paisis Baxus
فارسی: هلند
Fulfulde: Holannda
suomi: Alankomaat
Võro: Holland
Na Vosa Vakaviti: Oladi
føroyskt: Niðurlond
arpetan: Payis-Bâs
Nordfriisk: Nederlönje
furlan: Paîs Bas
Frysk: Nederlân
Gaeilge: An Ísiltír
Gagauz: Niderland
贛語: 荷蘭
Gàidhlig: Na Tìrean Ìsle
Avañe'ẽ: Tetãnguéra Yvýi
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: नेदरलँड्स
Bahasa Hulontalo: Walanta
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌽𐌹𐌸𐍂𐌰𐌻𐌰𐌽𐌳
ગુજરાતી: નેધરલેંડ
客家語/Hak-kâ-ngî: Hò-làn
Hawaiʻi: Hōlani
עברית: הולנד
हिन्दी: नीदरलैण्ड
Fiji Hindi: The Netherlands
hrvatski: Nizozemska
hornjoserbsce: Nižozemska
Kreyòl ayisyen: Peyiba
magyar: Hollandia
Հայերեն: Նիդերլանդներ
interlingua: Paises Basse
Bahasa Indonesia: Belanda
Interlingue: Nederland
Ilokano: Olanda
ГӀалгӀай: Голланди
íslenska: Holland
italiano: Paesi Bassi
日本語: オランダ
Patois: Nedalanz
la .lojban.: nederland
Basa Jawa: Walanda
Qaraqalpaqsha: Niderlandiya
Taqbaylit: Timura n Wadda
Адыгэбзэ: Нидерлэндхэр
Kabɩyɛ: Peyibaa
Kongo: Pays-Bas
Gĩkũyũ: Netharandi
kalaallisut: Hollandi
ភាសាខ្មែរ: ប្រទេសហូឡង់
한국어: 네덜란드
Перем Коми: Недерланд
къарачай-малкъар: Нидерландла
Ripoarisch: Niederlande
kurdî: Holenda
kernowek: Iseldiryow
Latina: Nederlandia
Lëtzebuergesch: Holland
лакку: Нидирланд
Lingua Franca Nova: Nederland
Limburgs: Nederland
Ligure: Paixi Basci
lumbaart: Paes Bass
lingála: Holanda
لۊری شومالی: ھولند
lietuvių: Nyderlandai
latgaļu: Nīderlandeja
latviešu: Nīderlande
Basa Banyumasan: Landa
мокшень: Недерлантт
Malagasy: Nederlandy
олык марий: Нидерланде
Māori: Hōrana
Baso Minangkabau: Balando
македонски: Холандија
монгол: Нидерланд
Bahasa Melayu: Belanda
မြန်မာဘာသာ: နယ်သာလန်နိုင်ငံ
مازِرونی: هلند
Dorerin Naoero: Niterand
Nāhuatl: Tlanitlalpan
Napulitano: Ulanna
Plattdüütsch: Nedderlannen (Europa)
Nedersaksies: Nederlaand
नेपाल भाषा: नेदरल्यान्द्स्
Nederlands: Nederland
norsk nynorsk: Nederland
norsk: Nederland
Novial: Nederlande
Nouormand: Pays Bas
Sesotho sa Leboa: Netherlands
Chi-Chewa: Netherlands
Livvinkarjala: Alangomuat
Oromoo: Neezerlaandi
ਪੰਜਾਬੀ: ਨੀਦਰਲੈਂਡ
Pangasinan: Olánda
Kapampangan: Paises Bahes
Papiamentu: Hulanda
Picard: Bas-Païs
Deitsch: Holland
Pälzisch: Niederlande
Norfuk / Pitkern: Dem Nethiland
polski: Holandia
Piemontèis: Pais Bass
پنجابی: نیدرلینڈز
Ποντιακά: Ολλανδία
پښتو: هالنډ
português: Países Baixos
Runa Simi: Urasuyu
rumantsch: Pajais Bass
Romani: Olanda
română: Țările de Jos
armãneashti: Olanda
tarandíne: Pajèsere Vasce
русский: Нидерланды
русиньскый: Нідерланды
Kinyarwanda: Ubuholandi
саха тыла: Недерланд
sicilianu: Paisi Vasci
davvisámegiella: Vuolleeatnamat
srpskohrvatski / српскохрватски: Nizozemska
Simple English: Netherlands
slovenčina: Holandsko
slovenščina: Nizozemska
Gagana Samoa: Netalani
chiShona: Netherlands
Soomaaliga: Holland
shqip: Holanda
српски / srpski: Холандија
Sranantongo: Bakrakondre
SiSwati: IDashi
Sesotho: Hôlanê
Seeltersk: Niederlounde
Basa Sunda: Walanda
Kiswahili: Uholanzi
ślůnski: Ńiderlandy
tetun: Olanda
тоҷикӣ: Нидерланд
Türkmençe: Niderlandlar
Tagalog: Netherlands
lea faka-Tonga: Holani
Tok Pisin: Netherlands
Türkçe: Hollanda
Xitsonga: Netherlands
татарча/tatarça: Нидерланд
chiTumbuka: Netherlands
удмурт: Нидерланд
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: گوللاندىيە
українська: Нідерланди
oʻzbekcha/ўзбекча: Niderlandlar
vèneto: Paéxi Basi
vepsän kel’: Alamad
Tiếng Việt: Hà Lan
West-Vlams: Holland
Volapük: Nedän
walon: Bas Payis
Winaray: Nederlandes
Wolof: Olaand
吴语: 尼德兰
isiXhosa: ENetherlands
მარგალური: ნიდერლანდი
ייִדיש: האלאנד
Vahcuengh: Hwzlanz
Zeêuws: Nederland
中文: 荷兰
文言: 荷蘭
Bân-lâm-gú: Hô-lân
粵語: 荷蘭
isiZulu: Netherlands