Monopòli

Lo monopòli (del grèc monos significant « un » e polein significant « vendre ») es, al sens estricte, una situacion ont un ofreire se ven a tenir una posicion d'exclusivitat sus un produch o un servici ofèrt a una multitud de crompaires. Quand aquela situacion d'exclusivitat dins una activitat es establiada al benefici de la poténcia publica, se dich « monopòli d'Estat » o de «  monopòli public ». Per extension (puslèu abusiva) lo tèrme de monopòli es sovent utilizat per descriure una situacion pròcha de la definicion precedenta mas diferenta: Lo tèrme « monopòli » es alara aplicat a una entrepresa qu'es pas al sens estricte en situacion de monopòli mas domina largament un mercat ont la concurréncia existís encara, mas de biais marginal. Dins aquel cas, lo tèrme de posicion dominanta deuriá èsser puslèu emplegat per las autoritats e la reglementacion de la concurréncia. D'entre aqueles concèptes vesins mas que la definicion e la portada devon èsser destriats clarament, se cal remarcar:

L' oligopòli, que descriu una situacion de mercat ont un pichon grop d’ofreires se partejan un mercat en pertidas mai i mens egalas,
Lo duopòli, qu'es una forma redusida d'oligopòl (dos ofreires fan fàcia a una multitud de crompaires),
Lo cartèl o l'ententa son de formas variablas d'associacion entre ofreires qu'an per tòca d'establir a lor benefici e segon de modalitats variadas una situacion de monopòli,
Lo monopsòni, que per simetria al tèrme monopòli, correspond a une situacion de mercat ont un demandaire ten una posicion de monopòli a la crompat,
Lo monopòli bilateral, que caracteriza una situacion de mercat ont se fan fàcia un monopòli (un sol vendeire) e un monopsòni (un sol crompaire).

Lo monopòli dins l'istòria

Lo monopòli es regularament e naturalament privilegiat dins lo domèni de la produccion, de la distribucion o dels servicis, cada còp que d'intereses presentats coma « superiors » o « collectius » semblan poder èsser invocats: A l'epòca feudala, l'exclusivitat de la mesa a disposicion d'unes equipaments collectius (molins, ponts, fenials...) pel senhor feudal li permet de percebre de redevenças censada pagar la proteccion qu'assegura al respècte dels subjèctes. A l'Edat Mejana, las corporacions e los mestièrs asseguran per las activitats qu'encastran estrictament d'obligacions de respècte de qualitat e de formacion de aprendises e de lors emplegats. A l'epòca classica, los podes publics s'autrejan de monopòlis per tòca fiscalas (per ex: Gabèla tirada de la venda del sal) o donant atal de monopòlis per una durada determinada a unes operators intèrnes o extèrnes. Atal la doctrina del mercantilisme (e sa varianta en França: lo Colbertisme) balha lo privilègi de monopòli per promòure melhor sul plan economic de tòcas defensivas o ofensivas.

De companhiás de comèrcis nationalas (obtienon segon las escasenças) lo monopòli del comèrci d'unes produchs, o lo monopòli amb unas regions.
Lo monopòli de comèrci es establit amb unas regions del mond per la metropòli nacionala, exclusissent de fach del mercat las autras poténcias europèas.
Lo monopòli de fabricacion es tanben lo mejan de tenir jol contraròtle de l’Estat d'unas produccions: las nombrosas manufacturas reialas de l’epòca de Colbert ne son l'exemple. Al subjècte del comèrci amb l'estrangièr - font de poténcia economica e de rai politic pels regims novèls de Reialtat absoluda, los exemples mai celèbres son:

las Companhiás de las Índias amassan de pichonas companhiás que fusionan jos l’egidi de l’Estat per mermar la concurréncia, aumentar los beneficis comercials e melhorar l’eficacitat militara e coloniala de lors flotas.
la Companhiá neerlandesa de las Índais orientalas (VOC), e la Companhiá Anglesa de las Índias Orientalas se disputan lo contraròtle del comèrci en Asia del Sud Èst. La recerca del monopòli èra essencial dins la realizacion d’importants beneficis, e las companhiás esitavan pas a destruire de plantacions autoctònas potencialament rivalas per s’assegurar l’abséncia de concurréncia. Sul terren las companhiás de comèrci -coma la VOC- confian lors drechs de monopòli a un mercand o a un sindic de mercands local. Lo contracte de venda implica mai sovent l’absence de tout acheteur concurrent du syndic, et l’abséncia de novèla venda del meteis produch per un periòde donat, per tòca de garantir e gardar la situacion envejabla de monopòli suls mercats locals.

Amb l’emergéncia de las idèas economicas liberalas, la critica dels monopòlis comença: apareisson coma abusius e noisibles als consomators e pel dinamisme economic. A la fin del sègle XIX aquela critica acaba a per de leis fasent illicits las ententas, coma la lei Le Chapelier en França. Vòlon taben garantir l’abséncia d’ententas e de coalicions entre los ciutadans (desapareisson de las corporacions que dispausavan de monopòlis de man d’òbras dins lo Regim Ancian). Mai generalament, la doctrina liberala classica contribuís a espandre l'idèa que los monopòlis son l'expression d’initiacivas illegitimas de l’Estat.

A la fin del sègle XIX, jos la pression dels corrents de pensadas nacionalistas, lo retorn de l'accion publica relança de formas de sosten e d'organizacion dels mercats al prejudici de la concurréncia:

Unes Estats coma Japon e Alemanha sostenon los esfòrts de concentracion industriala de lors entreprisas. Las entreprisas alemandas forman per exemple de cartèls.
Lo desvelopament del colonialisme tend a instaurar de relacions fachas de privilègis e de dominacion contra los territòriss d'Otramar considerats coma la « caça gardada » (vejatz l'exemple limita del Còngo bèlga, proprietat privada del sobeiran bèlga) de la poténcia tutelara. Aquel movement serà font de rivalitats entre los imperialismes europèus (anglés, alemand o francés) en Orient Mejan, en Africa o en Asia.
Al sègle XX, lo retorn de la legislation se realiza per organizar e aparar de biais pragmatic de condicions mai acceptablas d'una sana concurréncia:
Se relizan de legislacions coma las leis antitrust americanas, qu'acabant al desmantalament d'unas grandas entreprisas coma la Standard Oil.

Se desvelopan pauc a pauc de legislacions per tòca d'aparar los brevets e drechs d'autor per premiar los entreprenaires innovants.

Other Languages
Afrikaans: Monopolie
العربية: احتكار
مصرى: احتكار
asturianu: Monopoliu
azərbaycanca: İnhisar
беларуская: Манаполія
беларуская (тарашкевіца)‎: Манаполія
български: Монопол
Bahasa Banjar: Kuluh
bosanski: Monopol
català: Monopoli
čeština: Monopol
Cymraeg: Monopoli
dansk: Monopol
Deutsch: Monopol
Ελληνικά: Μονοπώλιο
English: Monopoly
Esperanto: Monopolo
español: Monopolio
eesti: Monopol
euskara: Monopolio
فارسی: انحصار
suomi: Monopoli
føroyskt: Einahandil
français: Monopole
Gaeilge: Monaplacht
galego: Monopolio
עברית: מונופול
हिन्दी: एकाधिकार
hrvatski: Monopol
magyar: Monopólium
Հայերեն: Մենաշնորհ
interlingua: Monopolio
Bahasa Indonesia: Pasar monopoli
íslenska: Einokun
italiano: Monopolio
日本語: 独占
한국어: 독점
Latina: Monopolium
Lëtzebuergesch: Monopol
lietuvių: Monopolija
latviešu: Monopols
македонски: Монопол
मराठी: एकाधिकार
Bahasa Melayu: Monopoli
Nederlands: Monopolie
norsk nynorsk: Monopol
norsk: Monopol
polski: Monopol
پښتو: انحصار
português: Monopólio
română: Monopol
русский: Монополия
Scots: Monopoly
srpskohrvatski / српскохрватски: Monopol
Simple English: Monopoly
slovenčina: Monopol ponuky
slovenščina: Monopol
shqip: Monopoli
српски / srpski: Монопол
svenska: Monopol
Kiswahili: Uhodhisoko
தமிழ்: ஏகபோகம்
Tagalog: Monopolyo
Türkçe: Tekel
українська: Монополія
oʻzbekcha/ўзбекча: Monopoliya
ייִדיש: מאנאפאל
中文: 垄断
文言: 壟斷
Bân-lâm-gú: To̍k-chiàm
粵語: 壟斷