Friedrich Nietzsche

Tièra de 1000 articles que totas las Wikipèdias deurián aver.
Friedrich Nietzsche, 1882

Friedrich Wilhelm Nietzsche (Röcken bei Lützen, Alemanha, 1844-1900) foguèt un filosòf alemand e un dei pensaires modèrnes pus influents.

Estudièt a l'Universitat de Bonn. En 1865, a Leipzig, faguèt seis estudis de filologia e en 1869 venguèt professor de filologia classica a Basilèa. En 1878 abandonèt lei classas, en causa d'una malautiá, puèi passèt leis estius a Sils Maria e la rèsta de l'an a la Ribiera occitana, gaireben sempre solitari e amb de recalivadas dins sa malautiá. En 1889, tombèt dins la deméncia; s'efaissèt lo 3 de genier de 1889 a Turin (quand encòntra una veitura que son cochier foeta violentament lo chivau, se sarrèt de l'animau, enlaçèt son còu e esclatèt en plors, enebissent a quau que fugue de se sarrar lo chivau). Passèt los dètz darriereis ans de sa vida dins un estat mentau quasi vegetatiu. Après sa mòrt, l'interpretacion de son òbra foguèt desfigurada per l'imatge de la foliá e per la propaganda nazi.

La pensada filosofica de Nietzsche, d'un caractèr poetic e personau marcat, es una critica dei valors tradicionalas de la cultura occidentala e l'assai d'elaborar una filosofia novèla. Se distinguisson tres periòdes dins sa pensada:

  1. Caracterizat per sei premiereis òbras d'interpretacion e critica de la cultura.
  2. Per l'omenatge de la cultura e deis esperits liures.
  3. Per sei tèsis sus lo niilisme, la critica de totei lei valors, lo subreòme e lo retorn etèrne.

Son tres periòdes totalament diferents mai an un sistèma e una unitat perfècta.

La critica de la cultura occidentala

L'origina de la cultura occidentala se deu cercar dins lo mond grèc, ont se manifèstan clarament doas valors complementàrias:

  • La valor de la vida, representada per lo dieu Dionís que simboliza la vigor, lo plaser, lo renovèlament e la destruccion.
  • La valor de la rason, representada per lo dieu Apollon, simbòl dei formas, de la rason e de l'armonia.

La cultura occidentala se fondamenta subre la dissociacion d'aquestas doas valors e subre la somission de la vida a la rason. Socrates foguèt lo colpable d'aquesta dissociacion e dempuei Socrates, Grècia se presenta coma lo mond de la clartat, ont la rason trionfa subre leis instints. Sometre la vida a la rason es una error. La cultura occidentala, per aquò, es endecada dempuei son origina, per aver instaurat la racionalitat a quin prètz que siá. Aquesta error dogmatica se rosiga quand Platon inventèt l'esperit pur e l'idèa dau ben meteis. Per eliminar aquesta error de basa, cau criticar lo dogmatisme platonic dempuei totei leis ambits onte se manifèsta: la morala, la religion e la filosofia.

  • La morala occidentala es antinaturala, pr'amor qu'impausa de leis (vertuts) en contra deis instints primordiaus de la vida.
  • La religion es alienanta; nais de la paur d'òme e es un mecanisme de defensa que permet d'atribuir lo destin pròpri a un èsser pus poderós: Dieu.
  • La filosofia e particularament la metafísica, se fondamenta subre una error: la cresença, d'origina platonica, en l'existéncia d'un mond perfècte e absolut qu'es l'antitèsi dau mond reau; lei filosòfs s'esfòrçan de s'aprochar d'aquest mond irreau per èsser en possession de la vertat, sens veire qu'es una illusion.
Other Languages
Alemannisch: Friedrich Nietzsche
አማርኛ: ኒሺ
azərbaycanca: Fridrix Nitsşe
تۆرکجه: فردریک نیچه
башҡортса: Фридрих Ницше
žemaitėška: Frīdrėks Nīčė
беларуская (тарашкевіца)‎: Фрыдрых Ніцшэ
български: Фридрих Ницше
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: নীৎসে
Ελληνικά: Φρίντριχ Νίτσε
emiliàn e rumagnòl: Friedrich Nietzsche
贛語: 尼采
interlingua: Friedrich Nietzsche
Bahasa Indonesia: Friedrich Nietzsche
Qaraqalpaqsha: Friedrich Nietzsche
Кыргызча: Ницше, Фридрих
Lëtzebuergesch: Friedrich Nietzsche
latviešu: Frīdrihs Nīče
македонски: Фридрих Ниче
Bahasa Melayu: Friedrich Nietzsche
مازِرونی: نیچه
Nedersaksies: Friedrich Nietzsche
norsk nynorsk: Friedrich Nietzsche
Livvinkarjala: Friedrich Nietzsche
Piemontèis: Friedrich Nietzsche
پنجابی: نطشے
русиньскый: Фрідріх Ніцше
саха тыла: Фридрих Ницше
srpskohrvatski / српскохрватски: Friedrich Nietzsche
Simple English: Friedrich Nietzsche
slovenčina: Friedrich Nietzsche
Gagana Samoa: Friedrich Nietzsche
српски / srpski: Фридрих Ниче
Türkmençe: Fridrik Nitsçe
татарча/tatarça: Fridrix Nitsşe
українська: Фрідріх Ніцше
اردو: نطشے
oʻzbekcha/ўзбекча: Fridrix Nitsshe
vepsän kel’: Nicše Fridrih
Tiếng Việt: Friedrich Nietzsche
მარგალური: ფრიდრიხ ნიცშე
文言: 尼采
Bân-lâm-gú: Friedrich Nietzsche
粵語: 尼采