Amazònas (mitologia)

Amazòna, troç de mosaïc de pavement de Dafnè (actuala Turquia), 2a mitat del sègle IV  París, Lovre.

Dins la mitologia grèga, las Amazònas (en grèc ancian Ἀμαζόνες o Ἀμαζονίδες) son un pòple de femnas guerrièras que la tradicion situa sus las broas de la mar Negra, d'autres istorians las plaçant mai precisament en Asia Minora, e unes en Libia[1]. Al delà de l'aspècte mitologic, d'istorians suggerisson que las Amazònas poiriánt correspondre istoricament a las femnas guerrièras dels pòbles escitas e sarmatas[2].

De biais general, lo tèrme venguèt a descriure quin que siá groo de femnas guerrièras, que l'existéncia es sovent fantasmada.

Las legendas de las Amazònas

Combat entre les Grècs e las Amazònas, sarcofag del sègle I AbC, París, Lovre.
Eracles combatent las Amazònas, detailh d'una amfòra atica de figuras negras, vèrs 530-520 abc., París, Lovre.
Pierre-Eugène-Émile Hébert, Amazòna se preparant à la batalha, Washington, National Gallery of Art.

Segon l’Istòria dels animals d'Aristòtel, las Amazònas abitan las ribas del flume Termodon[3], al nòrd de la Capadòcia, dins l'actual Turquia. Tiarián lors enfants masles o los fasián cècs o garèls, per enseguida los utilizar coma servicials, e per realizar lor descendéncia s'unirián un còp per an amb los òmes dels pòbles vesinas, al causir los mai bèls.

Segon l'historian Justin, la tradicion inspirada de l’ Etiopidia d' Arctinos de Milet pretendent que las Amazònas talhavan lor sen drech o lo brutlavan[4] es lo resultat d'una falsa etimologia, lo mot « Amazòna » vent de a- (ἀ-) e maços (μαζός), « sens sen »[5]. Mas los ancians testimoniatges artistcs mòtran pas cap d'indici dins austes sens[6]: las Amazònas son sempre descrichas amb lors dos sens, aqueste de dreche essent mai sovent cobèrt. L'istoriana de las sciécias Adrienne Mayor suggerís tanben que lo mite a son origina dins una falsa etimologia,[7]. Segon Jacques Boulogne, professor d'universitat en lenga e literatura grègas, l'aparicion d'aqueste mite dins la tradicion literària del sègle V AbC s'explica tanben per la fisiologia ipocratica, que vòl qu'una atrofia artificiala practicada localament abans la creissença d'un enfant pòt provocar, per derivacion de la nutricion, una ipertrofia de las partidas corporalas vesinas[8].Los atributs de las Amazònas son lo πέλτη (pletè), un bloquièr leugier en forma de mièjaluna, la lança, l’arc e las flechas, pròpres dels cavalièrs de las estepas, lo caval e lo destral — σάγαρις (sagaris) d'abord, puèi lo destral doble, a partir de l'epòca ellenistica, per exemple segon Quint d'Esmirna[9]. Lo senhal abans la batalha es donat pel sistre mai sovent de bronze.

Segon los recits, de fòrça eròis grècs  — Bellerofon, Aquilles, Eracles, Tesèu o encara Priam — deguèron lo afrentar, e plan sovent, cadun aguèt sa reina d'aimar e, fin finala, tuar. Bellerofon, après aver tuat la Quimèra, afronta e venç las Amazònas. Priam, vièlh rei troian, auriá ramndat una invasion d'amazònas[10]. Aquilles afronta Pentesilèa venguda a l'ajuda dels Troians, se n'amora e la tua al mèsme temps[11]. S'encontra tanben aqueste tèma per Ellanicos, lo pseudo Apollodor[12], e lo poèta Virgili[13].

Per son ochen trabalh, eracles deu panar la cencja d'Ipolita e acabarà per massacra aquesta, e tanben sa companhas.

Segon una tradicion que Plutarc de Queronèa atribuís à l'atidograf Filocor, Tesèu, après aver realizat lo sinecisme d'Atenas, s'èra jongut a l'expedicion d'Eracles. Recebèt Antiòpa coma partida del butin, o segon una autra tradicion que Plutarc conta per exemple a Ellanicos, Tesèu se'n va sol e rauba Antiòpa. Las Amazònas replican envasissent l'Atica — après avèr passat lo Bosfòr pres per las glaças, segon Ellanicos. Lo combat debans Atenas se debana al mes de Boedromion, d'ont resulta la fèstas de las Boedromias. Tesèu a un filh d'Antiòpa[14] Ipolit[15].

Aqueste mite misogin (las Amazònas son de simplas femnas domesticadas per Tesèu, çò que restablís la justa frontièra dels sèxes, aquetas darrièras essent remandadad a lor ròtle domestic), que se fixèt a Atenas al sègle V AbC. devon pas far obliar qu'existís d'autras versions del mite de las Amazònas: figuras eroïcas positivas dins l’Iliada, ont son mencionadas jol tèrme d’Antianeirai, o encara fondatriças o protectriças de ciutats, ont se lor fa de cults funeraris[16].

Las Amazònas veson lor continuitat al feminin, que la legenda dich que tuan los enfants masles, e elevan pas que las filhas, çò que pòt paréisser malaisit per realizar lor perpetuacion, mas seriá possible qu'après lo desmamatge, los mainats ajan estat confiats als òmes amb que avián enfantat. Aquò supausava puslèu un tipe de societat matriarcala, çò que lis Grècs aviá òrre. Aquò poiriá èsser la rason que blaiman tant aquesta populacion. La legenda conta tanben que las Amazònas ne gardan près d’elas pas que d'òmes mutilats, estropiats, pretendent qu'aquò aumentariá la dominacion de lor sèxe, l’infirmitat empachant los òmes d'èsser violents e d’abusar del poder. Se dich al subjècte que la reina Antianeira auriá respondut a una delegacion d’òmes Escitas qei s’èran prepausats coma amants sens decas fisicas que « l’estropiat es un melhor amant ».

Other Languages
العربية: أمازونيات
azərbaycanca: Amazonlar
беларуская: Амазонкі
български: Амазонки
brezhoneg: Amazonezed
нохчийн: Амазонкаш
corsu: Amazoni
čeština: Amazonky
Чӑвашла: Амазонсем
dansk: Amazone
Deutsch: Amazonen
Zazaki: Amazoni
Ελληνικά: Αμαζόνες
English: Amazons
Esperanto: Amazonoj
eesti: Amatsoonid
français: Amazones
עברית: אמזונה
hrvatski: Amazonke
magyar: Amazonok
interlingua: Amazon
Bahasa Indonesia: Suku Amazon
italiano: Amazzoni
日本語: アマゾーン
ქართული: ამორძალები
қазақша: Амазонкалар
한국어: 아마조네스
Кыргызча: Амазонкалар
Latina: Amazones
lietuvių: Amazonės
latviešu: Amazones
македонски: Амазонки
Nederlands: Amazonen
norsk nynorsk: Amasone
norsk: Amasoner
română: Amazoane
русский: Амазонки
Scots: Amazons
srpskohrvatski / српскохрватски: Amazonke
Simple English: Amazons
slovenščina: Amazonke
shqip: Amazona
српски / srpski: Амазонке
svenska: Amasoner
Tagalog: Mga Amazona
Türkçe: Amazonlar
українська: Амазонки
اردو: ایمیزن
Tiếng Việt: Chiến binh Amazon
Winaray: Amazona
中文: 亞馬遜人
Bân-lâm-gú: Amazon