Sykkel

Damesykkel frå 1889

Ein sykkel er ei fargreie med eitt eller fleire hjul som er montert etter kvarandre på ei ramme. Sykkelen får framdrift ved hjelp av muskelkraft. Dette skjer anten ved å sparke den framover, eller ved at krafta blir overført frå beina via pedalar, tannhjul og kjede til hjula.

Sykkelen har vore og er ein svært mykje brukt måte og ta seg fram på i mange delar av verda, da særleg i fattigare land. I vestlege land har den i stor grad måtte vike for bilar, men sykkelen som ein måte å ta seg fram på har fått meir fokus etter at problema med global oppvarming og forureining har vorte meir tydelege.

Historie

Utviklingslinje for syklar.
Modell av Karl Drais si «springemaskin» frå 1817.
Foto: Andreas Praefcke

Oppfinninga av sykkelen kan ikkje tilskrivast éin bestemt person. Det føregjekk ei utvikling der pedalar, kjedetrekk, diamantråma, gummihjul og gir gradvis vart tilføydde sparkesykkelen, som var den fyrste konstruksjonen som likna syklane vi har no.

Det er heller ikkje sikkert kven som oppfann sparkesykkelen. Det skal finnast teikningar laga av Leonardo da Vinci-eleven Giacomo Caprotti som førestiller ein sykkel, men det er omstridd om det er ei forfalsking, og om konstruksjonen faktisk kunne fungere som ein sykkel. Andre kjelder oppgjev greven av Sivac som oppfinnaren, då han i 1791 skal ha konstruert ein sparkesykkel, også denne teorien er omstridd.

Langt meir pålitelege er historiene om tyske Karl Drais, som i 1817 fann opp det som heiter « dresin». Her var det snakk om ein tohjula sparkesykkel der syklisten sat overskrevs og sparka seg fram ved å setje føtene i bakken. Denne sykkeltypen skal ha vorte produsert i fleire tusen eksemplar.

Den fyrste pedaldrevne sykkelen vart konstruert av skotten Kirkpatrick Macmillan i 1839. Pedalane drog i bakhjulet ved hjelp av strengar, og hadde ikkje kjede. Denne typen vart plagiert av mange, men slo ikkje breitt gjennom.

Rundt 1860 sette ein franskmann pedalar rett på framhjulet. For å kunne køyre fortare, auka ein storleiken på framhjulet, og dermed vart den karakteristiske «veltepetteren» (velosipeden) utvikla. Denne sykkeltypen vart svært utbreidd.

Sykkelen med kjedetrekk til bakhjulet vart funnen opp i 1879, men vart fyrst utvikla i ei populær utgåve i 1885. Denne typen var mykje lettare å stige på og av enn velosipeden, og vart difor kjend som «tryggleikssykkelen». Ved å ha større tannhjul framme enn bak på kjeda var det framleis mogleg å halde høg fart. Det er grunnkonstruksjonen i denne sykkeltypen som stort sett tilsvarar dagens syklar.

Engelskmannen Joseph Lucas konstruerte i 1879 ei oljelykt som ein kunne montere på akslinga. Den vart kalla navlykt og var den fyrste eigentlege sykkellykta. Mange ulike løysingar dukka etter kvart opp, og både stearin- og karbidlykter vart brukt før den første elektriske lykta såg dagens lys i USA i 1898.

Other Languages
norsk: Sykkel
svenska: Cykel
dansk: Cykel
адыгабзэ: Къушъхьэфачъ
Afrikaans: Fiets
Alemannisch: Fahrrad
አማርኛ: ብስክሌት
العربية: دراجة هوائية
aragonés: Bicicleta
asturianu: Bicicleta
azərbaycanca: Velosiped
Bân-lâm-gú: Thih-bé
башҡортса: Велосипед
беларуская: Веласіпед
беларуская (тарашкевіца)‎: Ровар
भोजपुरी: साइकिल
български: Велосипед
Boarisch: Radl (Foarzeig)
bosanski: Bicikl
brezhoneg: Marc'h-houarn
буряад: Велосипед
català: Bicicleta
čeština: Jízdní kolo
Cymraeg: Beic
Deitsch: Beik
Deutsch: Fahrrad
eesti: Jalgratas
Ελληνικά: Ποδήλατο
English: Bicycle
español: Bicicleta
Esperanto: Biciklo
euskara: Bizikleta
فارسی: دوچرخه
français: Bicyclette
Frysk: Fyts
Gaeilge: Rothar
Gàidhlig: Rothair
galego: Bicicleta
贛語: 腳踏車
한국어: 자전거
Հայերեն: Հեծանիվ
हिन्दी: सायकिल
hornjoserbsce: Koleso
hrvatski: Bicikl
Ido: Biciklo
Ilokano: Bisikleta
Bahasa Indonesia: Sepeda
interlingua: Bicycletta
Interlingue: Bicicle
íslenska: Reiðhjól
italiano: Bicicletta
עברית: אופניים
Basa Jawa: Pit
ಕನ್ನಡ: ಸೈಕಲ್
ქართული: ველოსიპედი
कॉशुर / کٲشُر: سایکٕل
kaszëbsczi: Kòło
қазақша: Велосипед
Kiswahili: Baisikeli
kurdî: Duçerxe
Ladino: Bisikleta
Latina: Birota
latviešu: Divritenis
Lëtzebuergesch: Vëlo
lietuvių: Dviratis
Limburgs: Fietsj
lingála: Nkíngá
Livvinkarjala: Polkupyörä
lumbaart: Spìciula
magyar: Kerékpár
македонски: Велосипед
Malagasy: Bisikileta
മലയാളം: സൈക്കിൾ
Malti: Rota
मराठी: सायकल
Bahasa Melayu: Basikal
Baso Minangkabau: Kareta angin
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Kă-dăk-chiă
Mirandés: Becicleta
မြန်မာဘာသာ: စက်ဘီး
Na Vosa Vakaviti: Basikeli
Nederlands: Fiets
Nedersaksies: Fietse
नेपाली: साईकल
नेपाल भाषा: बाइसाइकल
日本語: 自転車
Nouormand: Bike
occitan: Bicicleta
ଓଡ଼ିଆ: ସାଇକେଲ
oʻzbekcha/ўзбекча: Velosiped
ਪੰਜਾਬੀ: ਸਾਈਕਲ
Pangasinan: Bisikleta
پنجابی: سیکل
Papiamentu: Bais
Patois: Baisikl
Piemontèis: Bici
polski: Rower
português: Bicicleta
Qaraqalpaqsha: Velosiped
română: Bicicletă
Runa Simi: Iskaymuyu
русиньскый: Біціґель
русский: Велосипед
саха тыла: Бэлисипиэт
संस्कृतम्: द्विचक्रिका
Scots: Bicycle
shqip: Biçikleta
sicilianu: Bicicletta
සිංහල: පාපැදි
Simple English: Bicycle
سنڌي: سائيڪل
slovenčina: Bicykel
ślůnski: Koło (pojazd)
Soomaaliga: Baaskiil
کوردی: پایسکل
српски / srpski: Бицикл
srpskohrvatski / српскохрватски: Bicikl
Tagalog: Bisikleta
татарча/tatarça: Велосипед
తెలుగు: సైకిల్
Tsetsêhestâhese: Amo'a'óvâhtsestôtse
Türkçe: Bisiklet
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: ᨔᨛᨙᨄᨉ
українська: Велосипед
اردو: سائیکل
Vahcuengh: Danci
vèneto: Bicicleta
Tiếng Việt: Xe đạp
Võro: Jalgratas
walon: Biciclete
文言: 自行車
West-Vlams: Vieloo
Winaray: Bisikleta
吴语: 脚踏车
ייִדיש: ביציקל
粵語: 單車
žemaitėška: Dvėratis
中文: 自行車
Bahasa Hulontalo: Rasipede
Kabɩyɛ: Cɛɛcɛ