Sveits

[]
Schweizerische Eidgenossenschaft
Confédération suisse
Confederazione Svizzera
Confederaziun svizra
Confoederatio Helvetica

(norsk: Sveits, sveitsisk)

Det sveitsiske flaggetDet sveitsiske riksvåpenet
FlaggRiksvåpen
Nasjonalsong«Schweizerpsalm»
MottoUnus pro omnibus, omnes pro uno (Ein for alle, alle for ein)
Geografisk plassering av Sveits
Offisielle språkTysk, fransk, italiensk, retoromansk
HovudstadBern
Styresett
Forbundsrepublikk
Alain Berset,
Didier Burkhalter (visepresident 2013),
Doris Leuthard,
Ueli Maurer (fordbunspresident 2013),
Johann Schneider-Ammann,
Simonetta Sommaruga,
Eveline Widmer-Schlumpf
Flatevidd
 – Totalt
 – Andel vatn
 
41 277 km² (133.)
3,7 %
Folketal
 – Estimert (2017)
 – Tettleik
 
8 236 303 (96.)
199,5 /km² (48.)
Sjølvstende
frå Det tysk-romerske riket
24. oktober 1648
Nasjonaldag1. august
BNP
 – Totalt (2015)
 – Per innbyggjar
 
482 700 mill. USD (39.)
66 800 USD (12.)
ValutaSveitsisk franc (CHF)
TidssoneUTC +1
Telefonkode+41
Toppnivådomene.ch


Det sveitsiske eidssambandet eller berre Sveits (tysk: Schweizerische Eidgenossenschaft eller Schweiz, fransk: Confédération suisse eller Suisse, italiensk: Confederazione Svizzera eller Svizzera, retoromansk: Confederaziun svizra eller Svizra) er eit land i Europa. Landet grensar mot Tyskland i nord, Frankrike i vest, Italia og Austerrike i sør og Liechtenstein i aust. Sveits er eit land med mange språk. Slik er det òg mange namn på landet. På tysk er namnet Schweizerische Eidgenossenschaft, fransk Confédération suisse, italiensk Confederazione Svizzera, retoromansk Confederaziun svizra og på Latin Confoederatio Helvetica). Namnet Schweiz kjem av ei høgalemanniske form av namnet på kantonen Schwyz, etter kvart vart namnet nytta på heile eidssambandet Sveits.

Geografi

For meir om dette emnet, sjå Sveitsisk geografi.
Fysisk kart over Sveits

Sveits strekkjer seg nord og sør for Alpane og har eit særs variert landskap og klima innanfor eit avgrensa område på 41 285 km².[1] Innbyggjartalet er om lag 7,7 millionar med ein gjennomsnittleg folketetleik på kring 186 menneske per kvadratkilometer.[1][2][3] Den sørlege halvdelen av landet er meir fjelldominert og langt tynnare folkesett enn den nordlege halvdelen.[1] I den største kantonen Graubünden, som ligg heilt innanfor Alpane, er folketettleiken berre 27 /km².

Matterhornområdet i dei høge Alpane
Sanetschområdet
Platået ved Vierwaldstättersee

Sveits ligg mellom 45 og 48 grader nrod og 5 og 11 grader aust. Det består hovudsakleg av tre topografiske område: Dei sveitsiske Alpane i sør, Det sveitsiske platået eller mellomlandet, og Jurafjella i nord. Alpane er ei høg fjellkjede som kryssar den sentrale og sørlege delen av landet og utgjer 60 % av det totale arealet. I dei høge dalføra i Alpane finn ein mange isbrear og totalt utgjer dei kring 1000 kvadratkilometer. Desse isbreane er kjelda til fleire store elvar, som Rhinen, Inn, Ticino og Rhône, som renn i fire forskjellige retningar gjennom heile Europa. Det hydrografiske nettverket omfattar fleire av dei største innsjøane i Sentral- og Vest-Europa, som Genfersjøen, Bodensjøen og Lago Maggiore. Sveits har meir enn 1500 innsjøar og 6 % av ferskvassreservane i Europa ligg her. Innsjøar og isbrear dekkjer om lag 6 % av landet.[1][4][5]

Om lag hundre av fjelltoppane i Sveits stig over 4000 meter over havet.[6] Med ei høgd på 4634 moh er Dufourspitze det høgaste fjellet, men Matterhorn (4478 moh) er nok meir kjend. Begge ligg i Wallis-Alpane i kantonen Valais. I Bern-Alpane oppfor den breforma Lauterbrunnendalen finn ein 72 fossar, dei velkjende fjella Jungfrau (4158 moh) og Eiger, og mange vakre dalar. I søraust ligg den lange dalen Engadin med St. Moritz-området i kantonen Graubünden. Det høgaste fjellet i dei nærliggande Bernina-Alpane er Piz Bernina (4049 moh).[7]

Den meir folkerike nordlege delen av landet utgjer 30 % av landet og vert òg kalla Mellomlandet. Dette området er meir ope og åslendt, delvis skogkledd og delvis med opne enger, men er framleis forholdsvis kupert. Dei største innsjøane finst her i tillegg til dei største byane i Sveits.[7] Den største innsjøen er Genfersjøen (Lac Léman på fransk), vest i Sveits. Rhône renn både inn og ut av Genfersjøen.

Klima

Matterhorn

Alpane i den sørlege halvdelen av Sveits har alt og seie for klimaet her. Nordsida av Alpane er ofte utsett for dei same kuldebølgjene ein har i Sør-Tyskland, medan sørsida ofte kan få mild middelhavsluft og forholdvis fine temperaturar. Nordsida har som regel meir regn eller snø, og mindre sol enn den sørvendte sida som har meir sol og mindre, men ofte meir intense byger. Alpane er eit mekka for skisportinteresserte, og vinterlågtrykk frå både Middelhavet og Atlanterhavet kan gje store mengder snø i desse fjellområda.

Det kaldaste området i Sveits ligg derimot ikkje i Alpane men i La Brévine (som òg vert kalla det sveitsiske Sibir), lengst nordvest i landet i ein av dalane rundt Jurafjella på grensa til Frankrike. Her samlar det seg opp kaldluft om vinteren, og det kaldaste som er målt i Sveits er -42 °C i dette området i januar 1987. Kaldt er det òg i Mittelland, som ligg mellom Jurafjella og Alpane. Dei fleste storbyane finn ein i dette området. Kaldluft frå Sibir strøymer med den nordaustlege vinden kalla «bise» inn i dette lågareliggande områda, og ein kan ha bitande kulde i fleire veker i strekk, i tillegg til tåke og lett snø. I høgda, frå om lag 1000 m og oppover, er derimot ofte samtidig sol og mykje høgare temperaturar, gjerne 10 °C eller høgare. Mindre dalar i Alpane er verna frå bisevinden, og kan ha nokså tørre og milde forhold, men det kan bli kaldt om nettene. Av og til bles fønvinden nordover og gjev stigande temperaturar og svært tørre forhold. Den relative fukta kan bli lågare enn 10 % i slike tilfelle, men vindstyrken kan bli over 38 m/s i dalar som ligg i nord-sør retning. Vinden vert derimot ofte mykje svakare før den når ned til områda der folk bur. Episodar med fønvind er vanlegast om hausten og våren.

Som i andre fjellområde er sommaren høgtid for torevêr. Alpane og Jurafjella får torebyer om lag kvar ettermiddag. Ein har likevel rikeleg med sol innimellom bygene, og dei sentrale dalane i Alpane er ofte tørre.

Other Languages
norsk: Sveits
svenska: Schweiz
dansk: Schweiz
Acèh: Swiss
Адыгэбзэ: Шуейцарэ
адыгабзэ: Швейцарие
Afrikaans: Switserland
Alemannisch: Schweiz
አማርኛ: ስዊዘርላንድ
Ænglisc: Swissland
العربية: سويسرا
aragonés: Suiza
ܐܪܡܝܐ: ܣܘܝܣܪܐ
armãneashti: Shwaitsã
arpetan: Suisse
অসমীয়া: ছুইজাৰলেণ্ড
asturianu: Suiza
Avañe'ẽ: Suísa
Aymar aru: Switsira
azərbaycanca: İsveçrə
تۆرکجه: سوئیس
Bân-lâm-gú: Sūi-se
башҡортса: Швейцария
беларуская: Швейцарыя
беларуская (тарашкевіца)‎: Швайцарыя
Bikol Central: Suisa
Bislama: Switzerland
български: Швейцария
Boarisch: Schweiz
བོད་ཡིག: སུད་སི།
bosanski: Švicarska
brezhoneg: Suis
буряад: Швейцари
català: Suïssa
Чӑвашла: Швейцари
Cebuano: Swisa
čeština: Švýcarsko
Chavacano de Zamboanga: Suiza
Chi-Chewa: Switzerland
chiShona: Switzerland
chiTumbuka: Switzerland
corsu: Sguìzzera
Cymraeg: Y Swistir
davvisámegiella: Šveica
Deitsch: Schweiz
Deutsch: Schweiz
ދިވެހިބަސް: ސުވިޒަލޭންޑު
dolnoserbski: Šwicarska
eesti: Šveits
Ελληνικά: Ελβετία
emiliàn e rumagnòl: Svézzra
English: Switzerland
español: Suiza
Esperanto: Svislando
estremeñu: Suiça
euskara: Suitza
eʋegbe: Switzerland
فارسی: سوئیس
Fiji Hindi: Switzerland
føroyskt: Sveis
français: Suisse
Fulfulde: Suwis
furlan: Svuizare
Gaeilge: An Eilvéis
Gagauz: Elveţiya
Gàidhlig: An Eilbheis
galego: Suíza
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: स्वित्झर्लंड
客家語/Hak-kâ-ngî: Sui-sṳ
한국어: 스위스
Hawaiʻi: Kuikilani
Հայերեն: Շվեյցարիա
hornjoserbsce: Šwicarska
hrvatski: Švicarska
Ido: Suisia
Ilokano: Suisa
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: সুইজারল্যান্ড
Bahasa Indonesia: Swiss
interlingua: Switza
Interlingue: Svissia
isiXhosa: Switserii
íslenska: Sviss
italiano: Svizzera
עברית: שווייץ
Basa Jawa: Switserlan
kalaallisut: Schweizi
Kapampangan: Suiza
къарачай-малкъар: Швейцария
ქართული: შვეიცარია
kaszëbsczi: Szwajcarskô
қазақша: Швейцария
kernowek: Swistir
Kinyarwanda: Ubusuwisi
Kiswahili: Uswisi
Kongo: Suisi
Kreyòl ayisyen: Swis
kurdî: Swîsre
Кыргызча: Швейцария
Ladino: Suisa
лезги: Швейцария
latgaļu: Šveicareja
Latina: Helvetia
latviešu: Šveice
Lëtzebuergesch: Schwäiz
lietuvių: Šveicarija
Ligure: Svissea
Limburgs: Zwitserland
lingála: Swisi
Livvinkarjala: Šveitsarii
la .lojban.: elvetias
lumbaart: Svìzzera
magyar: Svájc
македонски: Швајцарија
Malagasy: Soisa
Malti: Żvizzera
მარგალური: შვეიცარია
مصرى: سويسرا
مازِرونی: سوییس
Bahasa Melayu: Switzerland
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Sôi-sê̤ṳ
мокшень: Швайцарие
монгол: Швейцари
မြန်မာဘာသာ: ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ
Nāhuatl: Suiza
Dorerin Naoero: Witsierand
Nederlands: Zwitserland
Nedersaksies: Zwitserlaand
नेपाल भाषा: स्वित्जरल्यान्द
日本語: スイス
Napulitano: Sguizzera
нохчийн: Швейцари
Nordfriisk: Swaits
Norfuk / Pitkern: Switsaland
Nouormand: Suisse
Novial: Suisia
occitan: Soïssa
олык марий: Швейцарий
oʻzbekcha/ўзбекча: Shveysariya
Pälzisch: Schweiz
Pangasinan: Switzerland
پنجابی: سویٹزرلینڈ
Papiamentu: Suisa
پښتو: سويس
Patois: Suitsalan
Перем Коми: Швайсму
Picard: Suisse
Piemontèis: Svìssera
Tok Pisin: Suwisalan
Plattdüütsch: Swiez
polski: Szwajcaria
Ποντιακά: Ελβετία
português: Suíça
Qaraqalpaqsha: Shveytsariya
qırımtatarca: İsviçre
Ripoarisch: Schweiz
română: Elveția
Romani: Elveciya
rumantsch: Svizra
Runa Simi: Suwisa
русиньскый: Швайц
русский: Швейцария
саха тыла: Швейцария
Gagana Samoa: Suitiselani
sardu: Isvìtzera
Seeltersk: Swaits
Sesotho sa Leboa: Switzerland
shqip: Zvicra
sicilianu: Svìzzira
Simple English: Switzerland
SiSwati: ISwizalendi
slovenčina: Švajčiarsko
slovenščina: Švica
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Свицєра
ślůnski: Szwajcaryjo
Soomaaliga: Iswisarland
کوردی: سویس
Sranantongo: Swiskondre
српски / srpski: Швајцарска
srpskohrvatski / српскохрватски: Švajcarska
Basa Sunda: Suis
suomi: Sveitsi
Tagalog: Suwisa
tarandíne: Svizzere
tetun: Suisa
тоҷикӣ: Швейтсария
ᏣᎳᎩ: ᏍᏫᏍ
Tsetsêhestâhese: Switzerland
Türkçe: İsviçre
Türkmençe: Şweýsariýa
тыва дыл: Швейцария
удмурт: Швейцария
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: Swiss
українська: Швейцарія
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: شۋېتسارىيە
Vahcuengh: Nyeiqswq
vèneto: Svìzera
vepsän kel’: Šveicarii
Tiếng Việt: Thụy Sĩ
Volapük: Jveizän
Võro: Sveits
walon: Swisse
文言: 瑞士
West-Vlams: Zwitserland
Winaray: Swiza
Wolof: Suwis
吴语: 瑞士
Xitsonga: Switzerland
ייִדיש: שווייץ
Yorùbá: Swítsàlandì
粵語: 瑞士
Zazaki: İswiçre
Zeêuws: Zwitserland
žemaitėška: Šveicarėjė
中文: 瑞士
Kabɩyɛ: Suwiisi