Spania

[]
Reino de España

(norsk: Spania, spansk)

Det spanske flaggetDet spanske riksvåpenet
FlaggRiksvåpen
Nasjonalsong«Marcha Real»
MottoPlus Ultra (vidare, forbi)
Geografisk plassering av Spania
Offisielle språkSpansk1
HovudstadMadrid
Styresett
Konstitusjonelt monarki
Felipe VI
Mariano Rajoy
Flatevidd
 – Totalt
 – Andel vatn
 
505 370 km² (51.)
1.04%
Folketal
 – Estimert (2017)
 – Folketeljing (2004)
 – Tettleik
 
48 958 159 (28.)
43 197 684
96,9 /km² (84.)
'Sjølvstendig kongedøme'
Samla til eitt rike


1492
Nasjonaldag12. oktober
BNP
 – Totalt (2015)
 – Per innbyggjar
 
1 636 000 mill. USD (15.)
36 400 USD (35.)
ValutaEuro2
TidssoneUTC +1
Kanariøyane UTC +0
Telefonkode+34
Toppnivådomene.es

1I nokre autonome samfunnn er katalansk, baskisk og galicisk offisielle i tillegg til spansk.2Før 1999: Spanske pesetas

Kongeriket Spania eller berre Spania (spansk Reino de España eller España) er det største landet på den iberiske halvøya sørvest i Europa. Landet er eit konstitusjonelt monarki med hovudstad i Madrid. Det grensar mot Andorra og Frankrike i nord, Portugal i vest, og mot Gibraltar og Middelhavet i sør.

Utanfor det spanske fastlandet høyrer Kanariøyane i Atlanterhavet, Balearane (Mallorca, Menorca, Ibiza, etc.) og nokre område kalla Plazas de soberanía til landet. Desse omfattar nokre ikkje-busette øyer utanfor Marokko. Byane Ceuta og Melilla grensar til Marokko, medan Llívia er ein eksklave i Frankrike.

Historie

Forhistorisk tid

Tidlege innbyggjarar på den iberiske halvøya er ukjende, men kan ha inkludert baskarar. Den viktigaste kulturen frå førhistorisk tid finn ein rundt byen Tartessos. Sjøfarande fønikarar, grekarar og kartagenarar grunnla handelsbyar langs kysten til Middelhavet, som Gadir (dagens Cádiz), Emporion ( Empúries) og Carthago Nova ( Cartagena). Frå 800-talet f.Kr. vandra keltiske stammar inn i landet over Pyreneane.

Romartida

Romarane kom til den iberiske halvøya under den andre puniske krigen mot Kartago100-talet f.Kr. I løpet av to hundreår med krigar, nedkjempa romarane alle dei tidlegare innbyggjarane på halvøya og la det under seg som Hispania. Seinare blei Hispania delt i mindre provinsar, medan Lusitania, som svarar nokolunde til dagens Portugal, blei skilt ut. Språket, lovane og grunnleggjande kulturelle trekk i dagens Spania stammar frå denne tida.

Muslimsk tid

Då Romarriket fall blei Spania hovudsakleg teke over av visigotarar, men blei raskt erobra av muslimske maurarar frå Nord-Afrika frå 711 av. Dei la hovudstaden i landet dei kalla Al-Andalus til Córdoba og innleidde ei glanstid for kunst og vitskap. Tre små område som seinare blei til kongedøma Asturias, Navarra og Aragon heldt seg kristne. Mot slutten av den muslimske tida blei det vanskelegare å vera kristen eller jøde i Al-Andalus. Samstundes hadde dei kristne kongedøma styrkt makta si, og vann tilbake landet i det som er blitt kjent som La Reconquista, gjenerobringa. Den siste muslimske staten, Granada, blei erobra i 1492.

Spansk stormaktstid

Spania blei eitt rike då Ferdinand II av Aragon og Isabella I av Castilla sameinte rika sine i ein personalunion. Deira utvising av jødar og muslimske maurarar førte til ein økonomisk og kulturell tilbakegang. Riket skulle likevel snart få tilgang på nye rikdomar.

På 1500-talet ekspanderte Spania som kolonimakt etter at Christopher Columbus oppdaga Amerika med spansk støtte. Landet la under seg store landområde både i den nye verda og den gamle, inkludert Portugal med koloniar i ein kort periode frå 1580 til 1640. Dei store rikdomane førte til ein spansk gullalder både i moderlandet og koloniane.

Auka konkurranse frå andre europeiske land, som England og Nederland svekte det spanske imperiet. På 1800-talet frigjorde mange av dei spanske koloniane seg og Spania stod framfor ein nedgang som stormakt. Den spansk-amerikanske krigen sette ein endeleg stopp for spansk herredøme i Latin-Amerika.

Ufred

Spania blei okkupert av Napoleon tidleg på 1800-talet, men spanjolane reiste seg til ein blodig geriljamotstand. Etter frigjeringskrigen (18081814) gjekk landet igjennom ei rekkje konfliktar mellom liberalarar og rojalistar, og over arvefølgja. Landet var republikk frå 1871 til 1873 før monarkiet blei gjeninnført gjennom ein serie statskupp.

Den andre spanske republikken blei innført i 1931, men eit mislukka kuppforsøk i juli 1936 starta den spanske borgarkrigen som enda med siger for den fascistiske generalen Francisco Franco. Spania var eit diktatur fram til Franco døydde i 1975, og arvingen han sjølv hadde utpeikt, kong Juan Carlos, gradvis gav makta tilbake til folket.

Other Languages
norsk: Spania
svenska: Spanien
dansk: Spanien
Acèh: Seupanyo
Адыгэбзэ: Эспаниэ
адыгабзэ: Испание
Afrikaans: Spanje
Akan: Spain
Alemannisch: Spanien
አማርኛ: እስፓንያ
Ænglisc: Spēonland
Аҧсшәа: Еспаниа
العربية: إسبانيا
aragonés: Espanya
ܐܪܡܝܐ: ܐܣܦܢܝܐ
armãneashti: Ispania
arpetan: Èspagne
asturianu: España
Avañe'ẽ: Epáña
авар: Испан
Aymar aru: Ispaña
azərbaycanca: İspaniya
تۆرکجه: ایسپانیا
বাংলা: স্পেন
Bân-lâm-gú: Se-pan-gâ
башҡортса: Испания
беларуская: Іспанія
беларуская (тарашкевіца)‎: Гішпанія
भोजपुरी: स्पेन
Bikol Central: Espanya
Bislama: Spain
български: Испания
Boarisch: Spanien
བོད་ཡིག: ཞི་པན་ཡ།
bosanski: Španija
brezhoneg: Spagn
буряад: Испани
català: Espanya
Чӑвашла: Испани
Cebuano: Espanya
čeština: Španělsko
Chamoru: España
Chavacano de Zamboanga: España
chiShona: Spain
chiTumbuka: Spain
corsu: Spagna
Cymraeg: Sbaen
davvisámegiella: Spánia
Deitsch: Schpaani
Deutsch: Spanien
ދިވެހިބަސް: އިސްޕެއިން
dolnoserbski: Špańska
ཇོང་ཁ: སིཔཱེན་
eesti: Hispaania
Ελληνικά: Ισπανία
emiliàn e rumagnòl: Spaggna
English: Spain
español: España
Esperanto: Hispanio
estremeñu: España
euskara: Espainia
eʋegbe: Spain
فارسی: اسپانیا
Fiji Hindi: Spain
føroyskt: Spania
français: Espagne
Frysk: Spanje
Fulfulde: Hispaanya
furlan: Spagne
Gaeilge: An Spáinn
Gagauz: İspaniya
Gàidhlig: An Spàinn
galego: España
贛語: 西班牙
گیلکی: ائسپانيا
ગુજરાતી: સ્પેન
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌷𐌴𐌹𐍃𐍀𐌰𐌽𐌾𐌰
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: स्पेन
客家語/Hak-kâ-ngî: Sî-pân-ngà
한국어: 스페인
Hausa: Hispania
Hawaiʻi: Sepania
Հայերեն: Իսպանիա
हिन्दी: स्पेन
hornjoserbsce: Španiska
hrvatski: Španjolska
Igbo: Spain
Ilokano: Espania
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: স্পেন
Bahasa Indonesia: Spanyol
interlingua: Espania
Interlingue: Hispania
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓯᐸᐃᓐ
Iñupiak: Spaña
Ирон: Испани
isiXhosa: ISpain
isiZulu: ISpeyini
íslenska: Spánn
italiano: Spagna
עברית: ספרד
Basa Jawa: Sepanyol
kalaallisut: Spania
ಕನ್ನಡ: ಸ್ಪೇನ್
Kapampangan: Espanya
къарачай-малкъар: Испания
ქართული: ესპანეთი
kaszëbsczi: Szpańskô
қазақша: Испания
kernowek: Spayn
Kinyarwanda: Esipanye
Kirundi: Esipanye
Kiswahili: Hispania
коми: Испания
Kongo: Espania
Kreyòl ayisyen: Espay
kurdî: Spanya
Кыргызча: Испания
Ladino: Espanya
лезги: Испания
لۊری شومالی: إسپانيا
latgaļu: Spaneja
Latina: Hispania
latviešu: Spānija
Lëtzebuergesch: Spuenien
lietuvių: Ispanija
Ligure: Spagna
Limburgs: Spanje
lingála: Espania
Livvinkarjala: Ispuanii
la .lojban.: sangu'e
lumbaart: Spagna
मैथिली: स्पेन
македонски: Шпанија
Malagasy: Espaina
മലയാളം: സ്പെയിൻ
Malti: Spanja
Māori: Pāniora
मराठी: स्पेन
მარგალური: ესპანეთი
مصرى: اسبانيا
مازِرونی: ایسپانیا
Bahasa Melayu: Sepanyol
Baso Minangkabau: Spanyol
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Să̤-băng-ngà
Mirandés: Spanha
мокшень: Испания
монгол: Испани
မြန်မာဘာသာ: စပိန်နိုင်ငံ
Nāhuatl: Caxtillan
Dorerin Naoero: Pain
Nederlands: Spanje
Nedersaksies: Spanje
नेपाली: स्पेन
नेपाल भाषा: स्पेन
日本語: スペイン
Napulitano: Spagna
нохчийн: Испани
Nordfriisk: Spaanien
Norfuk / Pitkern: Spain
Nouormand: Espangne
Novial: Spania
occitan: Espanha
олык марий: Испаний
ଓଡ଼ିଆ: ସ୍ପେନ
Oromoo: Ispeen
oʻzbekcha/ўзбекча: Ispaniya
ਪੰਜਾਬੀ: ਸਪੇਨ
पालि: स्पेन
Pangasinan: Espanya
پنجابی: سپین
Papiamentu: Spaña
پښتو: اسپانیا
Patois: Spien
Перем Коми: Эспання
ភាសាខ្មែរ: អេស្ប៉ាញ
Picard: Espanne
Piemontèis: Spagna
Tok Pisin: Spen
Plattdüütsch: Spanien
polski: Hiszpania
Ποντιακά: Ισπανία
português: Espanha
Qaraqalpaqsha: İspaniya
qırımtatarca: İspaniya
reo tahiti: Paniora
română: Spania
Romani: Spaniya
rumantsch: Spagna
Runa Simi: Ispaña
русиньскый: Іспанія
русский: Испания
саха тыла: Испания
Gagana Samoa: Sepa­nia
संस्कृतम्: स्पेन्
Sängö: Espânye
sardu: Ispagna
Scots: Spain
Seeltersk: Spanien
Sesotho: Spain
Sesotho sa Leboa: Spain
shqip: Spanja
sicilianu: Spagna
සිංහල: ස්පාඤ්ඤය
Simple English: Spain
سنڌي: اسپين
SiSwati: Sipeyini
slovenčina: Španielsko
slovenščina: Španija
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Їспанїꙗ
ślůnski: Szpańijo
Soomaaliga: Isbania
کوردی: ئیسپانیا
Sranantongo: Spanyorokondre
српски / srpski: Шпанија
srpskohrvatski / српскохрватски: Španija
Basa Sunda: Spanyol
suomi: Espanja
Tagalog: Espanya
Taqbaylit: Spenyul
tarandíne: Spagne
татарча/tatarça: Испания
తెలుగు: స్పెయిన్
tetun: España
тоҷикӣ: Испания
lea faka-Tonga: Sepeni
Tsetsêhestâhese: Spain
Tshivenda: Spain
Türkçe: İspanya
Türkmençe: Ispaniýa
Twi: Spain
удмурт: Испания
українська: Іспанія
اردو: ہسپانیہ
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ئىسپانىيە
Vahcuengh: Sihbanhyaz
vèneto: Spagna
vepsän kel’: Ispanii
Tiếng Việt: Tây Ban Nha
Volapük: Spanyän
Võro: Hispaania
walon: Espagne
文言: 西班牙
West-Vlams: Spanje
Winaray: Espanya
Wolof: Ispaañ
吴语: 西班牙
Xitsonga: Spaniya
ייִדיש: שפאניע
Yorùbá: Spéìn
粵語: 西班牙
Zazaki: İspanya
Zeêuws: Spanje
žemaitėška: Ispanėjė
中文: 西班牙
डोटेली: स्पेन
Kabɩyɛ: Ɛsɩpaañɩ