Jødedommen
English: Judaism

Jødedommen
Star of David.svg
Skrifter
Tanákh
Torá · Nebiím · Ketubím )
medrásj · Mekhiltá
Haggadá · siddúr
Talmúd
Misjná · Jerusjalmí
Bablí · Toseftá
Emunót vede‘ót
Misjné Torá
Moré nebukhím
Sjulḥán ‘arúkh · Mappá
Me‘ám lo‘éz
S. jesirá · Bahír · Zohar
Gudsteneste og bøn
Tempelet i Jerusalem
synagoge · minján
sjaḥarít · musáf
minḥá · ne‘ilá · ʿarbít
Modé aní · Sjemá‘
torálesing
kaddísj · ‘amidá
prestesigninga
‘alénu
kiddúsj · hammosí
b. hammazón
habdalá
Merkedagar
det jødiske året
pesah · ‘omer · sjabu‘ót
tisj‘á beáb · seliḥót
rosj hasjaná · kippúr
sukkót · sjeminí ‘aséret
simhat Torá · hanukká
tu bisjbát · purím
Livssyklus
berít milá
pidjón habbén
zebed habbát
bar miṣvá · bat miṣvá
bryllaup
Rituelle yrke
rabbinar · ḥazzán
daján · gabbáj
sofér · sjoḥét
Daglegliv
halakhá · bet din
mat · kasjrút  sjeḥitá
mikvé · tebilá · sjabbát
tallét · tefillín
Kulturell inndeling
sefardisk · askenasisk
mizrahisk · jemenittisk
italkisk · romaniotisk
Beta Esrael · Bene Israel
cochini · b. Menasjé
Teologisk inndeling
samaritansk
karaittisk
rabbanittisk
ortodoks · ḥasidisk
konservativ · reform
rekonstruksjonistisk
renewal · humanistisk
 
Abrahamittiske rel.
Jødedom  kristendom
islam  bahá’í  sikhisme
Hovudrommet i ein synagoge (eit jødisk gudshus).
Foto: «Joaotg»

Jødedommen er den religiøse kulturen åt det jødiske folket. Han er ein av dei først dokumenterte monoteistiske religionane og ein av dei eldste religiøse tradisjonane som framleis blir praktisert utan avbrot. Trusprinsippa og historia åt jødedommen dannar ein hovuddel av grunnstammen i dei andre abrahamittiske religionane, inkludert kristendommen og islam (med dei to utleidde religionane bahá’í og sikhisme). Den hebraiske Bibelen, Tanákh, er såleis òg heilag skrift for dei kristne og blir av dei kalla Det gamle testamentet.

Over dei siste om lag 2500 åra har jødedommen ikkje vore monolittisk i praksis og har ikkje retta seg fullt ut etter noka enkelt sentralisert og allment godteken autoritet eller bindande dogme. Trass i dette har jødedommen i alle sine variasjonar halde seg relativt tru mot ei rad religiøse prinsipp. Det mest sentrale av desse er trua på éin enkelt, allvitande transcendent Gud som skapte universet og fortset å spela ei rolle i det. Etter jødisk tru inngjekk den Gud som skapte verda ei pakt med det jødiske folket og openberra lovane og boda sine åt dei i form av Toráen. Jødisk religiøs og kulturell praksis har utgangspunkt i studiet og utøvinga av desse lovane og boda slik dei blir tolka av dei ulike antikke og moderne autoritetane.

Jødedommen lèt seg ikkje enkelt definere inn i konvensjonelle vestlege kategoriar som religion, etnisitet eller kultur — delvis på grunn av si godt over 3000 år gamle, samanhengande historie. I denne tida har jødane opplevd slaveri, anarkistisk sjølvstyre, teokratisk sjølvstyre, erobring, okkupasjon og eksil. Det jødiske folket har vore i kontakt med, og vorte påverka av, gammalegyptisk, babylonsk, persisk, hellenistisk og romersk kultur såvel som renessansen, opplysningstida (sjå t.d. haskalá) og 1800-talets nasjonalromantikk og nasjonalisme. Ut frå denne bakgrunnen har Daniel Boyarin hevda at “Jewishness disrupts the very categories of identity, because it is not national, not genealogical, not religious, but all of these, in dialectical tension.” («Jødiskheit strid mot sjølve grunnkategorien ‘identitet’ fordi ho ikkje er nasjonal, ikkje genealogisk, ikkje religiøs, men alle desse i dialektisk spenning.»)

Slik sett har dei mange som opp gjennom årtusena har konvertert til jødedommen ikkje berre til teke seg ei tru, men òg ein etnisistet — som det går tydeleg fram av den kanskje mest kjende konverteringa, når Rut i Ruts bok (ein del av både den jødiske Tanákh og det kristne Gamle testamentet) seier åt Na‘omi: עמֵּךְ עַמִּי וֵֽאלֹהַֽיִךְ אֱלֹהָי׃ «Folket ditt er folket mitt, og Guden din er Guden min!» (Ruts bok, kap. 1, v. 16)

I mange religionar er det vanleg å dra på valfart til spesifikke heilage stader i løpet av året eller livet — jfr. hadj til Mekka i islam og pilegrimsfart til Roma, Jerusalem eller Betlehem i kristendommen). I jødedommen er det tre slike valfartsfestar — pesaḥ (påske), sjabu‘ót (jød. pinse) og sukkót (lauvhyttefesten). Medan Tempelet i Jerusalem stod, drog alle jødar i Israel som det var praktisk mogleg for på valfart til Tempelet for påskeofferet. I dei fleste utgåver av Haggadá sjel pesaḥ, eller haggadáen, seier ein לְשָׁנָה הַבָּאָה בִּירֽוּשַׁלַֽ‌ִם — «Året som kjem, i Jerusalem

Det jødiske bøneritualet er kodifisert i ein siddúr (bønebok). Ein bed i utgangspunktet tre gonger dagleg — anten privat eller i synagogen.

Innhaldsliste

Other Languages
norsk: Jødedom
svenska: Judendom
dansk: Jødedom
Acèh: Yahudi
адыгабзэ: Джурт
Afrikaans: Judaïsme
Alemannisch: Judentum
አማርኛ: አይሁድና
العربية: يهودية
aragonés: Chudaísmo
ܐܪܡܝܐ: ܝܗܘܕܝܘܬܐ
arpetan: Judâismo
অসমীয়া: ইহুদি ধৰ্ম
asturianu: Xudaísmu
azərbaycanca: İudaizm
تۆرکجه: یهودیلیک
Bahasa Banjar: Agama Yahudi
Bân-lâm-gú: Iû-thài-kàu
башҡортса: Йәһүдилек
беларуская: Іўдаізм
беларуская (тарашкевіца)‎: Юдаізм
български: Юдаизъм
Boarisch: Judndum
bosanski: Judaizam
brezhoneg: Yuzevegezh
буряад: Иудаизм
català: Judaisme
Чӑвашла: Иудаизм
Cebuano: Hudaismo
čeština: Judaismus
Cymraeg: Iddewiaeth
Deitsch: Yuddedum
Deutsch: Judentum
ދިވެހިބަސް: ޔަހޫދީދީން
eesti: Judaism
Ελληνικά: Ιουδαϊσμός
English: Judaism
español: Judaísmo
Esperanto: Judismo
estremeñu: Judaísmu
euskara: Judaismo
فارسی: یهودیت
Fiji Hindi: Yahudi
føroyskt: Jødadómur
français: Judaïsme
Frysk: Joadendom
furlan: Ebraisim
Gaeilge: An Giúdachas
Gaelg: Yn Ewaghys
Gàidhlig: Iùdhachd
galego: Xudaísmo
ГӀалгӀай: Жугтий ди
ગુજરાતી: યહૂદી ધર્મ
客家語/Hak-kâ-ngî: Yù-thai-kau
한국어: 유대교
हिन्दी: यहूदी धर्म
hrvatski: Judaizam
Igbo: Judaism
Ilokano: Hudaismo
Bahasa Indonesia: Agama Yahudi
interlingua: Judaismo
Interlingue: Judeisme
Ирон: Иудаизм
íslenska: Gyðingdómur
italiano: Ebraismo
עברית: יהדות
Basa Jawa: Agama Yahudi
Kabɩyɛ: Yuudaayism
kalaallisut: Juutit
къарачай-малкъар: Иудейлик
ქართული: იუდაიზმი
қазақша: Яһудилік
kernowek: Yedhoweth
Kiswahili: Uyahudi
Kreyòl ayisyen: Jidayis
kurdî: Cihûtî
Кыргызча: Иудаизм
Ladino: Djudaizmo
لۊری شومالی: جیدیٱت
latviešu: Jūdaisms
Lëtzebuergesch: Juddentum
лезги: Иудаизм
lietuvių: Judaizmas
Ligure: Ebraiximo
Limburgs: Joededom
lingála: Boyúda
Lingua Franca Nova: Iudisme
lumbaart: Judaism
македонски: Јудаизам
Malagasy: Jodaisma
മലയാളം: യഹൂദമതം
Malti: Ġudaiżmu
मराठी: ज्यू धर्म
მარგალური: იუდაიზმი
مصرى: يهوديه
مازِرونی: یهودیت
Bahasa Melayu: Agama Yahudi
Baso Minangkabau: Agamo Yahudi
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Iù-tái-gáu
Mirandés: Judaísmo
монгол: Иудаизм
မြန်မာဘာသာ: ဂျူးဘာသာ
Nāhuatl: Judaísmo
Nederlands: Jodendom
Nedersaksies: Jeudendom
नेपाली: यहुदी धर्म
नेपाल भाषा: यहुद धर्म
日本語: ユダヤ教
Napulitano: Giurieismo
нохчийн: ЯхӀудийн дин
Nordfriisk: Juudendoom
Norfuk / Pitkern: Judaism
Nouormand: Judaïsme
occitan: Judaïsme
Oromoo: Judaayizimii
oʻzbekcha/ўзбекча: Yahudiylik
ਪੰਜਾਬੀ: ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ
پنجابی: یہودیت
Papiamentu: Judaismo
پښتو: يهوديت
Patois: Juudizim
Picard: Judaïme
Piemontèis: Giudaism
Tok Pisin: Judaisim
Plattdüütsch: Jodendom
polski: Judaizm
português: Judaísmo
qırımtatarca: Yeudilik
Ripoarisch: Jüddedom
română: Iudaism
rumantsch: Giudaissem
Runa Simi: Huriyu iñiy
русиньскый: Юдаїзм
русский: Иудаизм
саха тыла: Иудаизм
sardu: Ebraismu
Scots: Judaism
Seeltersk: Juudendum
Sesotho sa Leboa: Sejuda
shqip: Jehudizmi
sicilianu: Judaismu
සිංහල: ජුදා ආගම
Simple English: Judaism
slovenčina: Judaizmus
slovenščina: Judovstvo
ślůnski: Judajizm
Soomaaliga: Yuhuuda
српски / srpski: Јудаизам
srpskohrvatski / српскохрватски: Judaizam
ၽႃႇသႃႇတႆး : ၸၢဝ်းၸိဝ်း
Tagalog: Hudaismo
தமிழ்: யூதம்
Taqbaylit: Tudayt
татарча/tatarça: Яһүд дине
తెలుగు: జుడాయిజం
тоҷикӣ: Яҳудият
Türkçe: Yahudilik
Türkmençe: Ýehudylykda
українська: Юдаїзм
اردو: یہودیت
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: يەھۇدى دىنى
Tiếng Việt: Do Thái giáo
Võro: Judaism
walon: Djudayisse
文言: 猶太教
Winaray: Judaismo
吴语: 犹太教
Xitsonga: Vuyuda
ייִדיש: יידישקייט
粵語: 猶太教
Zazaki: Cıhudiye
žemaitėška: Jodaėzmos
中文: 犹太教