Italia
English: Italy

[]
Repubblica Italiana
('Den italienske republikken')

(norsk: Italia, italiensk)

Det italienske flaggetDet italienske riksvåpenet
FlaggRiksvåpen
Nasjonalsong«Fratelli d'Italia»
Motto Ikkje noko
Geografisk plassering av Italia
Offisielle språkItaliensk
HovudstadRoma
Styresett
Republikk
Sergio Mattarella
Giuseppe Conte
Flatevidd
 – Totalt
 – Andel vatn
 
301 340 km² (71.)
2,4 %
Folketal
 – Estimert (2017)
 – Folketeljing (2001)
 – Tettleik
 
62 137 802 (23.)
57 110 144
206,2 /km² (44.)
Samla
17. mars 1861
Nasjonaldag2. juni
BNP
 – Totalt (2015)
 – Per innbyggjar
 
2 174 000 mill. USD (12.)
36 600 USD (34.)
ValutaEuro
TidssoneUTC +1
Telefonkode+39
Toppnivådomene.it


Italia (italiensk: Repubblica italiana) er eit land i Sør-Europa som ligg på den italienske halvøya og dei to middelhavsøyane Sardinia og Sicilia. I nord blir landet avgrensa av Alpane og møter landa Frankrike, Sveits, Austerrike og Slovenia. Dei sjølvstendige statane Vatikanstaten og San Marino er enklavar i landet.

Historie

Italia var kjernelandet for Romarriket. Etter at riket braut saman blei det delt opp i fleire mindre statar der den viktigaste var Pavestaten. Landet var sentralt i europeisk kulturhistorie, mellom anna utvikling av kunst, filosofi og vitskap i mellomalderen og særleg renessansen.

Dagens Italia blei ein nasjonalstat først i 1861, då dei fleste statane på halvøya blei sameina av kong Viktor Emmanuel II av Savoy-dynastiet. Dei som stod bak samlinga var ministeren hans, Camillo Benso di Cavour, og generalen Giuseppe Garibaldi, som blei ein nasjonal folkehelt. Roma sjølv blei halden av paven i nok eit tiår og blei først del av Italia i 1870, med Vatikanet som ein fortsatt sjølvstendig enklave.

Geografi

Map of Italy (w.o. Labels).jpg

Landet strekker seg frå Alpane i nord i ei velkjend støvelliknande form som er omkransa av Middelhavet og Adriahavet. Det omfattar dessutan middelhavsøyane Sardinia og Sicilia. Italia grensar til Frankrike, Sveits, Austerrike og Slovenia. Det omsluttar òg to små land, San Marino og Vatikanstaten.

Italia er delt inn i 20 regionar: Abruzzo, Basilicata, Calabria, Campania, Emilia-Romagna, Friuli-Venezia Giulia, Lazio, Liguria, Lombardia, Marche, Molise, Piemonte, Puglia, Sardinia, Sicilia, Toscana, Sør-Tyrol, Umbria, Valle d'Aosta og Veneto.

Roma har vore hovudstad sidan 1870, medan Torino og Firenze tidlegare har vore hovudstad i landet.

Nokre viktige byar:

Klima

De første vêrobservasjonane i historia vart gjort i Italia av store vitskapsmenn som Evangelista Torricelli, Galileo Galilei og andre, og det er mykje forskjellig vêr å observere i Italia. Landet strekker seg ut i Middelhavet og ligg midt i leia for lågtrykk som flyttar seg rundt i havområda. Når lågtrykka flyttar seg innover land gjev dei regn og torevêr, men intensiteten varierer etter kvar ein er i landet og kva tid på året det er. Alpane og Appenninane har meir vinterleg vêr, og er med på å skape lokale skilnadar i låglandet. Dei hindrar òg til dels vêrfrontar frå Atlanterhavet å passere over landet.

Podalen som går på tvers av det nordlege Italia frå Torino til Venezia har størst klimatiske skilnader i landet gjennom året. Sommaren her er varm, men av og til lummer med torvêr og kraftige regnbyger om ettermiddagen. September er som regel tørr og varm med mykje fint vêr før hausten vert fuktigare og kjøligare. Frå desember til februar er dalen ofte dekt av ei kald tåke som kan ligge i dagevis. Austlege delar av Podalen er òg utsett frå den kalde boravinden frå Aust-Europa. Vinterstid er det vanleg med både regn og snø gjennom dalen, men sjeldan særleg kraftig. Dei austlege områda av Podalen er tørrare enn dei vestlege, og Venezia har t.d. ein midla årsnedbør på 770 mm, medan Milano i vest har 1017 mm.

Nord for Podalen finn ein Alpane som har kjøligare og fuktigare vêr, og i høgda her har ein alpint klima. Om vinteren kan det likevel vere sol og klårvêr i høgda, medan Podalen ligg dekt av tåke. I høgder på rundt 1500 m kjem det om vinteren rundt 50 cm snø kvar månad. Aostadalen er den tørraste delen av Alpane, men vinternettene kan bli svært kalde. Om hausten kan det innimellom regne svært kraftig i dei sørlege fjellsidene av Alpane, noko som kan føre til flaum. Det kjem stort sett meir nedbør i den italienske delen av Alpane enn resten av fjellområdet.

Områda sør for Podalen har middelhavsklima, og nordlege byar som Firenze og Pisa har om vinteren mykje mildare vêr og meir sol enn t.d. Milano, og dei har langt mindre tåke. Roma og Napoli har enno mildare vintrar. Somrane er berre litt varmare langs vestkysten av Italia enn i Podalen, medan Adriahavskysten sør for Bari, særleg rundt Tarantobukta, er blant dei varmaste områda i Italia. Andre varme område er kysten rundt Det joniske havet, dei aller sørlegaste områda av Italia og Sicilia. Vinteren i dei sørlegaste områda er milde, men ofte fuktige med torevêr. Høgareliggande strøk i Sør-Italia, som vulkanen Etna, kan av og til få overraskande kraftig snøfall om vinteren. Roma har ein normal årsnedbør på 744 mm, medan Palermo på Sicilia har 512 mm.

Innbyggjarar

Dei fleste innbyggjarane i landet er italienarar. Det finst tysk- og franskspråklege minoritetar i Nord-Italia, og nokre andre små etniske minoritetar.

Fleirtalet (85 %) er katolikkar, men det finst òg religiøse minoritetar av protestantar, jødar og muslimar.

Kultur

Italia er velkjent for sine kunst- og kulturtradisjonar. Her finst ei rekke kjende byggverk frå oldtida og seinare, som Colosseum, det skeive tårnet i Pisa og dogepalasset i Venezia. Italiensk mat, vin, design, litteratur, kunst, musikk (særleg opera) er kjende over heile verda.

Politikk

Enrico Letta er statsminister.

Bakgrunnsstoff

Kjelder

Other Languages
norsk: Italia
svenska: Italien
dansk: Italien
Acèh: Itali
Адыгэбзэ: Италэ
адыгабзэ: Италие
Afrikaans: Italië
Akan: Italy
Alemannisch: Italien
አማርኛ: ጣልያን
Ænglisc: Italia
Аҧсшәа: Италиа
العربية: إيطاليا
aragonés: Italia
ܐܪܡܝܐ: ܐܝܛܠܝܐ
Արեւմտահայերէն: Իտալիա
armãneashti: Italia
arpetan: Étalia
অসমীয়া: ইটালী
asturianu: Italia
Avañe'ẽ: Itália
авар: Италия
Aymar aru: Italiya
azərbaycanca: İtaliya
تۆرکجه: ایتالیا
Bali: Italia
বাংলা: ইতালি
Bân-lâm-gú: Í-tāi-lī
Basa Banyumasan: Italia
башҡортса: Италия
беларуская: Італія
беларуская (тарашкевіца)‎: Італія
भोजपुरी: इटली
Bikol Central: Italya
Bislama: Itali
български: Италия
Boarisch: Italien
བོད་ཡིག: ཨི་ཏ་ལི།
bosanski: Italija
brezhoneg: Italia
буряад: Итали
català: Itàlia
Чӑвашла: Итали
Cebuano: Italya
čeština: Itálie
Chamoru: Italia
Chavacano de Zamboanga: Italia
Chi-Chewa: Italia
chiShona: Italy
chiTumbuka: Italy
corsu: Italia
Cymraeg: Yr Eidal
davvisámegiella: Itália
Deitsch: Idali
Deutsch: Italien
ދިވެހިބަސް: އިޓަލީވިލާތް
dolnoserbski: Italska
डोटेली: इटाली
ཇོང་ཁ: ཨྀཊ་ལི་
eesti: Itaalia
Ελληνικά: Ιταλία
emiliàn e rumagnòl: Itâglia
English: Italy
español: Italia
Esperanto: Italio
estremeñu: Italia
euskara: Italia
eʋegbe: Italy
فارسی: ایتالیا
Fiji Hindi: Italy
føroyskt: Italia
français: Italie
Frysk: Itaalje
Fulfulde: Italiya
furlan: Italie
Gaeilge: An Iodáil
Gaelg: Yn Iddaal
Gagauz: İtaliya
Gàidhlig: An Eadailt
galego: Italia
ГӀалгӀай: Итали
贛語: 意大利
Gĩkũyũ: Itari
ગુજરાતી: ઈટલી
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌹𐍄𐌰𐌻𐌾𐌰
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: इटली
客家語/Hak-kâ-ngî: Yi-thai-li
한국어: 이탈리아
Hausa: Italiya
Hawaiʻi: ʻĪkālia
հայերեն: Իտալիա
हिन्दी: इटली
hornjoserbsce: Italska
hrvatski: Italija
Ido: Italia
Igbo: Italy
Ilokano: Italia
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: ইতালি
Bahasa Indonesia: Italia
interlingua: Italia
Interlingue: Italia
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: Italy
Ирон: Итали
isiXhosa: IItaly
isiZulu: ITaliya
íslenska: Ítalía
italiano: Italia
עברית: איטליה
Jawa: Itali
Kabɩyɛ: Itaalii
kalaallisut: Italia
ಕನ್ನಡ: ಇಟಲಿ
Kapampangan: Italya
къарачай-малкъар: Италия
ქართული: იტალია
kaszëbsczi: Italskô
қазақша: Италия
kernowek: Itali
Kinyarwanda: Ubutaliyani
Kirundi: Ubutariyano
Kiswahili: Italia
коми: Италия
Kongo: Italia
Kreyòl ayisyen: Itali
kriyòl gwiyannen: Itali
kurdî: Îtalya
Кыргызча: Италия
Ladino: Italia
لۊری شومالی: ایتالٛیا
latgaļu: Italeja
Latina: Italia
latviešu: Itālija
Lëtzebuergesch: Italien
лезги: Италия
lietuvių: Italija
Ligure: Italia
Limburgs: Italië
lingála: Italya
Lingua Franca Nova: Italia
Livvinkarjala: Itualii
la .lojban.: italias
Luganda: Yitale
lumbaart: Itàlia
magyar: Olaszország
मैथिली: इटाली
македонски: Италија
Malagasy: Italia
മലയാളം: ഇറ്റലി
Malti: Italja
Māori: Itāria
मराठी: इटली
მარგალური: იტალია
مصرى: ايطاليا
مازِرونی: ایتالیا
Bahasa Melayu: Itali
Minangkabau: Italia
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: É-dâi-lé
Mirandés: Eitália
мокшень: Италие
монгол: Итали
မြန်မာဘာသာ: အီတလီနိုင်ငံ
Nāhuatl: Italia
Dorerin Naoero: Itari
Na Vosa Vakaviti: Itali
Nederlands: Italië
Nedersaksies: Italiën
Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ: ᐃᑕᓖ
नेपाली: इटाली
नेपाल भाषा: इटाली
日本語: イタリア
Napulitano: Italia
ߒߞߏ: ߌߕߊߟߌ߫
нохчийн: Итали
Nordfriisk: Itaalien
Norfuk / Pitkern: Italii
Nouormand: Italie
Novial: Italia
occitan: Itàlia
олык марий: Италий
ଓଡ଼ିଆ: ଇଟାଲୀ
Oromoo: Xaaliyaanii
oʻzbekcha/ўзбекча: Italiya
ਪੰਜਾਬੀ: ਇਟਲੀ
पालि: इटली
Pälzisch: Italien
Pangasinan: Italia
پنجابی: اٹلی
Papiamentu: Italia
پښتو: اېټاليا
Patois: Itali
Перем Коми: Италья
ភាសាខ្មែរ: អ៊ីតាលី
Picard: Italie
Piemontèis: Italia
Tok Pisin: Itali
Plattdüütsch: Italien
polski: Włochy
Ποντιακά: Ιταλία
português: Itália
Qaraqalpaqsha: İtaliya
qırımtatarca: İtaliya
reo tahiti: ’Itāria
Ripoarisch: Italie
română: Italia
romani čhib: Italiya
rumantsch: Italia
Runa Simi: Italya
русиньскый: Італія
русский: Италия
саха тыла: Италия
Sakizaya: Italy
Gagana Samoa: Italia
संस्कृतम्: इटली
Sängö: Italùii
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱤᱴᱟᱞᱤ
sardu: Itàlia
Scots: Italy
Seeltersk: Italien
Sesotho: Ithali
Sesotho sa Leboa: Italia
Setswana: Italia
shqip: Italia
sicilianu: Italia
සිංහල: ඉතාලිය
Simple English: Italy
سنڌي: اٽلي
SiSwati: INtaliyane
slovenčina: Taliansko
slovenščina: Italija
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Їталїꙗ
ślůnski: Italijo
Soomaaliga: Talyaaniga
کوردی: ئیتالیا
Sranantongo: Italiyanikondre
српски / srpski: Италија
srpskohrvatski / српскохрватски: Italija
Sunda: Italia
suomi: Italia
Tagalog: Italya
தமிழ்: இத்தாலி
Taqbaylit: Ṭelyan
tarandíne: Itaglie
татарча/tatarça: Италия
తెలుగు: ఇటలీ
tetun: Itália
ትግርኛ: ኢጣልያ
тоҷикӣ: Итолиё
ᏣᎳᎩ: ᎢᏔᎵ
Tsetsêhestâhese: Italy
Tshivenda: Italy
ತುಳು: ಇಟಲಿ
Türkçe: İtalya
Türkmençe: Italiýa
Twi: Italy
тыва дыл: Италия
удмурт: Италия
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: Italia
українська: Італія
اردو: اطالیہ
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ئىتالىيە
Vahcuengh: Eiqdaihleih
vèneto: Itałia
vepsän kel’: Italii
Tiếng Việt: Ý
Volapük: Litaliyän
Võro: Itaalia
walon: Itåleye
文言: 義大利
West-Vlams: Itoalië
Winaray: Italya
Wolof: Itaali
吴语: 意大利
Xitsonga: Ithali
ייִדיש: איטאליע
Yorùbá: Itálíà
粵語: 意大利
Zazaki: İtalya
Zeêuws: Itâlië
žemaitėška: Italėjė
中文: 意大利