Golfstraumen

Havoverflatetemperatur vest i Nord-Atlanteren. Nord-Amerika er svart og mørke blå (kald), medan Golfstraumen er raud (varm). Kjelde: NASA

Golfstraumen er i lag med den nordlege forlenginga mot Europa, Den nordatlantiske straumen, ein kraftig, varm og rask havstraum i Atlanterhavet. Han starta utanfor Florida og følgjer austkysten av USA og Newfoundland før han kryssar Atlanteren. Prosessen med vestleg intensivering gjer at straumen akselererer nordover utanfor austkysten av Nord-Amerika. Ved om lag , deler han seg i to, og ei nordleg grein kryssar havet til Nord-Europa og ei sørleg grein går sørover til området utanfor Vest-Afrika. Golfstraumen påverkar klimaet på austkysten av Nord-Amerika frå Florida til Newfoundland og vestkysten av Europa. Sjølv om det har vore omdiskutert, er det generelt semje om at klimaet i Vest-Europa og Nord-Europa er varmare enn det det elles ville ha vore på grunn av Den nordatlantiske straumen, ei av greinene frå enden av Golfstraumen. Han er ein del av Den nordatlantiske virvelen. Golfstraumen fører til utvikling av kraftige syklonar av alle typar, både i atmosfæren og i havet. Golfstraumen er òg ei stor potensiell kjelde til fornybar energi.

Historie

Kartet til Benjamin Franklin av Golfstraumen.

Europearane oppdaga Golfstraumen i 1513 under ekspedisjonen til Juan Ponce de León, og han vart etter dette mykje nytta av spanske skip som segla frå Karibia til Spania.[1] Ei oppsummering av reiseloggen til Ponce de León frå den 22. april 1513 seier, «Ein straum slik at, sjølv om dei hadde god vind, så kom dei ikkje framover, men bakover, sjølv om det såg ut til at dei gjorde store framsteg. Men til slutt forstod ein at straumen var kraftigare enn vinden.»[2] Peter Martyr d'Anghiera og Sir Humphrey Gilbert kjende òg til straumen på denne tida.[3]

Som visepostmeister for dei britiske koloniane i Amerika var Benjamin Franklin interessert i sirkulasjonsmønsteret i Atlanterhavet. I 1768, medan han var i England, høyrte Franklin ein merkeleg klage frå tollstyret for koloniane: Kvifor tok det britiske pakkar fleire veker lenger å nå New York frå England enn det tok amerikanske handelsskip å nå Newport i Rhode Island, trass i at handelsskipa forlet London og måtte segle ned Themsen og så ut Den engelske kanalen før dei kunne starte overfarten av Atlanteren, medan pakkane forlet Falmouth i Cornwall?[4]

Franklin bad syskenbornet sitt Timothy Folger, ein kvalkaptein frå Nantucket, om eit svar, og Folger forklarte at handelsskipa kryssa den då ikkje-namngjevne Golfstraumen – og identifiserte han med å sjå på kva kvalane gjorde, målte vasstemperaturen og såg på farten til boblene i overflata, og endringar i vassfargen – medan postskipa segla mot straumen.[4] Franklin arbeidde med Folger og andre erfarne skipskapteinar, og lærte nok til å kartlegge Golfstraumen og gje han namnet som han framleis har i dag. Han gav denne informasjonen til Anthony Todd, sekretær i det britiske postvesenet, men det vart ignorert av dei britiske kapteinane.[4]

Kartet til Franklin av Golfstraumen vart publisert i 1770 i England, der det i stor grad vart ignorert.[5] Seinare versjonar vart trykte i Frankrike i 1778 og i USA i 1786.[6] Det tok mange år før britane byrja å følgje rådet til Franklin om navigere om straumen, men då dei starta med dette klarte dei å krysse havet to veker raskare.[6]

Other Languages
svenska: Golfströmmen
العربية: تيار الخليج
azərbaycanca: Qolfstrim cərəyanı
башҡортса: Гольфстрим
беларуская: Гальфстрым
беларуская (тарашкевіца)‎: Гальфстрым
български: Гълфстрийм
Boarisch: Goifstrom
bosanski: Golfska struja
Чӑвашла: Гольфстрим
čeština: Golfský proud
Deutsch: Golfstrom
English: Gulf Stream
Esperanto: Golfa Marfluo
føroyskt: Golfstreymurin
français: Gulf Stream
Frysk: Golfstream
한국어: 멕시코 만류
Հայերեն: Գոլֆստրիմ
hrvatski: Golfska struja
Bahasa Indonesia: Gelombang Teluk
íslenska: Golfstraumurinn
עברית: זרם הגולף
ქართული: გოლფსტრიმი
қазақша: Гольфстрим
Kiswahili: Mkondo wa Ghuba
Кыргызча: Гольфстрим
latviešu: Golfa straume
lietuvių: Golfo srovė
македонски: Голфска струја
Nederlands: Golfstroom
नेपाल भाषा: गल्फ स्ट्रीम
português: Corrente do Golfo
русский: Гольфстрим
саха тыла: Гольфстрим
slovenčina: Golfský prúd
slovenščina: Zalivski tok
српски / srpski: Голфска струја
srpskohrvatski / српскохрватски: Golfska struja
suomi: Golfvirta
Türkçe: Gulf Stream
українська: Гольфстрім
Tiếng Việt: Hải lưu Gulf Stream
West-Vlams: Golfstrôom