Etymologi

Føreslått ordsoge for ordet «ma», mor.
Kart som viser det etymologiske opphavet til namna på delstatane i USA.

Etymologi (frå gresk ἐτυμολογία ‘læra om den sanne tydinga til ord ifølgje avleiinga’, dana av ἔτυμος étymos ‘verkeleg, sann; den sanne, verkelege tydinga til eit ord ifølgje avleiinga’ og -λογία ‘lære’, av λόγος lógos 'ord, tale’) eller ordsoge er læra om eller studiet av opphavet til orda og korleis dei har utvikla seg gjennom tidene, både når det gjeld form og tyding. Etymologien til eit ord vil difor i praksis ofte anten seie oss kva form og tyding vi trur den opphavlege ordstammen hadde eller kva framandspråk ordet er lånt inn frå. For norsk og mange andre språk finst det spesielle etymologiske ordbøker som kan gi slike opplysningar.

Arveord og lånord

For studiet av etymologi og for historisk og samanliknande språkvitskap meir allment er skiljet mellom arveord og lånord heilt grunnleggjande. Eit arveord er eit ord som har vore ein del av ordtilfanget i eit språk frå dei eldste tidene, medan eit lånord på eitt eller anna tidspunkt har kome inn frå eit anna språk. Døme på arveord i norsk er bror, dotter, far og mor, som er nedarva frå det indoeuropeiske grunnspråk, i motsetnad til lånorda sjarm, sjekk og sykkel, som har blitt overtekne frå andre språk:

  • Bror, norrønt bróðir, er nedarva frå indoeuropeisk *bhréH2ter- 'bror'[1]
  • Dotter, norrønt dóttir, er nedarva frå indoeuropeisk *dhugHtér- 'dotter'[1]
  • Far, norrønt faðir, er nedarva frå indoeuropeisk *pHtḗr- 'far'[1]
  • Mor, norrønt móðir, er nedarva frå indoeuropeisk *mātér- eller *meH2tér- 'mor'[1]
  • Sjarm er lånt frå fransk charme ‘tauvring, trolling; ynde, hugtakande drag’,[2] eit fransk arveord som kjem av latin carmen ‘song, trollbøn’[3]
  • Sjekk er lånt frå engelsk check ‘sjekk; sjakk; hindring’, eit lånord også i engelsk, med same etymologi som norsk sjakk ‘brettspel med brikker (offiserar og bønder) for to personar’ (Nynorskordboka), lånt frå persisk شاه šāh ‘sjah, konge; (i sjakkspel) konge’.
  • Sykkel er lånt frå engelsk cycle, der det er ei forkorting for bicycle ‘tohjular’.[4] Prefikset bi- er lånt frå latin bi- 'tvi-', medan cycle er lånt (via fransk og latin) frå gresk κύκλος kýklos 'krins, ring, hjul'.
Other Languages
norsk: Etymologi
svenska: Etymologi
dansk: Etymologi
Afrikaans: Etimologie
Ænglisc: Wordstǣrcræft
العربية: تأصيل
aragonés: Etimolochía
asturianu: Etimoloxía
azərbaycanca: Etimologiya
تۆرکجه: کؤک
Bân-lâm-gú: Gí-goân-ha̍k
беларуская: Этымалогія
беларуская (тарашкевіца)‎: Этымалёгія
български: Етимология
Boarisch: Etymologie
bosanski: Etimologija
brezhoneg: Etimologiezh
català: Etimologia
čeština: Etymologie
corsu: Etimologia
Cymraeg: Geirdarddiad
Deutsch: Etymologie
Ελληνικά: Ετυμολογία
English: Etymology
español: Etimología
Esperanto: Etimologio
euskara: Etimologia
français: Étymologie
Frysk: Etymology
furlan: Etimologie
Gaeilge: Sanasaíocht
Gàidhlig: Freumh-fhaclachd
galego: Etimoloxía
한국어: 어원학
hrvatski: Etimologija
Bahasa Indonesia: Etimologi
interlingua: Etymologia
íslenska: Orðsifjafræði
italiano: Etimologia
ქართული: ეტიმოლოგია
қазақша: Этимология
kernowek: Etymologyl
Kiswahili: Etimolojia
Kreyòl ayisyen: Etimoloji
kurdî: Bêjenasî
Latina: Etymologia
latviešu: Etimoloģija
Lëtzebuergesch: Etymologie
lietuvių: Etimologija
Limburgs: Etymologie
magyar: Etimológia
македонски: Етимологија
Bahasa Melayu: Etimologi
Nederlands: Etymologie
日本語: 語源学
Novial: Etimologia
occitan: Etimologia
Papiamentu: Etimologico
Plattdüütsch: Etymologie
polski: Etymologia
português: Etimologia
română: Etimologie
русский: Этимология
саха тыла: Этимология
Scots: Etymology
Seeltersk: Etymologie
sicilianu: Etimoluggìa
Simple English: Etymology
slovenčina: Etymológia
slovenščina: Etimologija
српски / srpski: Етимологија
srpskohrvatski / српскохрватски: Etimologija
Basa Sunda: Étimologi
suomi: Etymologia
Tagalog: Etimolohiya
Türkçe: Etimoloji
українська: Етимологія
vepsän kel’: Etimologii
Tiếng Việt: Từ nguyên học
文言: 語源學
Winaray: Etimolohiya
粵語: 語源學
Zazaki: Etîmolojî
中文: 语源学