Buddhismen

Buddhismen
Buddha
Buddha

Viktige skrifter
vadsjrajana-kanonen - pali-kanonen - mahayana-sutraene
Utøving
meditasjon - truvedkjenning

Høgtider: månefestar - vesak - vulan

Buddhistiske retningar
mahayana - theravada - tibetansk buddhisme - zen
Personar
Asjoka - Huineng - Nagarjuna - Padmasambhava
Titlar
bhikkhu/bhiksju - bodhisattva - lama

Buddhismen er ein religion og filosofi basert på læra til Buddha, Siddhartha Gautama, som levde rundt år 500 f. Kr. og verka i Nord-India. Religionen spreidde seg til resten av Sør, Sentral-, Søraust og Aust-Asia, der han tok i seg innfødde tradisjonar. I moderne tid er også folk frå vestlege land blitt interesserte i buddhismen.

Læra tek utgangspunkt i livet me lever på jorda (samsara) som ein pinefull sirkel det er om å gjera å lausriva seg frå (nirvana). Dette kan ein oppnå ved å gjera gode gjerningar og ved å oppnå klår tenking. Dersom ein klarer å opna augo for korleis livet på jorda er eit band som gjev mest smerte, vil ein kunne lausriva seg og oppnå ro, oppvakning og samstundes utslokking. Den buddhistiske læra legg vekt på dei grunnleggjande reglane om å visa måtehald og unngå å skapa smerte.

Buddhistar meiner at det er irrelevant om det finst nokon overnaturleg skapar som skal dømma menneske etter at dei er daude, det er med andre ord ein agnostisk religion. På den andre sida lærer buddhismen om mange overnaturlege vesen,[treng kjelde] og ein tilber buddhastatuar og andre heilage figurar på om lag same måte som ein tilber bilete av Jesus og helgenar i kristendomen.[treng kjelde]

Sentral lære

Dei fire edle sanningane

Dei fire edle sanningane er ein viktig del av læredimensjonen i buddhismen. Buddha la dei fram for 2500 år sidan i ein kjend tale i Hjorteparken ved Sarnath utanfor Benares. Dei er Buddha si analyse av verkelegheita og menneska. Dei to fyrste sanningane kan bli sett på som ein «diagnose», medan dei to siste er «resepten» som Buddha meiner er riktig for mennesket. Dei fire edle sanningane er:

  • Sanninga om misnøyet - Siddharta Gautama (seinare kjend som Buddha) såg som ung ein gamal mann, ein sjuk mann og eit lik. Dette fekk han til å undra seg over dei grunnleggjande samanhengane i livet. Han såg at livet var prega av misnøye, og meinte at ein ikkje kan leva utan å oppleva å vera utilfreds. Han meinte også at ein ikkje skal jaga lykka, ettersom dette berre vil gjere eit menneske meir utilfreds av di inga lykke er uforanderleg eller varig.
  • Sanninga om opphavet til misnøyet - Buddha meinte at misnøyet spring ut frå begjær, som alle menneske opplev og blir drivne av på ulike måtar. Begjæret såg han på som summen av tre haldningar: fåkunne, grådigheit og hat. Han brukte ein flamme som metafor for begjæret; i lengda vil flammen fortæra den som er fylt av begjær.
  • Sanninga om opphøyret til misnøyet - for å få slutt på misnøyet, seier buddhismen at menneska må slutta å ha lyst på ting, og oppnå nirvana, som er ein tilstand utan begjær eller misnøye. Eit bilete ein kan bruke om nirvana er at dette vil sløkke «flamma» eit menneske føler når det opplev begjær.
  • Sanninga om den åttedelte vegen - Buddha si oppskrift for nirvana. Det blir ofte framstilt som eit hjul med åtte eiker. Den består av:
    • Rett innsikt (rett forståing og vilje)
    • Rett moral (rett tale, handling og levemåte)
    • Rett meditasjon (rett søking, merksemd og konsentrasjon)

Dei ti lovnadene

Dei ti lovnadene i buddhismen er:

1. Å ikkje ta liv

2. Å ikkje ta det som ikkje blir gjeve

3. Å avstå frå forboden seksuell aktivitet

4. Å avstå frå urett tale

5. Å avstå frå rusande drikker

6. Å avstå frå fast føde etter kl. 12

7. Å avstå frå musikk, dans, skodespel og anna underhalding

8. Å avstå frå parfyme og smykke

9. Å avstå frå å sove i høge og mjuke senger

10. Å avstå frå kontakt med pengar og verdisaker.

Når det gjeld den tredje lovnaden om seksuell aktivitet, er det forskjellege reglar for ulike grupper innanfor buddhismen. For lekfolk vil det fyrst og fremst seie at seksuelt samliv høyrer til i ekteskapet. For munkar og nonner er all seksuell aktivitet forboden. Grunnen til den niande lovnaden om høge og mjuke senger er at dette blei sett på som eit symbol for luksus på Buddha si tid. Derfor skal munkar og nonner avstå frå dette.

Other Languages
norsk: Buddhisme
svenska: Buddhism
dansk: Buddhisme
Afrikaans: Boeddhisme
Alemannisch: Buddhismus
አማርኛ: ቡዲስም
Ænglisc: Buddendōm
العربية: بوذية
aragonés: Budismo
arpetan: Boudismo
অসমীয়া: বৌদ্ধ ধৰ্ম
asturianu: Budismu
Avañe'ẽ: Vudismo
azərbaycanca: Buddizm
تۆرکجه: بودیزم
Bahasa Banjar: Buddha
Bân-lâm-gú: Hu̍t-kàu
Basa Banyumasan: Agama Buddha
башҡортса: Буддизм
беларуская: Будызм
беларуская (тарашкевіца)‎: Будызм
भोजपुरी: बौद्ध धर्म
Bikol Central: Budismo
Bislama: Budisim
български: Будизъм
Boarisch: Buddhismus
བོད་ཡིག: ནང་བསྟན།
bosanski: Budizam
brezhoneg: Boudaegezh
català: Budisme
Cebuano: Budismo
čeština: Buddhismus
corsu: Buddisimu
Cymraeg: Bwdhaeth
davvisámegiella: Buddhisma
Deutsch: Buddhismus
डोटेली: बुद्ध धर्म
eesti: Budism
Ελληνικά: Βουδισμός
English: Buddhism
español: Budismo
Esperanto: Budhismo
estremeñu: Budismu
euskara: Budismo
Fiji Hindi: Buddhism
føroyskt: Buddisma
français: Bouddhisme
Frysk: Boedisme
furlan: Budisim
Gaeilge: An Búdachas
Gàidhlig: Bùdachas
galego: Budismo
ГӀалгӀай: Буддизм
贛語: 佛教
ગુજરાતી: બૌદ્ધ ધર્મ
客家語/Hak-kâ-ngî: Fu̍t-kau
хальмг: Буддизм
한국어: 불교
Hawaiʻi: Hoʻomana Buda
हिन्दी: बौद्ध धर्म
hrvatski: Budizam
Ido: Budismo
Ilokano: Budismo
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: বৌদ্ধ লিচেত
Bahasa Indonesia: Agama Buddha
interlingua: Buddhismo
Interlingue: Budhisme
Ирон: Буддизм
isiZulu: UbuBudha
íslenska: Búddismi
italiano: Buddhismo
עברית: בודהיזם
Basa Jawa: Buda
Kabɩyɛ: Buudiyism
ქართული: ბუდიზმი
कॉशुर / کٲشُر: بُدھ مَت
қазақша: Буддизм
kernowek: Bouddhisteth
Kiswahili: Ubuddha
Kreyòl ayisyen: Boudis
kurdî: Budîzm
Кыргызча: Бурканчылык
Ladino: Budizmo
Latina: Buddhismus
latviešu: Budisms
Lëtzebuergesch: Buddhismus
лезги: Буддизм
lietuvių: Budizmas
Ligure: Buddiximo
Limburgs: Boeddhisme
Lingua Franca Nova: Budisme
la .lojban.: bu'ojda
lumbaart: Buddism
magyar: Buddhizmus
मैथिली: बौद्ध धर्म
македонски: Будизам
Malagasy: Bodisma
മലയാളം: ബുദ്ധമതം
Malti: Buddiżmu
მარგალური: ბუდიზმი
مصرى: بوذيه
مازِرونی: بودیسم
Bahasa Melayu: Agama Buddha
Baso Minangkabau: Agamo Buddha
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Hŭk-gáu
Mirandés: Budismo
မြန်မာဘာသာ: ဗုဒ္ဓဘာသာ
Nederlands: Boeddhisme
Nedersaksies: Boeddhisme
नेपाली: बुद्ध धर्म
नेपाल भाषा: बुद्ध धर्म
日本語: 仏教
нохчийн: Буддизм
Norfuk / Pitkern: Budism
Novial: Budisme
occitan: Bodisme
oʻzbekcha/ўзбекча: Buddizm
ਪੰਜਾਬੀ: ਬੁੱਧ ਧਰਮ
پنجابی: بدھ مت
Papiamentu: Budismo
پښتو: بوديزم
Patois: Budizim
ភាសាខ្មែរ: ព្រះពុទ្ធសាសនា
Piemontèis: Bodism
Tok Pisin: Budisim
Plattdüütsch: Buddhismus
polski: Buddyzm
português: Budismo
Qaraqalpaqsha: Buddizm
română: Budism
rumantsch: Budissem
Runa Simi: Wurayuyay
русиньскый: Будгізм
русский: Буддизм
саха тыла: Буддизм
संस्कृतम्: बौद्धधर्मः
sardu: Buddhismu
Scots: Buddhism
Sesotho sa Leboa: Sebuda
shqip: Budizmi
sicilianu: Buddismu
සිංහල: බුද්ධාගම
Simple English: Buddhism
سنڌي: ٻڌمت
slovenčina: Budhizmus
slovenščina: Budizem
کوردی: بودیزم
српски / srpski: Будизам
srpskohrvatski / српскохрватски: Budizam
Basa Sunda: Agama Buddha
Tagalog: Budismo
தமிழ்: பௌத்தம்
татарча/tatarça: Буддачылык
తెలుగు: బౌద్ధ మతము
тоҷикӣ: Дини Буддои
Türkçe: Budizm
Türkmençe: Buddaçylyk
українська: Буддизм
اردو: بدھ مت
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: بۇددا دىنى
Vahcuengh: Fozgyau
vèneto: Budhismo
vepsän kel’: Buddizm
Tiếng Việt: Phật giáo
Võro: Budism
文言: 佛教
Winaray: Budismo
吴语: 佛教
Xitsonga: Vubhuda
ייִדיש: בודהיזם
粵語: 佛教
Zazaki: Budizm
žemaitėška: Budėzmos
中文: 佛教