Bil

Ein raud bil: Alfa Romeo 1300GT frå 1972.
Lastebil fylt til trengsel av sikh-pilgrimar.
Foto: John Hill

Ein bil er eit køyretøy med minst tre hjul utstyrt med eigen motor og vert nytta til å køyre på veg med, og ikkje skjener. Bilar er hovudsakleg laga av metall. Ordet bil kjem frå den eldre forma automobil, frå gresk auto og latin mobil som tyder sjølvgåande. Før ordet automobil kom i bruk vart landevegslokomotiv nytta.

Det finst ulike bilar for ulike føremål og utforminga varierer etter bruken. Kvar bil blir køyrt av ein sjåfør og har nesten alltid plass til ein eller fleire passasjerar. Personbilar er i dag den biltypen det finst flest av, men varebilar, lastebilar og bussar er like viktige i det moderne samfunnet. Andre typar er racerbilen, som hovudsakleg er utvikla med høgast mogleg fart som mål.

Dei fleste bilane køyrer på bensin eller diesel, men etter kvart har det vorte vanleg med bilar som vert drivne av elektrisk energi eller gass, eller ein kombinasjon av desse energikjeldene.

I Noreg var dei tre største bilmerka i 2003 Toyota, Volkswagen og Peugeot.[1]

Historie

Dampfart

Ein Cugnot-modell frå 1771.

Den moderne bilen byggjer på eksperiment med sjølvgåande fargreier frå 1700-talet og utover. Den belgiske presten R. P. Verbiest skal rundt 1680 ha laga ei ca. 65 cm lang dampdriva vogn, medan han var i Kina.[2] Dette tykkjest ha vore eit leiketøy, laga for å imponera keisaren. Franskmannen Nicolas-Joseph Cugnot demonstrerte ein dampdriven lastebil i 1769. I 1802 konstruerte Richard Trevithick ei dampdriven vogn. I tidsbolken 1824-1836 arbeidde Walter Hancock med å utvikla dampdrive vogner og i 1831 opna han ei bussrute mellom Stratford og London. Dette kan ha vore den fyrste kommersielle bruken av eit motorkøyretøy. I 1832 gjennomførte han ein tur til Brighton.[3] Men rundt 1840 vart slike doningar stogga av det britiske lovverket, som forlanga at framfor eit sjølvgåande køyretøy på ein offentleg veg måtte det gå ein mann med eit raudt flagg og eit horn.[treng kjelde] Utviklinga flytta frå Storbritannia til Tyskland.

Frå damp til bensin

Bilen som Lenoir bygde i 1863.
Modell av Benz-bilen frå 1886.

Den fyste bilen med intern forbrenningsmotor vart truleg konstruert av François Isaac de Rivaz i 1807. Motoren nytta hydrogen som drivstoff, men han vakte ikkje nokon interesse i samtida. I 1860 konstruerte Lenoir ein motor som nytta lampegass som drivstoff og monterte han i ei vogn. I 1863 konstruerte Lenoir ein forgassar og prøvekøyrde ein bil som gjekk på flytande drivstoff. I 1886 laga fleire uavhengige oppfinnarar kvar sin bil på om lag same tid: Carl Benz i Mannheim, Gottlieb Daimler og Wilhelm Maybach i Stuttgart , og Siegfried Marcus i Wien [4]. Bensin, damp og til ein viss grad elektrisk energi blei utvikla i konkurranse i fleire tiår [5], før bilar som gjekk på bensin vann fram i 1910-åra.

Ei rask utvikling skjedde frå 1900 til midt på 20-talet, då fleire hundre små verksemder konkurrerte om å laga stadig betre bilar. Viktige oppfinningar var sjølvstartar og firehjulsbremser. Ved byrjinga av 1930-åra hadde det meste av bilteknologien oppfunnen. Etter denne tida var bilindustrien ute av barndommen, talet på verksemder gjekk ned, og dei som var att voks.

Bilar for folket

Oldsmobile tok til med å laga rimelege bilar på samleband i 1902, og idéen blei vidareutvikla av Henry Ford i 1910-åra. Etter kvart blei dei fleste bilar masseproduserte, og medan berre dei øvre laga av folket hadde hatt råd til dei tidlegare, kunne no òg middelklassen skaffa seg motorkøyretøy.

Bilmodellar

Alfred P. Sloan fekk idéen om at éi verksemd kunne laga bilar av ulike modellar, slik at folk kunne kjøpa det dei hadde råd til, og gå «oppover» dersom dei fekk betre råd. Ulike prisklassar hadde ofte mange like delar, slik at den totale kostnaden blei mindre. Til dømes brukte Cadillac sin LaSalle delar produserte av Oldsmobile i 1930-åra, medan Chevrolet og Pontiac hadde same dører, panser, tak og vindauge i 1950-åra.

Det var òg Sloan som starta med ein årleg, etter kvart treårig, gjennomgang av modellane der både teknologien og utsjånaden gradvis blei omforma. Dei tre store bilfabrikantane i USA gjennomførte alle ein slik treårssyklus, men la etter kvart hovudvekt på utsjånaden slik at bilar heller gjekk av mote enn å bli erstatta av modellar som var betre teknisk. Europeiske verksemder hadde ikkje råd til slik stadig utskifting, men stod derimot betre rusta teknisk framfor oljekrisa på 1970-talet.

Other Languages
norsk: Bil
svenska: Bil
dansk: Bil
Afrikaans: Motorvoertuig
Alemannisch: Auto
አማርኛ: መኪና
العربية: سيارة
aragonés: Auto
ܐܪܡܝܐ: ܪܕܝܬܐ
armãneashti: Amaxi
arpetan: Ôtomobile
asturianu: Automóvil
Avañe'ẽ: Mba'yruguata
azərbaycanca: Avtomobil
تۆرکجه: اوتوموبیل
বাংলা: গাড়ি
Bân-lâm-gú: Chū-tōng-chhia
башҡортса: Автомобиль
беларуская: Аўтамабіль
беларуская (тарашкевіца)‎: Аўтамабіль
भोजपुरी: कार
български: Автомобил
Boarisch: Auto
bosanski: Automobil
brezhoneg: Karr-tan
буряад: Автомашина
català: Automòbil
čeština: Automobil
corsu: Vittura
Cymraeg: Car
Deitsch: Maschien
Deutsch: Automobil
Diné bizaad: Chidí
eesti: Auto
Ελληνικά: Αυτοκίνητο
English: Car
español: Automóvil
Esperanto: Aŭtomobilo
euskara: Automobil
فارسی: خودرو
Fiji Hindi: Motar
føroyskt: Bilar
français: Automobile
Frysk: Auto
Gaeilge: Gluaisteán
Gaelg: Gleashtan
galego: Automóbil
贛語: 汽車
گیلکی: ماشین
ગુજરાતી: મોટરગાડી
한국어: 자동차
Hausa: Mota
Հայերեն: Ավտոմեքենա
हिन्दी: मोटरवाहन
hrvatski: Automobil
Bahasa Indonesia: Mobil
interlingua: Automobile
Interlingue: Automobile
íslenska: Bifreið
italiano: Autovettura
עברית: מכונית
Basa Jawa: Montor
ქართული: ავტომობილი
kaszëbsczi: Aùto
қазақша: Автомобиль
Kiswahili: Motokaa
Kongo: Tomabîlu
Kreyòl ayisyen: Machin
Кыргызча: Автомобиль
Ladino: Otomobil
ລາວ: ລົດ
Latina: Autocinetum
latviešu: Automašīna
Lëtzebuergesch: Auto
lietuvių: Automobilis
lingála: Mótuka
Livvinkarjala: Mašin
lumbaart: Vetüra
magyar: Autó
македонски: Автомобил
Malagasy: Fiarakodia
മലയാളം: കാർ
Malti: Karozza
Māori: Motokā
مصرى: عربيه
Bahasa Melayu: Kereta
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ké-chiă
монгол: Автомашин
မြန်မာဘာသာ: ကား
Dorerin Naoero: Auto
Nederlands: Auto
Nedersaksies: Auto
Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ: Wikipedia:Archives/ᐅᒑᐹᓂᔥ
नेपाल भाषा: अटोमोबाइल
日本語: 自動車
нохчийн: Автомобиль
Nouormand: Qùérette
occitan: Automobila
oʻzbekcha/ўзбекча: Avtomobil
ਪੰਜਾਬੀ: ਕਾਰ
پنجابی: کار
Patois: Kyaar
Piemontèis: Automòbil
polski: Samochód
Ποντιακά: Αραπάν
português: Automóvel
Qaraqalpaqsha: Avtomobil
română: Automobil
Romani: Vurdon
Runa Simi: Antawa
русиньскый: Автомобіл
русский: Автомобиль
саха тыла: Массыына
Scots: Automobile
Seeltersk: Automobil
shqip: Automobili
සිංහල: මෝටර් රථ
Simple English: Car
سنڌي: ڪار
slovenčina: Automobil
slovenščina: Avtomobil
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Аѵтокїнито
ślůnski: Auto
Soomaaliga: Baabuur
کوردی: ئۆتۆمۆبیل
српски / srpski: Аутомобил
srpskohrvatski / српскохрватски: Automobil
Basa Sunda: Otomotif
suomi: Auto
Tagalog: Kotse
தமிழ்: தானுந்து
తెలుగు: కారు
тоҷикӣ: Автомобил
Tsetsêhestâhese: Amâho'hestôtse
Türkçe: Otomobil
тыва дыл: Автомобиль
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: Oto
українська: Автомобіль
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ئاپتوموبىل
Vahcuengh: Giceh
vepsän kel’: Avto
Tiếng Việt: Ô tô
Võro: Auto
walon: Oto
文言: 汽車
Winaray: Awto
ייִדיש: אויטאמאביל
粵語: 汽車
Zazaki: Erebe
žemaitėška: Automuobėlis
中文: 汽车
Kabɩyɛ: Lɔɔɖɩyɛ