Tmesis

Tmesis (Oud-Grieks τμῆσις = snijding) is een stijlfiguur waarbij een samengesteld woord in twee delen wordt gesplitst om er één of meer woorden tussen te zetten.

Tmesis in samengestelde werkwoorden

Tmesis wordt van oudsher met name toegepast bij samengestelde werkwoorden. Vooral in de gedichten van Homerus komt het vaak voor.

Zo is in het volgende voorbeeld het werkwoord κατεσθίω (opeten) gesplitst:

  • νήπιοι, οἲ κατὰ βοῦς Ὺπερἰονος Ήελἰοιο/ ἥσθιον
    (De dwazen, die de runderen van de zonnegod Hyperion opaten, Odyssee I, 8-9)

In navolging van Homerus komt het verschijnsel ook bij andere epische dichters voor, in de Latijnse literatuur bijvoorbeeld in de Aeneïs van Vergilius.

In het volgende voorbeeld is het werkwoord circumfundere (omheengieten) gesplitst:

  • et multo nebulae circum dea fudit amictu
    (en de godin goot een dikke wolkenmantel om hen heen, Aeneis I, 411)

en in het volgende voorbeeld is het werkwoord circumdare (omgeven) gesplitst:

  • ter conatus ibi collo dare bracchia circum
    (drie keer daar proberend mijn armen rond de nek te slaan, Aeneis II, 792)

In het Nederlands (en ook bijvoorbeeld in het Duits) is tmesis van samengestelde werkwoorden een normaal verschijnsel. Bijvoorbeeld

  • Het kind at zijn eten op.
  • De leraar stelde een toets samen.

Maar ook in het Nederlands kan bij samengestelde werkwoorden tmesis als stijlfiguur worden gebruikt:

  • In ouden tyd in Frankenland
    Een goelyk Maagdske leefde,
    Die al de Maagdkens van het land,
    In schoonheid over - (zegt de Kwant
    Hy meent, te boven) streefde.
    (J. Kinker, De verlichte muze, ed. Vis, 1982, p. 53).
  • [...]de heele hemel hing
    Te wachten – tot hij gaande aan te zingen ving.
    (Herman Gorter, Mei II 263-264)
  • En langzaam op begon muziek te tink’len.
    (Herman Gorter, Mei II 1807)
In andere talen
brezhoneg: Tmesis
català: Tmesi
Deutsch: Tmesis
English: Tmesis
español: Tmesis
hrvatski: Tmeza
Bahasa Indonesia: Tmesis
italiano: Tmesi
日本語: 分語法
русский: Тмеза