Karl Marx

Karl Marx
Marx in 1875
Marx in 1875
Persoonsgegevens
Geboren Trier, 5 mei 1818
Overleden Londen, 14 maart 1883
Land Flag of Prussia (1892-1918).svg Pruisen
Functie Filosoof
Oriënterende gegevens
Stroming Marxisme
Beïnvloed door Hegel, Feuerbach, Spinoza, Proudhon, Stirner, Smith, Voltaire, Ricardo, Vico, Rousseau, Shakespeare, Goethe, Helvetius, d'Holbach, [1] Liebig, [2] Darwin, Fourier, Robert Owen, Bălcescu, Hess, Hupay, Guizot, Pecqueur, [3] Aristoteles, Epicurus
Beïnvloedde Lenin, Stalin, Trotski, Mao, Tito, Hoxha, Castro, Guevara, Hồ, Sartre, Simone de Beauvoir, Luxemburg, Lukács, Gramsci, Korsch, Bloch, Kropotkin, Bakoenin, Marcuse, Deleuze, Debord, Negri, Taussig, Roy, Laclau, Bourdieu, Schumpeter, Aflaq, Louis Althusser, Jon Elster
Levensbeschouwing Atheïsme
Handtekening Handtekening
Portaal  Portaalicoon   Filosofie

Karl Marx ( Trier, 5 mei 1818Londen, 14 maart 1883) was een Duitse denker die veel invloed had op de (politieke) filosofie, de economie, de sociologie en de historiografie. Hij was een grondlegger van de arbeidersbeweging en centrale figuur in de geschiedenis van het socialisme en het communisme. Marx woonde en werkte in Duitsland, Frankrijk, België, Nederland en Engeland. Zijn bewogen leven deelde hij met zijn vrouw Jenny von Westphalen en met zijn vriend Friedrich Engels, die hem zijn hele leven steunde – ook financieel – en die na Marx' dood zijn werken persklaar maakte.

Als Marx' belangrijkste werk wordt meestal Das Kapital (of in het Nederlands: Het Kapitaal) beschouwd. Daarnaast is zijn Communistisch Manifest (met Friedrich Engels) wereldberoemd.

Op het werk en de denkbeelden van Karl Marx (en Friedrich Engels) is het marxisme gebaseerd.

Biografie

Jeugd en studententijd

Karl Marx werd geboren op 5 mei 1818 in Trier als zoon van de advocaat Heinrich Marx (1782 - 1838) en Henriëtte Presburg. [4] Henriette Presburg was geboren en getogen in Nijmegen. Dat Marx ten minste één keer daadwerkelijk in Nijmegen was, blijkt uit een brief van zijn ouders uit 1836. Hij was toen 17 jaar en studeerde rechten in Bonn. [5]

Trier gold als de meest kosmopolitische streek van Duitsland, omdat het tot 1814 bij het Eerste Franse Keizerrijk had gehoord. In de streek heerste een economische terugval, door de slechte prestaties van de lokale wijngaarden. Een vierde van de bevolking leefde van de armensteun, en socialistische theorieën als die van Saint-Simon en Fourier vonden aanhang. [6] [7]

Marx' ouders waren oorspronkelijk joods en stamden beiden uit rabbijnengeslachten. Heinrich Marx heette voorheen Hirschel Mardochai, maar bekeerde zich tot het protestantisme en veranderde zijn naam omdat het, nadat het voordien tot Napoleons keizerrijk behorende Trier in 1815 bij het reactionaire Pruisen kwam, als jood voor Heinrich onmogelijk werd in staatsdienst te blijven werken. De bekering was voor vader Marx geen grote stap; hij was liberaal, beïnvloed door de Franse Revolutie, geen belijdend jood en achteraf waarschijnlijk ook geen belijdend christen. [8]

Karl groeide op in een gezin dat een zekere welstand genoot, maar niet rijk was. Karl voltooide het gymnasium in Trier in 1835. Het voor zijn examen geschreven opstel "Beschouwing van een jongeling over de keuze van een beroep" is bewaard gebleven. In oktober 1835 ging Marx rechten studeren aan de universiteit van Bonn. Daar kwam van studeren niet veel terecht omdat hij meer tijd besteedde aan het studentenleven. Na een jaar besloot Karls vader dat het beter voor hem was, in Berlijn te gaan studeren, aan de universiteit van Berlijn, die wat beter aangeschreven stond dan die van Bonn. Ondertussen verloofde Karl zich (aanvankelijk in het geheim) met Jenny von Westphalen. In Berlijn kreeg de jonge Marx meer belangstelling voor intellectuele zaken, en stapte hij over van rechten naar filosofie. Hij verdiepte zich in de ideeën van Immanuel Kant en Johann Gottlieb Fichte, maar raakte vooral zeer sterk onder de invloed van Georg Hegel. Hegel zelf was in 1831 overleden, maar zijn filosofie beheerste de universiteit na zijn dood nog sterker dan bij zijn leven. Er tekenden zich onder zijn leerlingen verschillende stromingen af. Sommige waren zeer conservatief (de Hegeliaanse filosofie gold in die tijd nog als de Pruisische staatsfilosofie), maar er waren ook linkse leerlingen. Aan deze laatste, die wel de jong-Hegelianen genoemd worden, voelde Marx zich verwant: Bruno Bauer, Arnold Ruge. Zij waren vooral kritisch wat betreft de religie.

Marx besloot om niet in Berlijn op zijn proefschrift te promoveren, omdat het slecht ontvangen zou worden, vanwege zijn negatieve reputatie als jong-Hegeliaan. Hierdoor ging Marx naar de Universiteit van Jena en promoveerde daar in 1841 op "Het verschil tussen de natuurfilosofie van Democritus en Epicurus". Na het beëindigen van zijn studie verhuisde Marx naar Bonn. Hij hoopte hier op een aanstelling als universitair docent. Dat lukte hem in het conservatieve Bonn echter niet. Marx werd toen journalist.

1842 - 1843: Keulen, de Rheinische Zeitung

De Rheinische Zeitung (Rijnlandse Courant) was een radicaaldemocratische krant die vanaf 1 januari 1842 in Keulen werd uitgegeven. Mozes Hess vroeg Marx medewerker te worden van het blad waar ook Bruno Bauer voor werkte. In oktober 1842 werd Marx hoofdredacteur. De krant ontwikkelde zich tot spreekbuis voor jonge kooplieden, bankiers en industriëlen. Marx verhuisde naar Keulen. De krant werd steeds radicaler en de oplage steeg aanzienlijk, maar de censuur werd ook steeds strenger. In 1843 werd de krant verboden. Marx gaf zijn redacteurschap op maar dat kon de krant niet meer redden en in maart 1843 werd zij opgeheven. Marx publiceerde onder andere over de persvrijheid en over de armoede van de wijnboeren in de Moezelstreek.

Een reportage over houtdiefstal tilde Marx' sociaal-economisch en historisch bewustzijn op een hoger plan: de Pruisische overheid besloot op te treden tegen het sprokkelen van hout in de bossen, waar het vrije sprokkelen eerder als gewoonterecht van de armen gold; Marx analyseerde dit als het optreden van de staat voor het belang van private eigenaren en tegen het belang van de armen.

19 juni 1843 trouwden Jenny von Westphalen en Karl Marx, nadat ze elkaar al vanaf hun jeugd hadden gekend en zeven jaar verloofd waren geweest. Het huwelijk vond plaats in Kreuznach waar ze enkele maanden bleven wonen.

Inmiddels had Marx kennisgemaakt met het werk van Ludwig Feuerbach. Vooral diens in 1841 verschenen Het wezen van het christendom droeg belangrijk bij aan de ontwikkeling van het materialistische gezichtspunt bij Marx.

1843 - 1844: Parijs, de Deutsch-Französische Jahrbücher

Marx werd gevraagd als redacteur van de Deutsch-Französische Jahrbücher (Duits-Franse Jaarboeken). Daartoe diende hij te verhuizen naar Parijs. In de herfst van 1843 arriveerden Jenny von Westphalen en Karl Marx in Parijs.

Van de Jaarboeken zal slechts één (dubbel-)nummer verschijnen, in februari 1844. In dat nummer treffen we twee artikelen van de hand van Marx aan:

  • Karl Marx – Kritiek op Hegels rechtsfilosofie. Inleiding
  • Karl Marx – Over godsdienst, staat en het Joodse vraagstuk (Zur Judenfrage)

Het tweede artikel is een polemische reactie op Bruno Bauer, die had gesteld dat emancipatie van de Duitse Joden pas zou kunnen plaatsvinden als zij hun religie zouden afwerpen. Marx' reactie is omstreden vanwege het gebruik van antisemitische stereotypen (herhaald in latere werken en brieven, maar nooit zo uitgebreid als hier). Op de vraag of Marx zich een antisemiet betoont, wordt verschillend geantwoord. Haegens, bijvoorbeeld, meent van wel en vindt in dit geschrift een voorbeeld van blindheid op links voor een antisemitisch element in eigen gelederen. [9] Daar staat tegenover dat delen van Over godsdienst, inclusief de gelijkstelling van jodendom aan geldzucht, zijn overgenomen uit een stuk van de zionist Moses Hess. McLellan concludeert onder andere hieruit dat Marx een woordspeling uithaalt op Judentum (jodendom, maar ook handel) en Bauers anti-Joodse stellingen ombuigt tot een aanval op het kapitalisme waarmee de Joden geassocieerd werden. [10]

Verder verschenen in het enige nummer van de Duits-Franse Jaarboeken twee artikelen van Friedrich Engels:

  • Friedrich Engels – Schets van een Kritiek der Politieke Economie (Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie)
  • Friedrich Engels – Bespreking van Thomas Carlyles Verleden en heden

Ten slotte bevat het Jaarboek nog een aantal brieven van Marx.

De levenslange samenwerking tussen Karl Marx en Friedrich Engels heeft in dit Jaarboek voor het eerst vorm gekregen. Ze hadden elkaar in 1842 al ontmoet, maar die kennismaking bleef oppervlakkig. De "Schets" heeft mede Marx' belangstelling voor de klassieke politieke economie aangewakkerd. Marx werkte tussen april en augustus 1844 aan zijn Parijse manuscripten (ook wel Economische en filosofische manuscripten), die een voorwerk vormden voor zijn latere economische werk. Deze werden pas postuum gepubliceerd in 1932.

Tijdens zijn verblijf in Parijs maakte Marx voor het eerst uitgebreid kennis met de Franse socialisten. Théodore Dezamy maakte hem bekend met hun werken en bekeerde hem in een paar maanden tijd tot het communisme.

De activiteiten en publicaties van Marx bleven niet onopgemerkt. Na een positief artikel over een (mislukte) aanslag op Frederik Willem IV, diende Pruisen een aanklacht tegen Marx in wegens majesteitsschennis en hoogverraad en vroeg de Franse regering hem uit te wijzen.

1845 - 1847: Brussel, het Communistisch Manifest

Begin 1845 vertrok Marx naar Brussel. Hij schreef een afscheidsbrief aan Heinrich Heine, met wie hij in Parijs vriendschap had gesloten. Hij deed tevens afstand van zijn Pruisisch staatsburgerschap.

Een eerste gezamenlijk werk van de hand van Marx en Engels verscheen in februari 1845: De Heilige Familie, een kritiek op Bruno Bauer en de zijnen. In hetzelfde jaar begonnen beide met het schrijven van De Duitse Ideologie – een kritiek op Feuerbach, Bruno Bauer en Max Stirner -, met daarin opgenomen de beroemde Stellingen over Feuerbach. Een uitgever werd echter niet gevonden. De eerste volledige publicatie dateert dan ook van 1932.

In 1847 verscheen "De armoede van de filosofie", een kritiek op "De filosofie van de armoede" door Pierre-Joseph Proudhon. Anders dan de titel deed vermoeden, was dit vooral een economische uiteenzetting, waarin de waardetheorie uitgebreid aan de orde kwam: de arbeids(ver-)deling wordt besproken en het concurrentie-principe en het boek bevat ook een hoofdstuk over grondrente.

Eind 1847 vond een bijeenkomst plaats van de Bond der Rechtvaardigen (later: Bond der Communisten) in Londen. Engels was daarbij aanwezig. Marx en Engels kregen de opdracht een programma te schrijven: het op 21 februari 1848 verschenen Communistisch Manifest, dat als motto heeft: Proletariërs aller landen, verenigt U! De beroemde beginregel van dit Manifest luidt: "Een spook waart door Europa – het spook van het communisme."

1848

Het jaar 1848 wordt wel " revolutiejaar" genoemd. In Frankrijk, Italië en Oostenrijk braken opstanden uit. Toen Marx in zijn Deutsche Brüsseler Zeitung van 27 februari 1848 de Parijse februarirevolutie loofde, vaardigde de Belgische overheid een verbod uit op de krant, arresteerde Marx wegens ordeverstoring en zette hem het land uit. Hij ging eerst terug naar Parijs en in april naar het Rijnland, waar hij zich in juni – samen met Engels – op de Neue Rheinische Zeitung stortte. Ook dit blad stond onder grote druk en bracht op 18 mei 1849 zijn laatste nummer, in vlammend rood. Marx was dan net weer uitgewezen. Na een nieuwe passage in Parijs, waar hij voor de keuze werd gesteld tussen het land verlaten of internering in Bretagne, vertrok hij in 1850 met zijn familie naar Londen.

1850: Londen

De rest van zijn leven leefde Marx in Londen. Hij stortte zich op zijn economische studies, in de leeszaal van het British Museum. Financieel ging het hem lange tijd erg slecht: in maart 1850 werd hij met zijn gezin met vier kleine kinderen uit zijn woning gezet en werden zijn bezittingen verbeurd verklaard. Een bron van inkomsten waren voorschotten op zijn moeders erfenis, die hem door zijn oom Lion Philips werden verstrekt. In 1851 werkte hij kortstondig voor de New York Herald Tribune. [11] Pas eind zestiger jaren werden de financiële zorgen iets minder: bij het overlijden van zijn moeder viel hem een flinke erfenis ten deel.

Zijn vrouw Jenny heeft hem bij zijn activiteiten altijd loyaal ondersteund en verrichtte vaak ook secretaressewerk voor hem. Hun huwelijksleven was echter niet vrij van spanningen. Het gezin leefde in armoedige omstandigheden, ook al kwam Marx' vriend Friedrich Engels niet zelden te hulp als de nood hoog werd. Vier van de zeven kinderen overleden al op jonge leeftijd. Alleen zijn dochters Jenny (1844-1883), Laura (1845-1911) en Eleanor (1855-1898) bereikten de volwassen leeftijd. Eleanor Marx volgde haar vaders voetsporen en ging de politiek in.

De verhouding tussen de twee echtelieden werd er niet beter op toen Marx een buitenechtelijk kind verwekte, een zoon genaamd Frederick (1851-1929), bij de - uit Duitsland met het gezin meegekomen - inwonende dienstbode Helene Demuth. Of hij werkelijk vader was van het kind is overigens omstreden. [12]

Titelpagina van de eerste uitgave van Das Kapital
Marx' graf te Londen. Het hoofd is een latere toevoeging.

Ondertussen verschijnen:

  • 1850: De Klassenstrijd in Frankrijk – een historisch materialistische interpretatie van de gebeurtenissen in het revolutiejaar.
  • 1852: De Achttiende Brumaire van Lodewijk Napoleon - eveneens een onderzoek naar de periode 1848 - 1851 in Frankrijk.
  • 1859: Bijdrage aan de kritiek der politieke economie (Zur Kritik der Politischen Őkonomie) – een voorstudie bij Het Kapitaal, met het bekende voorwoord en de veelgeciteerde inleiding.

Politiek bracht Marx een aantal jaren in betrekkelijke afzondering door. Aan dit isolement kwam pas een einde met de oprichting van de International Working Men's Association op 28 september 1864 (later bekend onder de naam: Eerste Internationale).

In 1867 verscheen eindelijk het eerste deel van Das Kapital (Het Kapitaal), Marx' "magnum opus". De volgende delen zouden niet meer tijdens Marx' leven verschijnen.

De laatste jaren

Gedurende de jaren na 1867 verschenen nog enkele belangrijke werken, waaronder in 1871: De Burgeroorlog in Frankrijk.

In 1872 woonde Marx het congres van de Internationale in Den Haag bij.

Pas in 1970 wordt de volledige tekst gepubliceerd van een stuk dat Marx in 1875 schreef naar aanleiding van de oprichting van de Duitse sociaaldemocratische partij: de Kritiek op het Program van Gotha.

1rightarrow blue.svg Zie Kritiek op het program van Gotha voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Toen op 2 december 1881 zijn vrouw Jenny overleed, was Marx zelf te ziek om haar begrafenis bij te wonen. Friedrich Engels sprak aan haar graf:

"Ik behoef niet van haar persoonlijke eigenschappen te spreken. Haar vrienden kennen haar en zullen haar niet vergeten. Zo er ooit een vrouw geweest is, wier grootste geluk het was, anderen gelukkig te maken, dan was het deze vrouw." En Engels voelde het goed aan toen hij op die sterfdag van Jenny Marx zei: "De Moor is ook gestorven" ("De Moor" was een bijnaam van Marx).

Op 11 januari 1883 overleed plotseling Marx' dochter Jenny. Die klap kwam hij niet meer te boven: op 14 maart overleed Karl Marx. Toen de huisvrouw aan Marx op zijn sterfbed vroeg wat zijn laatste woorden waren, antwoordde die: "Maak dat je wegkomt, laatste woorden zijn voor idioten die nog niet genoeg gezegd hebben!". Op 17 maart werd hij bijgezet in het graf op 'Highgate', aan de noordkant van Londen. Ook nu sprak Engels aan het graf:

"....Want Marx was voor alles revolutionair. Mede te werken, op deze of gene wijze, aan den val van de kapitalistische maatschappij en de door haar geschapen staatsinrichtingen, mee te werken aan de bevrijding van het moderne proletariaat, aan wie hij het eerst het bewustzijn van zijn eigen positie en zijn behoeften, het bewustzijn van de voorwaarden voor zijn bevrijding gegeven had – dat was zijn werkelijke roeping. De strijd was zijn element. En hij heeft gestreden met een hartstocht, een taaiheid, een succes als weinigen....."
"En daarom was Marx de meest gehate en meest belasterde man van zijn tijd. Regeringen, absolute zowel als republikeinse, wezen hem uit, bourgeois, conservatieve en uiterst-democratische, logen als om strijd hun lasteringen over hem. Hij schoof dat alles opzij als spinrag, sloeg er geen acht op en antwoordde slechts als er volstrekte noodzaak bestond. En hij is gestorven, vereerd, bemind, betreurd door miljoenen revolutionaire medearbeiders, die van de Siberische mijnen af over heel Europa en Amerika tot in Californië toe wonen en ik kan het ronduit zeggen: hij had wellicht nog menige tegenstander, maar nauwelijks nog één persoonlijke vijand."
"Zijn naam zal door de eeuwen voortleven en zo ook zijn werk."
In andere talen
Afrikaans: Karl Marx
Alemannisch: Karl Marx
aragonés: Karl Marx
Ænglisc: Karl Marx
العربية: كارل ماركس
asturianu: Karl Marx
Aymar aru: Karl Marx
azərbaycanca: Karl Marks
башҡортса: Карл Маркс
Boarisch: Karl Marx
žemaitėška: Karls Marksos
Bikol Central: Karl Marx
беларуская: Карл Маркс
беларуская (тарашкевіца)‎: Карл Маркс
български: Карл Маркс
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: কার্ল মার্ক্স্
brezhoneg: Karl Marx
bosanski: Karl Marx
буряад: Карл Маркс
català: Karl Marx
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Karl Marx
нохчийн: Маркс, Карл
ᏣᎳᎩ: ᎧᎵ ᎹᎩᏏ
corsu: Karl Marx
čeština: Karl Marx
Чӑвашла: Карл Маркс
Cymraeg: Karl Marx
dansk: Karl Marx
Deutsch: Karl Marx
Zazaki: Karl Marx
dolnoserbski: Karl Marx
Ελληνικά: Καρλ Μαρξ
English: Karl Marx
Esperanto: Karl Marx
español: Karl Marx
eesti: Karl Marx
euskara: Karl Marx
estremeñu: Karl Marx
suomi: Karl Marx
Võro: Marxi Karl
føroyskt: Karl Marx
français: Karl Marx
Frysk: Karl Marx
Gaeilge: Karl Marx
贛語: 馬克思
Gàidhlig: Karl Marx
galego: Karl Marx
客家語/Hak-kâ-ngî: Karl Marx
עברית: קרל מרקס
Fiji Hindi: Karl Marx
hrvatski: Karl Marx
hornjoserbsce: Karl Marx
Kreyòl ayisyen: Karl Marx
magyar: Karl Marx
Հայերեն: Կառլ Մարքս
interlingua: Karl Marx
Bahasa Indonesia: Karl Marx
Ilokano: Karl Marx
íslenska: Karl Marx
italiano: Karl Marx
Patois: Karl Marx
la .lojban.: karl. marks
Basa Jawa: Karl Marx
ქართული: კარლ მარქსი
Qaraqalpaqsha: Karl Marx
Taqbaylit: Karl Marx
Kabɩyɛ: Karl Marx
қазақша: Карл Маркс
Kurdî: Karl Marx
kernowek: Karl Marx
Кыргызча: Маркс, Карл
Latina: Carolus Marx
Ladino: Karl Marx
Lëtzebuergesch: Karl Marx
Limburgs: Karl Marx
Ligure: Karl Marx
lumbaart: Karl Marx
lietuvių: Karl Marx
latviešu: Kārlis Markss
Malagasy: Karl Marx
македонски: Карл Маркс
монгол: Карл Маркс
Bahasa Melayu: Karl Marx
Malti: Karl Marx
Mirandés: Karl Marx
မြန်မာဘာသာ: ကားလ်မာ့ခ်
مازِرونی: کارل مارکس
Nāhuatl: Karl Marx
Plattdüütsch: Karl Marx
Nedersaksies: Karl Marx
norsk nynorsk: Karl Marx
norsk: Karl Marx
Novial: Karl Marx
occitan: Karl Marx
Livvinkarjala: Karl Marx
ਪੰਜਾਬੀ: ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ
polski: Karl Marx
Piemontèis: Karl Marx
پنجابی: کارل مارکس
Ποντιακά: Καρλ Μαρξ
português: Karl Marx
Runa Simi: Karl Marx
rumantsch: Karl Marx
română: Karl Marx
русский: Маркс, Карл
русиньскый: Карл Маркс
संस्कृतम्: कार्ल मार्क्स
саха тыла: Карл Маркс
sardu: Karl Marx
sicilianu: Karl Marx
Scots: Karl Marx
srpskohrvatski / српскохрватски: Karl Marx
Simple English: Karl Marx
slovenčina: Karl Marx
slovenščina: Karl Marx
Soomaaliga: Karl Marx
shqip: Karl Marx
српски / srpski: Карл Маркс
Sesotho: Karl Marx
Basa Sunda: Karl Marx
svenska: Karl Marx
Kiswahili: Karl Marx
ślůnski: Karl Marx
тоҷикӣ: Карл Маркс
Türkmençe: Karl Marks
Tagalog: Karl Marx
Türkçe: Karl Marx
татарча/tatarça: Карл Маркс
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: كارل ماركىس
українська: Карл Маркс
oʻzbekcha/ўзбекча: Karl Marks
vèneto: Karl Marx
vepsän kel’: Marks Karl
Tiếng Việt: Karl Marx
Volapük: Karl Marx
walon: Karl Marx
Winaray: Karl Marx
მარგალური: კარლ მარქსი
ייִדיש: קארל מארקס
Yorùbá: Karl Marx
Vahcuengh: Karl Marx
Zeêuws: Karl Marx
Bân-lâm-gú: Karl Marx
粵語: 馬克思