Bananenrepubliek

Een bananenrepubliek is een populaire benaming voor een politiek instabiel, corrupt land dat vaak rijk is aan grondstoffen en waar staatsgrepen en revoluties aan de orde van de dag zijn.

De aanduiding werd bedacht door de Amerikaanse schrijver O. Henry voor zijn boek Cabbages and Kings (1904) en wordt meestal gebruikt voor landen in Centraal-Amerika en het Caribisch gebied, maar soms ook voor landen in Afrika, Oceanië en Zuid-Amerika.

In het begin werden hiermee landen bedoeld die enkel of overwegend bananen exporteerden of produceerden. Het slaat dan ook vooral op de midden-Amerikaanse staten zoals Honduras, Nicaragua en Panama, wier politiek en staatsbedrijven decennialang sterk door de grote zuidvruchtexporteurs United Fruit Company (Chiquita) en Standard Fruit Company (Dole), beïnvloed werden. De economische macht van deze Amerikaanse bedrijven was veruit groter dan de politieke macht van de regeringen, en al helemaal groter dan de macht van de bevolking van deze landen.

Historische voorbeelden

De "originele" bananenrepubliek was Honduras. Gedurende een groot deel van de negentiende en twintigste eeuw was de United Fruit Company, het huidige Chiquita, een politieke factor van betekenis. De United Fruit Company kreeg de bijnaam "de Octopus" omdat het bedrijf zich regelmatig met de politiek van het land bemoeide. In 1910 huurde de United Fruit Company zelfs een groep criminelen uit New Orleans in om de regering omver te werpen, omdat deze te hoge belastingen zou rekenen.

Volgens sommigen was de United Fruit Company ook medeverantwoordelijk voor het omverwerpen van de linkse regering van Jacobo Arbenz in Guatemala in 1954. Arbenz had (ongebruikt) land van de United Fruit Company onteigend om het te verdelen onder de arme bevolking. Arbenz bood aan een schadevergoeding te betalen, maar het bedrijf was daarmee niet tevreden. Het had banden met een aantal hooggeplaatste Amerikaanse politici, die ze zover wisten te krijgen de regering omver te werpen.

De laatste jaren worden de landen van Centraal-Amerika politiek stabieler en democratischer. Het is dus mogelijk dat de bananenrepublieken binnenkort tot het verleden zullen behoren.

Bananenrepubliek is een leenvertaling van het Engelse banana republic. Het is in 1923 voor het eerst in het Nederlands aangetroffen, in een advertentie in de Nieuwe Rotterdamsche Courant voor de film The Dictator van James Cruze. In die advertentie wordt de film als volgt aanbevolen: 'Wat een film! Gevechten en sensationele avonturen in een Spaansche bananen-republiek, met een levenslustig jong Amerikaan [sic] en een knappe senorita als hoofdpersonen.' Volgens een bespreking van de film in Het Vaderland, op 13 oktober 1923, ging het om 'een gefingeerde republiek, een bananen-republiek ergens in Amerika'. Bedoeld werd: Spaans Amerika, dus Midden- of Zuid-Amerika, ook destijds erg instabiele landen.

In andere talen
azərbaycanca: Banan respublikası
Ελληνικά: Μπανανία
Esperanto: Bananrespubliko
hrvatski: Banana-država
Bahasa Indonesia: Republik pisang
íslenska: Bananalýðveldi
македонски: Банана-држава
norsk nynorsk: Bananrepublikk
srpskohrvatski / српскохрватски: Banana republika
Simple English: Banana republic
slovenščina: Bananska republika
српски / srpski: Банана држава
svenska: Bananrepublik
Türkçe: Muz cumhuriyeti
татарча/tatarça: Банан республикасы
Tiếng Việt: Cộng hòa chuối