17e eeuw

Belangrijke gebeurtenissen en ontwikkelingen

Het Oost-Indisch Huis te Amsterdam
Zeevaart en kolonialisme
  • Opkomst en bloeitijd van de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC). 1770 Nederlandse schepen varen naar de Oost; 41 van hen vergaan tijdens de reis.
  • De VOC sticht een verversingstation aan Kaap de Goede Hoop, dat in de loop van de eeuw uitgroeit tot de Kaapkolonie.
  • Walvisvaart bij Spitsbergen. De Noordsche Compagnie en later ook particuliere reders uit De Rijp roeien de kolonie Groenlandse walvissen daar bijna uit. In het walvisstation Smeerenburg wordt uit het walvisvet traan gekookt.
  • Drie Engelse oorlogen maken duidelijk bij wie in de komende eeuwen de heerschappij op de zeeën zal berusten.
  • Een galjoen is een verdere ontwikkeling van de kraak en verschilt hiervan doordat de zeer hoge en gekromde vooropbouw, het voorkasteel, vervangen wordt door een lage, smalle en ver naar voren uitstekende boeg waarachter een loodrechte voorkant van de eigenlijke romp oprijst. De combinatie van lagere voorkant en hoge achterkant levert het typische silhouet op van het 17e-eeuwse zeilschip.
Europa
  • De Dertigjarige Oorlog tussen het protestantse noorden van Europa en het katholieke zuiden, maakt van Duitsland een groot kerkhof.
  • Engeland wordt geregeerd door het Schotse Huis Stuart. De koningen uit dit Huis komen regelmatig in conflict met het parlement vanwege hun katholieke en autocratische neigingen. Een van de twistpunten is de bescherming van rechten van arrestanten. Deze worden ten slotte in 1679 gedefinieerd in de Habeas corpus Act, waarmee een universeel beginsel is geboren. Uiteindelijk wordt de Nederlandse stadhouder Willem III van Oranje-Nassau uitgenodigd om het eiland als constitutioneel vorst te besturen, samen met zijn vrouw Mary Stuart.
  • Zweden wordt een Europese grootmacht, met territoria in het huidige Rusland, Finland, Duitsland, Estland en Letland. Er is zelfs enige jaren een nederzetting in Amerika: Nieuw-Zweden.
  • Rusland krijgt na de Tijd der troebelen een nieuwe dynastie: het Huis Romanov.
  • In de Slag bij Rocroi (1643) behaalt Frankrijk aan de eigen noordgrens een verrassende overwinning op Spanje, waarmee Frankrijk de hegemonie op het continent overneemt. Het zal die de volgende zestig jaar niet meer afstaan. Het land ontwikkelt zich onder de Bourbons tot een absolute monarchie. De adel verliest haar land en haar macht, en verwordt tot een geldverslindende hofadel. De godsdienstvrijheid wordt in twee stappen, in 1629 en 1685 teruggedraaid. De buitenlandse handel wordt door het protectionisme beperkt. Door de voortdurende oorlogen ontstaat een groot rijk binnen verdedigbare grenzen, maar met overal om zich heen vijandelijke mogendheden.
  • Europa wordt getroffen door een aantal pestepidemieën. De joden krijgen daarvan de schuld en worden het slachtoffer van pogroms.
  • De Midden-Italiaanse stad Castro en haar omgeving zijn het toneel van oorlogen tussen het Hertogdom Parma en de Kerkelijke Staat. Ten slotte laat de Paus de stad helemaal verwoesten.
Spaanse Nederlanden
  • De 17e eeuw brengt voor de Zuidelijke Nederlanden een aaneenschakeling van oorlogen, vernielingen, belegeringen, plunderingen en blokkades. Geprangd tussen de grootmachten, is het gebied overgeleverd aan strijdende legers in steeds wisselende allianties.
  • Vanaf 1620 vormt de Antwerpenaar Abraham Verhoeven zijn onregelmatig uitgegeven pamfletten om tot een regelmatig verschijnende krant, de eerste die in de Zuidelijke Nederlanden verschijnt. Hij blijft de "Nieuwe Tijdinghen" tot 1629 uitgeven. Daarna geeft hij de "Wekelijckse Tijdinghen uyt verschiyde quartieren": een verandering niet alleen van naam, maar ook van periodiciteit en van drukformaat.
  • De Engelse jezuïeten bouwen vanuit Sint-Omaars in huidig Frans-Vlaanderen hun voortreffelijk onderwijssysteem voor jongens over de hele Zuidelijke Nederlanden uit.
Republiek der Verenigde Nederlanden
  • In de Noordelijke Nederlanden woedt een voortdurende machtsstrijd tussen Rekkelijken en Preciezen, tussen kooplieden en dominees en tussen het rijke Holland en de minder welvarende landgewesten. Scherpe botsingen doen zich voor in 1618, 1651 en 1672.
  • De eerste krant verschijnt in de Republiek onder de naam "Courante uyt Italien ende Duytschlandt" tussen 1618 en 1639. Hij bevat nieuws over handel en oorlog, maar ook over natuurrampen.
  • Studenten aan universiteiten en academies verenigen zich met streekgenoten in naties.
Azië en Afrika
  • In Japan begint de Edo-periode. Het land sluit zich onder de heerschappij van de shoguns vanaf 1639 volledig af van de buitenwereld. Alleen de kooplieden van de VOC hebben sinds 1641 een handelspost op het eiland Decima bij Nagasaki.
  • In zijn bloeiperiode omvat het Mogolrijk bijna geheel het Indische subcontinent. Het telt aan het einde van de 17e eeuw waarschijnlijk tegen de 150 miljoen inwoners.
  • De Mantsjoes bouwen in het vendelsysteem een staand leger op waarmee ze de Ming-dynastie verdrijven en vervangen door de Qing-dynastie.
  • De Beni Hassan en andere Arabische krijgers stammen overheersen de autochtone Berberse Sanhajastammen van het gebied dat tegenwoordig in Zuid-Marokko, de Westelijke Sahara en Mauritanië ligt, vooral na de Char Bouba oorlog. Het gevolg van die oorlog is dat de Arabische taal en cultuur komen te domineren en de Berberse stammen in meer of mindere mate worden gearabiseerd. Het Arabische dialect dat de Beni Hassan spreken wordt de nieuwe taal van de regio en wordt nog steeds gesproken in de vorm van het Hassania-arabisch.
Godsdienst
  • Grote stromen godsdienstige vluchtelingen bereiken de Republiek, zoals de hernhutters uit Bohemen, de jansenisten, de hugenoten uit Frankrijk en de joden uit Polen.
  • In de Republiek is gewetensvrijheid vastgelegd in de Unie van Utrecht. De uiting van afwijkende meningen vooral op godsdienstig gebied wordt alleen steeds moeilijker gemaakt. De arminianen worden vervolgd, alsook de doopsgezinden, socinianen en de spinozisten.
  • Een deel van de gereformeerden gaat mee in een zogenoemde Nadere Reformatie, een vroomheidsbeweging die nadruk legt op het zo strikt mogelijk volgen van de kerkelijke leer. Een groot deel volgt echter deze beweging niet. Hierdoor ontstaan binnen de Nederduitse Gereformeerde Kerk grote verschillen in opvattingen en levenshouding, die enkel vanwege het sterk decentrale karakter van de kerk overbrugbaar zijn.
  • Socinianen trekken door Europa. Zij behoren tot een genootschap van theologische onderzoekers in Vicenza, die de leer van de Drie-eenheid loochenen.
  • Een revisie van door de Russisch-orthodoxe Kerk gebruikte teksten en riten hebben als doel de Russische kerk te uniformeren met de Byzantijnse (Griekse) kerk. Het gevolg is echter een schisma, waardoor de Russisch-orthodoxe Kerk uiteenvalt in een staatskerk en anderzijds de beweging van de oudgelovigen.
  • De Sjoelchan Aroech (lett. gedekte, welvoorziene tafel), het belangrijkste joodse wetboek, wordt geschreven door rabbijn Yosef Karo, die vanaf 1536 in Safed woont, in Galilea. Een 16e-eeuws commentaar op Sjoelchan Aroech van Rabbi Moshe ben Isserles heet Mappa (tafelkleed).
Wetenschap
  • Verschillende filosofen en rechtsgeleerden leggen de nadruk op het natuurrecht als richtsnoer, met als kenbron de rede die als autonoom wordt beschouwd en niet per se hoeft samen te vallen met de openbaring (De Groot, Pufendorf, Thomasius, Wolff).
  • René Descartes is de eerste die de filosofie van Aristoteles niet alleen verwerpt, maar ook vervangt door een eigen levensvatbaar filosofisch systeem, waarmee hij de basis legt voor het Rationalisme. Het rationalisme beschouwt de rede als de enige of voornaamste bron van kennis. De werkelijkheid bevat volgens rationalisten een inherente redelijke en logische structuur die vanwege dit feit ook direct door het verstand gelezen kan worden zonder enige tussenkomst van iets anders dan het denken zelf. Dit in tegenstelling tot stelsels die voornamelijk op openbaring of traditie gebaseerd zijn of tot stelsels die de ervaring aanduiden als voornaamste kennisbron (empirisme). De stroming gedijt vooral op het vasteland, met name in Frankrijk en Duitsland, terwijl zijn tegenstander, het empirisme, vooral populair is in Groot-Brittannië. De grote namen binnen het rationalisme zijn René Descartes, Baruch de Spinoza en Gottfried Leibniz.
  • Opkomst van de moderne wetenschap. In de medische wetenschap bv. gaat men zelf op onderzoek uit in plaats van oude meesters als Aristoteles en Galenus te bestuderen.
  • Isaac Newton en Gottfried Leibniz ontdekken onafhankelijk van elkaar de hoofdstelling van de integraalrekening.
  • De eerste rariteitenkabinetten worden aangelegd. De Enkhuizense arts Paludanus en de Harderwijkse burgemeesterszoon Ernst Brinck nemen van hun vele reizen even zovele bezienswaardigheden mee naar huis. Paludanus neemt ook van overal geneeskrachtige planten mee en legt in Enkhuizen een botanische tuin in.
Innovatie
  • Uitvinding van de Hollandse kijker door Hans Lippershey. De Italiaanse geleerde en uitvinder Galileo Galilei bouwt zelf een verbeterde versie en bestudeert daarmee diverse hemellichamen, wat leidt tot een revolutie in het wereldbeeld van de mens. Later bouwt Christiaan Huygens telescopen die gewild zijn in heel Europa.
Amerika
Kunsten
  • De Renaissancemuziek vindt haar hoogtepunt in de kerkmuziek van Palestrina en de opera's van Monteverdi.
  • Overgang naar de Barok. Voorbeelden in de schilderkunst zijn de Spaanse schilder Velázquez en de in Duitsland geboren Vlaming Peter Paul Rubens.
  • In de gereformeerde Noordelijke Nederlanden is vanitas een veel voorkomend thema in de schilderkunst. Het Latijnse woord betekent ijdelheid en leegheid. Met bijvoorbeeld schedels, gedoofde kaarsen, verwelkte bloemen, zeepbellen, vergane boeken, muziekinstrumenten, klokken of omgevallen glazen wordt de ijdelheid, tijdelijkheid en zinloosheid van het aardse gevisualiseerd.
  • De barokmuziek kan in het bijzonder gedijen door de bloeiende muziekcultuur aan de diverse Europese vorstenhoven. Veel rijke hooggeplaatsten hebben musici/componisten in dienst en/of fungeren als hun mecenas. Veel hoogtijdagen en festiviteiten worden opgeluisterd door speciaal voor die gelegenheid in opdracht gecomponeerde werken. Ook ten behoeve van kerkelijke erediensten worden in het tijdperk van de barok nieuwe muziekvormen ontwikkeld.
  • De instrumenten die over de periode 1580 tot 1680 door de Antwerpse familie Ruckers - Couchet worden gebouwd, zijn representatieve voorbeelden van de Vlaamse instrumentenbouw uit die tijd. Het gaat om klavecimbels met één of twee klavieren, maar ook om spinetten en virginalen. De opmerkelijke klank van de klavecimbels van Ruckers en Couchet evenals
  • De Amsterdamse stadsorganist Jan Pieterszoon Sweelinck geeft in de Oude Kerk concerten voor de burgerij, een noviteit die navolging krijgt van Franz Tunder en Dietrich Buxtehude in Lübeck.
  • In de schilderkunst worden de historiestukken populair. In de Zuidelijke Nederlanden is Rubens de voornaamste meester, in de Noordelijke Nederlanden Rembrandt.
  • De commedia dell'arte, het Italiaanse volkstoneel, wordt nog spectaculairder door het inlassen van elementen uit de fabels en de mythologie en het gebruik van mechanische trucs ("kunst- en vliegwerk"). De spelersgezelschappen trekken door heel Europa. Na 1660 spelen Italianen, afwisselend met Molière, in het Petit-Bourbon-theater in Parijs, eerst
Bouwkunst
Stad en land
Overzeese handel
  • Europa maakt kennis met producten als koffie, thee, suiker en cacao.
  • De commerciële tabaksteelt in Europa komt op. Tussen 1610 en 1620 wordt voor het eerst in Nederland en Engeland tabak geteeld. Het eerste in Veere, gevolgd door Amersfoort rond 1615. Van daaruit verspreidt de teelt zich over de Utrechtse Heuvelrug en later naar de Betuwe.
  • De Portugezen nemen de cassave uit Brazilië mee naar Afrika.
Suriname
  • In deze eeuw staat Suriname in Engeland bekend als "Specklewood Country" oftewel letterhoutland. Vanwege het voorradig zijn van zoveel letterhout wordt het land zelfs zo aangeduid op de oudste landkaart. Naast suiker is letterhout een gewild ruil- of betaalmiddel, aangezien er nog geen geld is in Suriname.
  • De geïsoleerde, landinwaarts gelegen Jodensavanne groeit vanaf 1640 uit tot een joodse pseudo-staat waar religieuze vrijheid heerst en waar de inwoners vrijgesteld zijn van veel burgerplichten, in ruil voor een prompte belastingbetaling.
Innovatie
Uitvinding jakobsstaf
  • De uitvinding van de jakobsstaf verbetert de navigatie op zee.
Militair
mode
  • In de Nederlanden wordt de fardegalijn gedragen door vrouwen met een hoge sociale status. Zij volgen de Spaanse mode die door Isabella van Spanje (15661633) naar de lage landen wordt gebracht, waar de verdegaal aan de lokale smaak wordt aangepast.
  • Mannen dragen de uit Spanje afkomstige pofbroek.
In andere talen
Afrikaans: 17de eeu
Alemannisch: 17. Jahrhundert
aragonés: Sieglo XVII
العربية: القرن 17
asturianu: Sieglu XVII
azərbaycanca: XVII əsr
تۆرکجه: ۱۷. یوز ایل
башҡортса: XVII быуат
žemaitėška: XVII omžios
беларуская: XVII стагоддзе
беларуская (тарашкевіца)‎: XVII стагодзьдзе
български: 17 век
brezhoneg: XVIIvet kantved
bosanski: 17. vijek
català: Segle XVII
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: 17 sié-gī
нохчийн: XVII бӀешо
čeština: 17. století
Чӑвашла: XVII ĕмĕр
Cymraeg: 17eg ganrif
Ελληνικά: 17ος αιώνας
emiliàn e rumagnòl: XVII sécol
English: 17th century
Esperanto: 17-a jarcento
español: Siglo XVII
eesti: 17. sajand
euskara: XVII. mendea
estremeñu: Sigru XVII
suomi: 1600-luku
føroyskt: 17. øld
français: XVIIe siècle
Nordfriisk: 17. juarhunert
Frysk: 17e iuw
Gaeilge: 17ú haois
贛語: 17世紀
Gàidhlig: 17mh Linn
galego: Século XVII
Gaelg: 17oo eash
עברית: המאה ה-17
Fiji Hindi: 17th century
hrvatski: 17. stoljeće
magyar: 17. század
Հայերեն: 17-րդ դար
interlingua: Seculo 17
Bahasa Indonesia: Abad ke-17
íslenska: 17. öldin
italiano: XVII secolo
日本語: 17世紀
Basa Jawa: Abad ping 17
ქართული: XVII საუკუნე
қазақша: XVII ғасыр
한국어: 17세기
Latina: Saeculum 17
Lëtzebuergesch: 17. Joerhonnert
лезги: XVII виш йис
Lingua Franca Nova: Sentenio 17
Limburgs: Zeventiende iew
Ligure: XVII secolo
lumbaart: Sécul XVII
lietuvių: XVII amžius
latviešu: 17. gadsimts
Basa Banyumasan: Abad kaping-17
олык марий: XVII курым
Māori: Rautau 17
македонски: 17 век
монгол: 17-р зуун
Bahasa Melayu: Abad ke-17
Malti: Seklu XVII
မြန်မာဘာသာ: ၁၇ ရာစုနှစ်
эрзянь: XVII пинге
Napulitano: XVII seculo
Plattdüütsch: 17. Johrhunnert
Nedersaksies: 17e eeuw
norsk nynorsk: 1600-talet
Novial: 17esmi sekle
Nouormand: XVIIe s.
Sesotho sa Leboa: Ngwagakgolo 17
occitan: Sègle XVII
Ирон: XVII æнус
polski: XVII wiek
português: Século XVII
русский: XVII век
саха тыла: XVII үйэ
sicilianu: Sèculu XVII
davvisámegiella: 1600-lohku (jahkečuohti)
srpskohrvatski / српскохрватски: 17. vijek
Simple English: 17th century
slovenčina: 17. storočie
slovenščina: 17. stoletje
српски / srpski: 17. век
Seeltersk: 17. Jierhunnert
Basa Sunda: Abad ka-17
svenska: 1600-talet
Kiswahili: Karne ya 17
Türkmençe: 17-nji asyr
Türkçe: 17. yüzyıl
татарча/tatarça: XVII гасыр
українська: XVII століття
oʻzbekcha/ўзбекча: XVII asr
vèneto: XVII secoło
Tiếng Việt: Thế kỷ 17
吴语: 17世纪
მარგალური: XVII ოშწანურა
ייִדיש: 17טער י"ה
中文: 17世纪
Bân-lâm-gú: 17 sè-kí
粵語: 17世紀