11e eeuw

Belangrijke gebeurtenissen van de 11e eeuw

Begin van de Hoge middeleeuwen

Europa
Midden-Oosten
  • Het Seltsjoekse rijk omspant nu Perzië, Mesopotamië, en de Levant tot aan de grenzen van het Egypte van de Fatimiden. Onder vizier Nizam al-Moelk komen de cultuur en wetenschappen aan dit hof tot grote bloei. Als in 1092 de sultan sterft, vervalt het Seltsjoekenrijk in chaos.
  • De Mamlukken, afstammelingen van de christenslaven in Egypte, verkrijgen achter de troon van de sultan de feitelijke macht.
  • De Ziriden zijn officieel gouverneurs van Tunesië, maar feitelijk haast onafhankelijk als regeerders van het gebied. In een korte tijd weten zij heel de Maghreb aan hun rijk toe te voegen.
  • Halverwege de eeuw worden de Ziridische gebieden geplaagd door anti-sjiitische opstanden, waarbij duizenden mensen omkomen. Als gevolg van deze druk, roepen de Ziriden in 1045 hun onafhankelijkheid uit en keren zij terug naar het soenisme. Dit wekt de woede van de Fatimiden, die vervolgens de Arabische Banu Hilal richting het Westen sturen. De migratie van de Arabieren naar het westen heeft een vernietigend effect op alle aspecten van de samenleving en zal van grote invloed zijn op het verdere verloop van de geschiedenis
  • Aanhangers van de Fatimidische kalief Al-Hakim stichten in het Libanongebergte de sekte van de Druzen.
Godsdienst
  • vanaf de 11e eeuw bouwt de paus een gecentraliseerde structuur rond het pausdom op. In 1059 stelt paus Nicolaas II het College van kardinalen in, dat voortaan de taak heeft de nieuwe paus te kiezen. Daarnaast zien we de opkomst van de pauselijke Curie als hoogste bestuurscollege van de kerk.
  • Aflaten worden buiten het persoonlijke gebied van de biecht ook aanwendbaar als kwijtschelding van een deel van de straf voor overleden familieleden of vrienden in het vagevuur.
  • Het Oosters schisma (1054) tussen het oostelijke en het westelijke deel van de christenheid van het vroegere Romeinse Rijk leidt tot de scheiding tussen de orthodoxe of Byzantijnse patriarchaten en het patriarchaat van Rome, de Latijnse Kerk.
  • De Godsvredebeweging bestrijdt met succes de chaos van de elkaar bestrijdende Europese ridders. Er worden regels gesteld aan de krijg en wie zich daaraan niet houdt loopt gevaar door kerk en onderdanen te worden afgezworen.
  • Joachim van Fiore is een zeer invloedrijk Italiaans cisterciënzermonnik en theoloog. Hij wordt bekend met zijn apocalyptische theorie over het tijdperk van de Heilige Geest dat zal aanbreken. Reeds tijdens zijn leven krijgt hij veel volgelingen en richt hij eigen kloosters op, waaruit later een afzonderlijke orde zal ontstaan: de joachimieten.
Rechtsstelsel
  • Het eerstgeboorterecht ontstaat in West-Europa na talloze familieconflicten over de erfopvolging. Het betreft hierbij zowel de koningshuizen, de adelshuizen als de boerenfamilies; allen besluiten in een vrij korte periode de eerstgeboren zoon tot erfgenaam te maken van het vaderlijk erfgoed.
  • Optekening van de 17 Keuren en 24 Landrechten die gelden in de Friese landen.
Nederlanden
Azië en Afrika
  • Het Tamilrijk van de Chola's regeert in deze periode over grote delen van Zuid-India en Zuidoost-Azië.
  • De Banu Hilal zijn bedoeïenen, die met grote kuddes vee uit het verdroogde Arabië komen, de bergen mijden, maar de vruchtbare Noord-Afrikaanse landbouwgronden laten kaalvreten, waarna zandstormen de vruchtbare bovenlaag wegblazen.
nijverheid
  • In de elfde eeuw beleeft de Vlaamse lakenindustrie haar opgang, met Atrecht als koploper. Technologische vooruitgang en de internationale handel waarvan het graafschap een van de centra is, dragen hieraan bij. Aan het einde van de eeuw staan steden verder noordwaarts in het graafschap voorop bij de ontwikkeling: (Rijsel, Dowaai en Sint-Omaars).
Wetenschap
  • Abu al-Qasim al-Zahravi wordt gezien als de vader van de moderne chirurgie. Hij schrijft onder andere de Kitab al-Tasrif (1000), een 30 delen tellende encyclopedie die tot de 17e eeuw zowel aan islamitische als Europese medische scholen zal worden gebruikt als lesmateriaal.
  • Een andere invloedrijke persoon in de islamitische geneeskunst is Avicenna. Van zijn hand zijn de Canon van de geneeskunde (1025) en Het boek van geneeskunde (1027), die eveneens tot de 17e eeuw vast lesmateriaal zullen zijn aan islamitische en Europese scholen. Avicenna doet tevens belangrijk onderzoek naar infectieziektes, zoals het voorkomen van verspreiding door zieke patiënten af te zonderen, en medisch onderzoek.
  • De Perzische geleerde Al-Karaji schrijft verscheidene verhandelingen over de wiskunde, waarvan er drie bewaard zijn gebleven: Al-Badi' fi'l-hisab (prachtig over calculatie), Al-Fakhri fi'l-jabr wa'l-muqabala (glorieus over algebra) en Al-Kafi fi'l-hisab (voldoende over calculatie). Al-Karaji bestudeert de algebra van exponenten, polynomen en over wat later als het binomium van Newton bekend zal staan. Hij wordt beïnvloed door het werk van Diophantus en wordt gezien als een van de eersten die de algebra loskoppellen van de geometrie.
Cultuur
Militair
  • Rond deze tijd worden oude versterkingen als palissades en donjons vervangen door vrijwel onneembare stenen forten en kastelen.
  • De eerste beschrijving van echt buskruit komt voor in de Chinese militaire encyclopedie Wu Ching tsung Yao.
Sport en spel
  • De Vikingen verspreiden het bordspel Hnefatafl over Europa.
innovatie

De ijzer-gallusinkt (ook: ferrotannine-inkt of ijzergalnoteninkt) wordt omstreeks de 11e eeuw ontdekt. De recepten van deze inkten zijn gevonden in geschriften uit de kloosters. Ze worden gevormd door een reactie van looizuur, dat in de galappels aanwezig is, met een metaalzout (ijzer(II)sulfaat of koper(II)sulfaat). De kleur ontstaat echter pas wanneer de inkt aan de lucht wordt blootgesteld. Daarom voegt men kleurstoffen toe ( blauwhout, indigo, sepia) teneinde de inkt al enige kleur te geven.

Amerika
  • Noorse Nederzetting in Vinland (Amerika).
  • Waarschijnlijk is er rond het jaar 1000 in de Andes een lokale klimaatverandering die een droogteperiode van circa 80 jaar inluidt. Zonder water werkt het systeem niet, hetgeen bijgedragen kan hebben aan de ondergang van de Tiwanaku en de Wari.
  • Tollan is het centrum van het militaristische en hiërarchische Tolteekse rijk en van een uitgebreid handelsnetwerk dat reikt van het huidige New Mexico tot Costa Rica.
  • Rond 1000 n.Chr. migreren oorlogszuchtige Carib-indianen van de Braziliaanse kuststreek en de Caraïbische eilanden naar de Colombiaanse kusten en de rivierdalen van de Rio Magdalena en Rio Cauca en verdrijven de Chibcha naar hoger gelegen Andes-gebieden.
In andere talen
Afrikaans: 11de eeu
Alemannisch: 11. Jahrhundert
aragonés: Sieglo XI
العربية: القرن 11
asturianu: Sieglu XI
авар: XI гІасру
azərbaycanca: XI əsr
تۆرکجه: ۱۱. یوز ایل
башҡортса: XI быуат
žemaitėška: XI omžios
беларуская: XI стагоддзе
беларуская (тарашкевіца)‎: XI стагодзьдзе
български: 11 век
brezhoneg: XIvet kantved
bosanski: 11. vijek
català: Segle XI
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: 11 sié-gī
нохчийн: XI бӀешо
čeština: 11. století
Чӑвашла: XI ĕмĕр
Cymraeg: 11eg ganrif
Ελληνικά: 11ος αιώνας
emiliàn e rumagnòl: XI sécol
English: 11th century
Esperanto: 11-a jarcento
español: Siglo XI
eesti: 11. sajand
euskara: XI. mendea
estremeñu: Sigru XI
suomi: 1000-luku
føroyskt: 11. øld
français: XIe siècle
Nordfriisk: 11. juarhunert
Frysk: 11e iuw
Gaeilge: 11ú haois
贛語: 11世紀
Gàidhlig: 11mh Linn
galego: Século XI
Gaelg: 11oo eash
עברית: המאה ה-11
hrvatski: 11. stoljeće
magyar: 11. század
հայերեն: 11-րդ դար
interlingua: Seculo 11
Bahasa Indonesia: Abad ke-11 hingga 20
íslenska: 11. öldin
italiano: XI secolo
日本語: 11世紀
Basa Jawa: Abad ping 11
ქართული: XI საუკუნე
қазақша: XI ғасыр
한국어: 11세기
Latina: Saeculum 11
Lëtzebuergesch: 11. Joerhonnert
лезги: XI виш йис
Lingua Franca Nova: Sentenio 11
Limburgs: Elfde iew
Ligure: XI secolo
lumbaart: Sécul XI
lietuvių: XI amžius
latviešu: 11. gadsimts
Basa Banyumasan: Abad kaping-11
олык марий: XI курым
Māori: Rautau 11
македонски: 11 век
Bahasa Melayu: Abad ke-11
မြန်မာဘာသာ: ၁၁ ရာစုနှစ်
эрзянь: XI пинге
Napulitano: XI seculo
Plattdüütsch: 11. Johrhunnert
Nedersaksies: 11e eeuw
norsk nynorsk: 1000-talet
Nouormand: XIe s.
Sesotho sa Leboa: Ngwagakgolo 11
occitan: Sègle XI
polski: XI wiek
português: Século XI
русский: XI век
саха тыла: XI үйэ
sicilianu: XI sèculu
srpskohrvatski / српскохрватски: 11. vijek
Simple English: 11th century
slovenčina: 11. storočie
slovenščina: 11. stoletje
српски / srpski: 11. век
Seeltersk: 11. Jierhunnert
Basa Sunda: Abad ka-11
svenska: 1000-talet
Kiswahili: Karne ya 11
Türkmençe: 11-nji asyr
Türkçe: 11. yüzyıl
татарча/tatarça: XI гасыр
українська: XI століття
oʻzbekcha/ўзбекча: XI asr
vèneto: XI secolo
Tiếng Việt: Thế kỷ 11
მარგალური: XI ოშწანურა
ייִדיש: 11טער י"ה
Zeêuws: 11e eêuw
中文: 11世纪
Bân-lâm-gú: 11 sè-kí
粵語: 11世紀