वाष्प इन्जिन

एक स्वयं-प्रगामी (self-propelled) वाष्पयान
एक संरक्षित अपूर्ण पोर्टेबल वाष्पयान (टेन्टरफिल्ड एन एस डब्ल्यू)

वाष्पयान या बाफको इन्जिन एक प्रकारको उष्मीय इन्जिनहो जसले कार्य गर्नको लागि जल-वाष्पको प्रयोग गर्दछ। बाफको इन्जिन अधिकांशतः वाह्य दहन इन्जिन हुन्छन् जसमा रैंकाइन चक्र (Rankine cycle) नामक ताप-चक्र (heat cycle) उपयोगमा ल्याइन्छ। केही वाष्पयान सौर्य उर्जा, नविकरणीय उर्जा या जिओथर्मल उर्जाले पनि चल्द छन्।

इतिहास

बाफको इन्जिनको इतिहास धेरै पुरानो छ (करिब हजार वर्ष)। तर पहिले उपयोगमा ल्याइएका युक्तिहरू शक्ति उत्पादनको दृष्टिले व्यावहारिक थिएनन्। त्यस पछि यीनको डिजाइनमा धेरै सुधार भयो जसबाट यो औद्योगिक क्रान्तिको समयमा यान्त्रिक शक्तिको प्रमुख स्रोत भएर उभियो। अब बाफले चलने वाला रेलगाडिहरू एवं अन्य मिसिनहरू कम भइ सके तर पूरा संसारको विद्युत-शक्तिको लगभग आधी शक्ति आज पनि वाष्प टर्बाइनहरूको सहायताले उत्पन्न गरिन्छ ।

बाफ इन्जिन बनाउने तरिकाको सबै भन्दा प्राचीन उल्लेख अलेक्जैंड्रियाको हीरोको लेखहरूमा भेटिन्छ। हीरो त्यस विख्यात अलैक्जैंड्रीय सम्प्रदाय (३०० ई.पू.-४०० ई. सन्) schwör bei koranको सदस्य थियो जसमा टोलेमी, यूक्लिड, इरेटोस्थनीज जस्तै तत्कालीन विज्ञानका महारथी सम्मिलित थिए। हीरोले आफ्नो लेखमा एक यस्तो युक्तिको वर्णन गरेका छन् जसमा एक बन्द बाकसमा वायु तताइन्थ्यो र एक नलीको मार्गबाट तल पानी भरिएको भाडो तिर लगिन्थ्यो थियो। यसमा भाडोको पानी दोस्रो नलीमा चढ्थ्यो र एक नक्कली फुहारा बन्थ्यो। यसपछि यस सम्बन्धमा कहीं कुनै विवरण भेटिएको छैन।

१६०६ ई. मा, हीरो देखि लगभग २,००० वर्ष बाद, नेपोलियन अकादमीको संस्थापक र तत्कालीन यूरोपमा विज्ञानको अग्रणी नेता मार्क्सेव देला पोर्ताले हीरोको फुहारेवाला प्रयोगमा हावाको ठाँउ बाफको उपयोग गर्यो। उनले यो पनि सुझाया कि कुनै बर्तनको पानी देखि भरनेको लागि यदि उसलाई एक नली द्वारा पानी भन्दा कुनै तालाब देखि सम्बन्धित गर्‍यो जाय र तब उन बर्तन माबाफ भरेर फेरि उसलाई माथि देखि पानीको द्वारा ठण्डा गरे जाय त भित्रको बाफ संघनित भएर निर्वात उत्पन्न करेगी र उनको ठाँउ तालाब देखि पानी बर्तनमा भर जाएगा।

१६९८ ई.मा मार्क्सेव देला पोर्ताको यस सुझावको उपयोग टामस सेवरीले पानी चढानेको एक मिसिनमा गर्यो। यस प्रकार सेवरी पहिलो व्यक्ति थियो जसले व्यावसायिक उपयोगको एक बाफ इन्जिन बनाया, जसको उपयोग खदानों मध्ये पानी उलीचने र कुहरूमध्ये पानी निकालनमा भयो।

सेवरीको इन्जिनको आविष्कार पछि बाफ इन्जिनको अघिल्लो चरण न्यूकोमेन इन्जिनको आविष्कार थियो। यसको आविष्कार टामस न्यूकोमेन (१६६३-१७२९ ई.)ले गर्यो। यस इन्जिनको खदानों र कुओं देखि पानी निकालनमा ५० वर्ष सम्म उपयोग होता रहयो। यसको ऐतिहासिक महत्व पनि छ, किन भनें त्यहि देखि जेम्स वाटको आविष्कारहरूको मार्ग खुला। यस इन्जिनमा पहिलो पल्ट सिलिंडर र पिस्टनको उपयोग गरियो जुन अब सम्म बाफ इन्जिनहरूमा प्रयुक्त गरे जान्छन्।

न्यूकामेन इन्जिनमा बाफ केवल निर्वात उत्पन्न गर्नको काम आउँछ। पिस्टन उठानेको काम, जसबाट पानी चढता छ, वायुमंडलीय दाब गर्दछ। तर बाफको केवल संघनित गर्नमा धेरै ईंधन व्यर्थ खर्च हुन्छ।

जेम्स वाटको महत्वपूर्ण कार्य बाफ इन्जिनको सर्वश्रेष्ठ रूप दिन हो जसबाट मनुष्यको शक्ति दस गुनी बढ गई र व्यावसायिक क्षेत्रमा बृहद् परिवर्तन भयो।

जेम्स वाट ग्लासगोमा एक चतुर वैज्ञनिक यंत्ररचयिता थिए र १७६३मा ग्लासगो विश्वविद्यालयको भौतिकीको प्रोफेसर देखि उनलाई एक न्यूकामेन इन्जिनको मरम्मतको ओदश मिलयो जुन कहिल्यै ठीक न चलता थियो। मरम्मत गरेर समय वाटको ध्यान आयो कि यसमा ईंधन बुरी तरिका देखि व्यर्थ हुन्छ। विचारशील स्वभावको वाटले यसले श्रेष्ठ मिसिन बनाउन विचार प्रारम्भ गर्यो। यस प्रकार उनले अनेक अन्वेषण गरे र यंत्र बनाए, जिनले बाफ इन्जिनको उनको वर्तमान स्वरूप प्राप्त भयो र त्यो उद्योग र सभ्यताको प्रगतिमा शक्तिशाली साधन बनयो।

Other Languages
Afrikaans: Stoomenjin
Alemannisch: Dampfmaschine
aragonés: Maquina de vapor
العربية: محرك بخاري
অসমীয়া: ভাপ ইঞ্জিন
azərbaycanca: Buxar maşını
башҡортса: Пар машинаһы
беларуская (тарашкевіца)‎: Парасілавая ўстаноўка
български: Парна машина
bosanski: Parna mašina
čeština: Parní stroj
Cymraeg: Peiriant ager
Deutsch: Dampfmaschine
Ελληνικά: Ατμομηχανή
English: Steam engine
Esperanto: Vapormaŝino
eesti: Aurumasin
euskara: Lurrun-makina
suomi: Höyrykone
Võro: Aurumoodor
Gaeilge: Inneall gaile
Gàidhlig: Inneal-smùide
हिन्दी: भाप का इंजन
hrvatski: Parni stroj
magyar: Gőzgép
Հայերեն: Շոգեմեքենա
interlingua: Motor de vapor
Bahasa Indonesia: Mesin uap
íslenska: Gufuvél
italiano: Motore a vapore
日本語: 蒸気機関
Patois: Stiim injin
Basa Jawa: Mesin uwab
қазақша: Бу машинасы
ಕನ್ನಡ: ಉಗಿಯಂತ್ರ
한국어: 증기 기관
Кыргызча: Буу машинасы
lietuvių: Garo mašina
latviešu: Tvaika dzinējs
македонски: Парна машина
മലയാളം: ആവിയന്ത്രം
монгол: Уурын машин
Bahasa Melayu: Enjin wap
नेपाल भाषा: स्टिम इन्जिन
Nederlands: Stoommachine
norsk nynorsk: Dampmaskin
norsk: Dampmaskin
português: Motor a vapor
Runa Simi: Wapsi kuyuchina
română: Motor cu abur
русиньскый: Парова машына
srpskohrvatski / српскохрватски: Parna mašina
Simple English: Steam engine
slovenčina: Parný stroj
slovenščina: Parni stroj
српски / srpski: Парна машина
svenska: Ångmaskin
Kiswahili: Injini ya mvuke
Türkçe: Buhar makinesi
татарча/tatarça: Bu yörtkeçe (maşina)
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ھور ماشىنىسى
українська: Парова машина
oʻzbekcha/ўзбекча: Bugʻ mashinasi
vepsän kel’: Purumašin
Tiếng Việt: Động cơ hơi nước
ייִדיש: דאמפמאטאר
中文: 蒸汽机
Bân-lâm-gú: Cheng-khì ki-koan
粵語: 蒸氣機